Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
অগ্নি–বসিষ্ঠ সংলাপৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ে ধৰ্মক ধ্যানৰ পৰিসৰত স্থাপন কৰে—হৃদয়স্থিত প্ৰভুক মন, বুদ্ধি, স্মৃতি আৰু ইন্দ্ৰিয় একাগ্ৰ কৰি ধ্যান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শ্রাদ্ধ, দান আৰু আহাৰ-নিয়ম; গ্ৰহণ-সন্ধিক্ষণত দান আৰু পিতৃকৰ্মৰ বিশেষ ফল; আৰু অগ্নি নাথাকিলে বৈশ্বদেৱৰ যথাযথ বিধি বৰ্ণিত। নাৰী, বলপ্ৰয়োগ/বাধ্যতা আৰু অশৌচ সম্পৰ্কীয় শুদ্ধি-আলোচনাৰ লগতে অদ্বৈত সংশোধনো আছে—আত্মাৰ বাহিৰে ‘দ্বিতীয়’ নেদেখা জনৰ বাবে বিৰোধ-ভেদ শিথিল হয়। যোগ অংশত চিত্তবৃত্তিনিৰোধক পৰম যোগ, ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ পৰমাত্মা/ব্ৰহ্মত লয়, আৰু প্ৰাণায়াম আৰু সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী)ক শ্ৰেষ্ঠ শোধক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰায়শ্চিত্তৰ সীমা আৰু কৰ্মফল (নীচ যোনি, দীঘলীয়া কাল) দেখুৱাই সিদ্ধান্ত—পাপহৰণত যোগেই অনুত্তম; আচাৰধৰ্ম আৰু অন্তৰ্জ্ঞানৰ সমন্বয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्त्यधिकशततमो ऽध्यायः नानाधर्माः अग्निर् उवाच ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘নৱগ্ৰহহোম’ নামৰ ১৬৪তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ১৬৫তম ‘নানাধৰ্ম’ অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—হৃদয়ত দীপৰ দৰে স্থিত প্ৰভু-আত্মাক ধ্যান কৰিব লাগে; মন, বুদ্ধি, স্মৃতি আৰু ইন্দ্ৰিয়ক অন্য বিষয়ৰ পৰা আঁতৰাই একাগ্ৰ কৰি।
Verse 2
श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं गव्यं दधि घृतं पयः प्रियङ्गवो मसूराश् च वार्ताकुः कोद्रवो न हि
শ্ৰাদ্ধত ধ্যাননিষ্ঠ পাত্ৰক দিব লাগে—গব্য পদাৰ্থ: দধি, ঘৃত আৰু পয়স; লগতে প্ৰিয়ঙ্গু ধান্য আৰু মসুৰ। কিন্তু বাৰ্তাকু (বেঙেনা) আৰু কোদ্ৰৱ (মোট মিলেট) ব্যৱহাৰ্য নহয়।
Verse 3
सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या
যেতিয়া সিংহিকাৰ পুত্ৰ ৰাহুৱে পৰ্ব-সন্ধিত সূৰ্যক গ্ৰাস কৰে, তেতিয়া সেই সময়ক ‘হস্তি-ছায়া’ বুলি বুজিব লাগে; শ্ৰাদ্ধ, দান আদি কৰ্মত ই অক্ষয় ফলদায়ক।
Verse 4
सदा दुःस्थ इति ख , छ च मनुष्याणामिति ङ व्यापिने देयमिति ङ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु
(সংকেত-অক্ষৰত) ‘সদা দুঃস্থ’—খ (আৰু ছ), ‘মনুষ্যাণাম্’—ঙ, আৰু ‘ব্যাপী (বিষ্ণু)লৈ দানীয়’—ঙ বুলি কোৱা হৈছে। লগতে, যেতিয়া চন্দ্ৰ ‘হংস’ আৰু ‘কৰ’ নক্ষত্ৰত থাকে, সেই তিথি ‘বৈবস্বত’ নামে জনা যায়; তাৰ ছায়াৰূপ কুঞ্জৰ (হাতী)।
Verse 5
अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे
বৈশ্বদেৱ কৰ্মত অগ্নিত আহুতি দিয়াৰ পাছত যি অৱশিষ্ট থাকে, সেই হুতশেষ দিয়া উচিত নহয়। কিন্তু অগ্নিৰ অভাৱ হ’লে সেয়া ব্ৰাহ্মণৰ সোঁহাতে দিব লাগে।
Verse 6
न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा
স্ত্ৰী জাৰ-সংসৰ্গে দুষিত নহয়; আৰু ব্ৰাহ্মণো বেদকর্ম সম্পাদনে দুষিত নহয়। তদ্ৰূপ, যদি সি বলপূৰ্বক ভোগৰ শিকার হয় বা শত্রুৰ হাতত পৰে, তথাপি তাতে সি কলুষিত গণ্য নহয়।
Verse 7
सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति
দুষিত হোৱা নাৰীক ত্যাগ কৰা উচিত; ঋতুকাল (ৰজঃকাল)ত সি শুদ্ধ বুলি গণ্য নহয়। কিন্তু যি আত্মাৰ বাহিৰে ইয়াত কোনো ‘দ্বিতীয়’ নেদেখে, তাৰ ক্ষেত্ৰত এই বিধি তেনেদৰে প্ৰযোজ্য নহয়।
Verse 8
ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै
ইয়াত সেইজনেই ব্ৰহ্মভূত, আত্মাত ৰত আৰু নিৰ্মল—সেয়াই যোগী। তথাপি কিছুমানে বিষয়ৰ সৈতে ইন্দ্ৰিয়ৰ সংযোগকেই ‘যোগ’ বুলি কয়।
Verse 9
अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैर् अपण्डितैः आत्मनो मनसश् चैव संयोगञ्च तथा परे
অপণ্ডিতসকলে অধৰ্মক ধৰ্মবুদ্ধিৰে গ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকে আত্মা আৰু মনৰ যথাৰ্থ সম্পৰ্ককেও, আৰু অন্যান্য তত্ত্বকেও, ভ্ৰান্তভাবে বুজে।
Verse 10
वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः
মনক সকলো বৃত্তিৰ পৰা শূন্য কৰি, ক্ষেত্ৰজ্ঞক পৰমাত্মাত একীভূত কৰিলে বন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়—এইয়াই উত্তম যোগ।
Verse 11
कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः देवासुरमनुष्यैर् वा स जेतुं नैव शक्यते
পাঁচ কুটুম্ব (দল) সহ গতি হয়; কিন্তু তাত ষষ্ঠটো অধিক মহত্তৰ। দেৱ, অসুৰ বা মানুহ—কোনেও তাক জয় কৰিব নোৱাৰে।
Verse 12
वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्
সকলো বহিৰ্মুখ ইন্দ্ৰিয়ক অন্তৰ্মুখ কৰি, ইন্দ্ৰিয়সমষ্টিক মনত লীন কৰিব লাগে; তাৰ পিছত মনক আত্মাত যোজনা কৰিব লাগে।
Verse 13
सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः
সকলো ভাব আৰু সংস্কাৰ-মুক্ত ক্ষেত্ৰজ্ঞক ব্ৰহ্মত স্থাপন কৰা। এইয়েই জ্ঞান আৰু ধ্যান; বাকী সকলো কেৱল গ্ৰন্থবিস্তাৰ।
Verse 14
चौरहस्तगतापि वेति ख , घ , ञ च द्वितीयं नानुपश्यतीति घ , ट च स जेतुं न च शक्यत इति ग , ङ च शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते
চোৰৰ হাতে পৰিলেও (বচন) তেনেকৈয়ে চিনাক্ত হয়; কিন্তু যিয়ে ‘দ্বিতীয়’ (প্ৰমাণ/সমৰ্থন) নেদেখে, সি ভ্ৰান্ত হয়—তাক জয় কৰিব নোৱাৰি। বাকী পাঠসমূহ কেৱল গ্ৰন্থবিস্তাৰ। যি কথা সৰ্বলোকৰ স্বীকৃত নহয়, তাক ‘আছে’ বুলি কোৱা বিৰোধ; তেনে ক’লে সি আনৰ হৃদয়ত স্থিত নহয়।
Verse 15
असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा
সেই ব্ৰহ্ম ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য নহয়—যেনেকৈ কুমাৰীয়ে স্ত্ৰীমুখ (গৃহস্থ-অনুভৱ) নাজানে। তেনেকৈ অযোগীয়ে তাক নাজানে, যেন জন্মান্ধে ঘট নাজানে।
Verse 16
सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति
সত্রব্ৰতত দৃঢ় দ্বিজক দেখি ভাস্কৰ নিজৰ স্থানৰ পৰা সৰে—“ই জনে মোৰ মণ্ডল ভেদি পৰম ব্ৰহ্মলৈ গমন কৰে।”
Verse 17
उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं
উপবাস-ব্ৰত, তীৰ্থস্নান, তপস্যাৰ ফল, আৰু দ্বিজসম্পাদন (সেৱা/প্ৰসাদন)—বিধিমতে অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰা জনৰ বাবে এইয়েই ফলৰূপ পুণ্য।
Verse 18
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः
একাক্ষৰেই পৰম ব্ৰহ্ম; হে পৰন্তপ, প্ৰাণায়ামেই পৰম তপস্যা। সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) মন্ত্ৰতকৈ ওপৰত একো নাই; তেওঁ পৰম পাৱনী বুলি স্মৃত।
Verse 19
पूर्वं स्त्रियः सुरैर् भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित्
পূৰ্বে নাৰীসকল দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা—সোম, গন্ধৰ্ব আৰু অগ্নিৰ দ্বাৰা—ভোগিত হৈছিল; পাছত মানুহে তেওঁলোকক ভোগ কৰে। এই কাৰণে তেওঁলোক কোনোজনৰ দ্বাৰাই দুষিত নহয়।
Verse 20
असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति
অসবৰ্ণ পুৰুষৰ দ্বাৰা স্ত্ৰীৰ যোনিত যি গৰ্ভ নিষিচিত হয়, সেই শল্য (অন্যদ্ৰব্য/অৱশিষ্ট) নাছাড়ালৈকে সেই নাৰী অশুদ্ধ থাকে।
Verse 21
निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां
সেই শল্য বাহিৰ হোৱাৰ পাছত ৰজ (মাটি/ধূলি) দ্বাৰা শুদ্ধি হয়; কিন্তু পাপকর্ম শোধনৰ বাবে ধ্যানৰ সমান কোনো শোধন নাই।
Verse 22
श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः
শ্বপাকসকলৰ (চাণ্ডালসকলৰ) মাজত ভোজন কৰিলেও ধ্যানৰ দ্বাৰাই নিশ্চয় বিশুদ্ধ হয়। আত্মাই ধ্যাতা, মনেই ধ্যান, বিষ্ণুই ধ্যেয়, আৰু হৰিয়েই ফল (প্ৰাপ্তি)।
Verse 23
अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः
শ্ৰাদ্ধত যতি অক্ষয় পুণ্যদায়ক আৰু ভোজন-পংক্তিৰ পাৱনকাৰী; কিন্তু যি দ্বিজ নৈষ্ঠিক ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি তাতৰ পৰা বিচ্যুত হয়, সি তেনে নহয়।
Verse 24
स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग , ङ च सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज , ट च स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ , ञ च प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः
“সেই ব্ৰহ্ম স্বসংবেদ্য”—এ গ, ঙ পাঠ; “সেই ব্ৰহ্ম সুসংবেদ্য”—এ জ, ট পাঠ; “সেই ব্ৰহ্ম স্বয়ং বেদ্য”—এ ঘ, ঞ পাঠ। (প্ৰায়শ্চিত্ত বিষয়ে) আত্মহন্তাৰ শুদ্ধিৰ বাবে কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত মই নেদেখোঁ; পত্নীবন্ধনত থাকিয়েই যিসকল প্ৰব্ৰজিত, তেওঁলোকৰ বাবেও নহয়, আৰু তেওঁলোকৰ বীজজাত সন্ততিৰ বাবেও নহয়।
Verse 25
विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस् तथा
বিদুৰা নামৰ নাৰীসকল চণ্ডালী ৰূপে জন্মে—ইয়াত সন্দেহ নাই। ‘শতিক’ নামৰ জন মৰি গৃধ্ৰ হয়; তদ্ৰূপ ‘শ্বাস’ ‘দ্বাদশিক’ হয়।
Verse 26
भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस् तथा अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः
ভাস (চিল) বিশ বছৰ জীয়ে, আৰু সূকৰ দহ বছৰ। কাঁটাৰে আৱৃত গছ ফুলবিহীন আৰু ফলবিহীন হৈ জন্মে।
Verse 27
ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः
তাৰ পাছত দাবাগ্নিত দগ্ধ হৈ সি অঙ্কুৰসহ স্থাণু (ঠুঁঠ) হয়। তাৰপিছত আঠশ দুই বছৰ সি অচেতন হৈ থিয় হৈ থাকে।
Verse 28
पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा
পূৰ্ণ এক হাজাৰ বছৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে মানুহ ব্রহ্মৰাক্ষস হয়। সি ‘প্লৱ’ নামৰ শুদ্ধিকৰ পাৰাপাৰ-ক্ৰিয়াৰে অথবা নিজৰ কুল-উচ্ছেদৰ দ্বাৰা মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 29
योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहं
কেৱল যোগৰেই সাধনা কৰিব লাগে; পাপ হৰণ কৰা আন কোনো মন্ত্ৰ নাই।
Frequently Asked Questions
It recommends cow-products (curd, ghee, milk) along with priyaṅgu grain and masūra lentils, while excluding vārtāku (brinjal/eggplant) and kodrava (a coarse millet).
The chapter treats the eclipse at parvan-sandhi as an ‘elephant-shadow’ period with imperishable efficacy (akṣaya) for śrāddha and dāna.
By making the mind free of modifications (vṛtti-śūnya) and unifying the kṣetrajña (knower of the field) in the Supreme Self/Brahman, resulting in release from bondage.
The Sāvitrī (Gāyatrī) mantra is praised as unsurpassed in purification, and prāṇāyāma is called the highest tapas.