Adhyaya 166

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो ऽधिकारः प्रवर्तते

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘নানাধমা’ নামৰ একশ পঁয়ষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একশ ছেষট্টিতম অধ্যায় আৰম্ভ—‘বৰ্ণধৰ্ম আদি বিষয়ৰ কথন’। পুষ্কৰে ক’লে—বেদ আৰু স্মৃতিত প্ৰতিপাদিত, পাঁচধা স্মৃত ধৰ্ম মই বৰ্ণনা কৰিম; অৰ্থাৎ একমাত্ৰ বৰ্ণ-স্থিতিক আশ্ৰয় কৰি যি অধিকাৰ আৰু আচৰণ প্ৰৱৰ্তে।

Verse 2

धर्मं वै परमामृतमिति ख , छ च वर्णधर्ंअः स विज्ञ्येयो यथोपनयनन्त्रिषु यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते

‘ধৰ্মই পৰম অমৃত’—এনেদৰে কোৱা হৈছে। উপনয়ন-তন্ত্ৰসমূহত যিদৰে বৰ্ণিত, তেনেদৰেই বৰ্ণধৰ্ম বুজিব লাগে। আৰু যিয়ে যি আশ্ৰম আশ্ৰয় কৰিছে, তাৰ বাবে যি বিধিবদ্ধ আচৰণ নিৰ্ধাৰিত, সেয়াই তাৰ আশ্ৰমধৰ্ম; তাক যথাবিধি পালন কৰিব লাগে।

Verse 3

उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते

আশ্ৰমধৰ্মসমূহ কোৱা হৈছে; তেনেদৰে ভিন্নপিণ্ড আদি কৰ্মসমূহো বুজিব লাগে—অৰ্থাৎ দুয়ো প্ৰকাৰ নিমিত্তৰ কাৰণে যি বিধি প্ৰৱৰ্তে, সেয়াই ইয়াত অভিপ্ৰেত।

Verse 4

नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर् नृप

হে নৃপ, ব্ৰহ্মচাৰী, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ বা যতি—যাৰ বাবে যিদৰে প্ৰায়শ্চিত্তবিধি বিধিত, সেই প্ৰায়শ্চিত্তই ‘নৈমিত্তিক’ (নিমিত্তজনিত) বুলি জানিব লাগে।

Verse 5

उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात् पञ्चधा परः षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः

ইয়াত কোৱা আশ্ৰমধৰ্মেই পাঁচ প্ৰকাৰত ‘পৰ’ (উচ্চ) ধৰ্ম। আৰু ষাড্গুণ্য (ছয় নীতি)ৰ ব্যাখ্যাত যি দৃষ্টাৰ্থ (প্ৰত্যক্ষ প্ৰয়োজন) আছে, সেয়াই ইয়াত উল্লিখিত।

Verse 6

स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च

সেয়া (মানৱ প্ৰয়াস) তিনিধৰণ—মন্ত্ৰজপ, যাগ-উপাসনা আদি; মানুহে ইয়াক ‘অদৃষ্টাৰ্থ’ (অদৃশ্য ফলৰ বাবে) বুলি কয়। কিন্তু ব্যৱহাৰ (ন্যায়-প্ৰক্ৰিয়া) উভয় উদ্দেশ্য সাধে; দণ্ডধাৰণো তেনেদৰে।

Verse 7

तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद् यागमूलः प्रकीर्तितः वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च

সমান অৰ্থ (আৰু ফল) থকা বিধানসমূহত বিকল্প (ইচ্ছানুসাৰে বাছনি) হ’ব পাৰে—ইয়াক যাগমূল বুলি কোৱা হৈছে। আৰু বেদত যি ধৰ্ম বিধিত, স্মৃতিতো তেনেদৰেই আছে।

Verse 8

अनुवादं स्मृतिः सूते कार्यार्थमिति मानवाः गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः

মানৱে কয় যে স্মৃতিয়ে ‘অনুবাদ’ক কাৰ্যপ্ৰয়োগৰ বাবে কৰা পুনৰুক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰে। বিশেষকৈ অনুবাদ দুবিধ—(১) গুণাৰ্থ, (২) পৰিসংখ্যাৰ্থ।

Verse 9

विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर् ब्रह्मलोकगः

এই ফল বিশেষদৃষ্ট, অৰ্থাৎ শাস্ত্ৰপ্ৰমাণে নিৰ্ণীত; হে মানৱসকল, অষ্টচত্বাৰিংশৎ সংস্কাৰৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মলোকগামী হয়।

Verse 10

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं

গৰ্ভাধান, পুংসবন, তাৰপিছত সীমন্তোন্নয়ন; তাৰপিছত জাতকর্ম, নামকৃতি (নামকৰণ), অন্নপ্ৰাশন আৰু চূড়াকর্ম (মুণ্ডন)।

Verse 11

संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं

সংস্কাৰৰ ভিতৰত উপনয়ন, চাৰিটা বৈদিক ব্ৰত, স্বধর্মাচাৰীৰ শুদ্ধিস্নান, যোগানুশাসন আৰু যজ্ঞপঞ্চক অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 12

धर्म एष सनातन इति ङ अर्थवादं स्मृतिः सूत इति ख , छ च वार्थवादो विशेषत इति ख , छ च देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरो ऽष्टकाः

“এই ধৰ্ম সনাতন”—এনে কোৱা হৈছে। হে সূত, স্মৃতিকো অৰ্থবাদ (প্ৰশংসামূলক/ব্যাখ্যামূলক উক্তি) বুলিও কোৱা হয়; আৰু অৰ্থবাদ বিশেষকৈ প্ৰশংসাৰূপ। যজ্ঞসমূহ—দেৱযজ্ঞ, পিতৃযজ্ঞ, মনুষ্যযজ্ঞ আৰু ভূতযজ্ঞ, লগতে ব্ৰহ্মযজ্ঞ। পাকযজ্ঞ-সংস্থা সাত; আৰু পুরো’ষ্টকা নামৰ বিধিও আছে।

Verse 13

पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः

পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধ, শ্ৰাৱণী, আগ্ৰহায়ণী, চৈত্ৰী আৰু আশ্বযুজী—এইবোৰক হৱিৰ্যজ্ঞৰ সাতটা স্থাপিত সংস্থা বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 14

अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शः स्यात् पशुबन्धकः चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः

অগ্ন্যাধান আৰু অগ্নিহোত্ৰ অগ্নিসংক্রান্ত যজ্ঞকর্ম। দর্শ-যজ্ঞক পশুবন্ধ (পশু-আহুতি) ৰূপ বুলি কোৱা হৈছে। চাতুৰ্মাস্য, আগ্ৰহায়ণেষ্টি আৰু নিৰূঢ়ো পশুবন্ধ যজ্ঞৰ অন্তৰ্গত।

Verse 15

सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशी वाजपेयकः

অগ্নিষ্টোমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সোমযজ্ঞসমূহ সপ্ত সোমসংস্থাত বিন্যস্ত। তাত সৌত্রামণি, অত্যগ্নিষ্টোম, উক্থ্য, ষোড়শী আৰু বাজপেয় আদি ৰূপ আছে।

Verse 16

अतिरात्रास् तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः दया क्षमानसूया च अनायासो ऽथ मङ्गलं

একেদৰে অতিরাত্ৰ আৰু স্তোম-যজ্ঞসমূহৰ উল্লেখ আছে; তাৰপিছত আত্মাৰ অষ্ট গুণ কোৱা হৈছে—দয়া, ক্ষমা, অনসূয়া (দ্বেষৰহিততা), অনায়াস (অক্লেশ) আৰু মঙ্গল (শুভতা) আদি।

Verse 17

अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने

যাৰ ভিতৰত অকাৰ্পণ্য (কৃপণতাৰ অভাৱ), অস্পৃহা (আকাঙ্ক্ষাহীনতা) আৰু শৌচ (পবিত্ৰতা) আছে, সি পৰম গতি লাভ কৰে। চলাফেরা, মৈথুন, মূত্ৰত্যাগ আৰু দন্তধাৱনত এই নিয়ম পালনীয়।

Verse 18

स्नानभोजनकाले च पट्सु मौनं समाचरेत् पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन यपसा निशि

স্নানকালত, ভোজনকালত আৰু নিৰ্দিষ্ট বস্ত্ৰ পৰিধানৰ সময়ত মৌন আচৰণ কৰিব। পুনৰ অধিক দান কৰিব; আৰু ৰাতি ঘৃতসহ, যপস্-ব্ৰত অনুসাৰে, পৃথকভাবে পান কৰিব।

Verse 19

दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त शक्तुषु वर्जयेत् स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद् देवायोग्यन्तदीरितं

সপ্ত শক্তু-ব্ৰতত দন্তচ্ছেদন (দাঁত পৰিষ্কাৰ কৰা) আৰু উষ্ণ (জল/আহাৰ) সেৱন বর্জনীয়। স্নানৰ পিছত ফুল নতুলিব; সেয়া দেৱাৰ্পণৰ অযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 20

अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः प्रेतस्याग्निन्ददाति यः पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत्

অন্য গোত্ৰৰ, অসম্বন্ধিত ব্যক্তিও যদি মৃতৰ বাবে চিতাগ্নি দিয়ে আৰু পিণ্ডদান আৰু উদকদান কৰে, তেন্তে সি বিধিপূৰ্বক দশাহ কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব পাৰে।

Verse 21

उदकञ्च तृणं भस्म द्वारम्पन्थास्तथैव च अग्न्याधानमग्निहोत्रमिति ख , छ च अन्यगोत्रो ऽन्यसम्बन्ध इति ख , घ , ञ च एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते

ভোজন-পংক্তিত মাজত জল, তৃণ, ভস্ম, দুৱাৰ বা পথ ৰাখি অন্তৰ কৰা হলে, আৰু অগ্ন্যাধান আৰু অগ্নিহোত্ৰ আদিৰ দ্বাৰাও বিচ্ছেদ স্থাপন হলে ‘পংক্তিদোষ’ নাথাকে। তদ্ৰূপ ভিন্ন গোত্ৰ বা ভিন্ন সম্পৰ্ক থকা লোকৰ মাজত এনে অন্তৰ কৰিলে পংক্তিদোষ নোহোৱা হয়।

Verse 22

पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः

অনামিকা আৰু অঙ্গুষ্ঠৰ যোগ (মুদ্ৰা)ৰ দ্বাৰা পাঁচ প্ৰাণাহুতি দিয়া উচিত।