
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
ধৰ্মশাস্ত্ৰ-ধাৰাবাহিকত পুষ্কৰে বনপ্ৰস্থ আৰু বন-তপস্বীৰ নিয়ত জীৱনচৰ্যা বৰ্ণনা কৰে—গৃহস্থধৰ্ম আৰু পূৰ্ণ সন্ন্যাসৰ মাজৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ সেতুস্বৰূপ। জটা ধাৰণ, অগ্নিহোত্ৰ পালন, ভূমিত শয়ন আৰু হৰিণচৰ্ম ধাৰণ আদি লক্ষণে সমাজৰ পৰা আঁতৰি থাকিলেও বৈদিক আচাৰৰ ধাৰাবাহিকতা প্ৰকাশ পায়। বনবাসত নিয়ন্ত্ৰিত আহাৰ (দুধ, কন্দ-মূল, নীবাৰ বনৰীয়া ধান, ফল), দান গ্ৰহণ নকৰা, দিনে তিনবাৰ স্নান আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য মন শুদ্ধ কৰি নিৰ্ভৰতা কমায়। দেৱপূজা আৰু অতিথি-সৎকাৰ সামাজিক ধৰ্ম; যতি সকলক ঔষধি-লতাৰে জীৱিকা চলাবলৈ কোৱা হৈছে। সন্তান-নাতি স্থিৰ হ’লে গৃহস্থে বনক আশ্ৰয় ল’ব পাৰে। ঋতুভিত্তিক তপস্যা—গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি, বৰ্ষাত আকাশ-বৰ্ষা সহন, শীতত ভিজা বস্ত্ৰে কঠোৰ সাধনা; শেষত অনাবর্তনৰ আগবঢ়া-ব্ৰত, ধৰ্মবৈৰাগ্যৰ অপৰিবর্তনীয় প্ৰতিজ্ঞা।
Verse 1
इत्य् आद्याग्नेये महापुराणे शौचं नामैकोनष्ट्यधिकतशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वानप्रस्थाश्रमः पुष्कर उवाच वानप्रस्थयतीनाञ्च धर्मं वक्ष्ये ऽधुना शृणु जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणं
এইদৰে আদ্য-আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘শৌচ’ নামৰ একশ ঊনষাটতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একশ ষাটতম অধ্যায়—‘বানপ্ৰস্থাশ্ৰম’ আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—এতিয়া মই বানপ্ৰস্থ আৰু যতিসকলৰ ধৰ্ম ক’ম; শুনা—জটা ধাৰণ, অগ্নিহোত্ৰ পালন, ভূমিত শয়ন আৰু মৃগচৰ্ম ধাৰণ।
Verse 2
वने वासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता प्रतिग्रहनिवृत्तिश् च त्रिःस्नानं ब्रह्मचारिता
বনত বাস; গাখীৰ, মূল, নীবার (বনৰ ধান) আৰু ফলৰ দ্বাৰা জীৱিকা; দান গ্ৰহণৰ পৰা নিবৃত্তি; দিনে তিনিবাৰ স্নান; আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য—এই নিয়ম।
Verse 3
देवातिथीनां पूजा च धर्मो ऽयं वनवासिनः औषधादीति क यतीनान्तु इति ङ गृही ह्य् अपत्यापत्यञ्च दृष्ट्वारण्यं समाश्रयेत्
বনবাসীৰ ধৰ্ম এই—দেৱপূজা আৰু অতিথিসেৱা। যতিসকলৰ জীৱিকা ঔষধি আদি দ্বাৰা। গৃহস্থে পুত্ৰ-পৌত্ৰ স্থিৰ হোৱা দেখি অৰণ্যৰ আশ্ৰয় ল’ব।
Verse 4
तृतीयमायुषो भागमेकाकी वा सभार्यकः ग्रीष्मे पञ्चतपा नित्यं वर्षास्वभ्राविकाशिकः
আয়ুৰ এক-তৃতীয়াংশ কাললৈ, একাকী হওক বা পত্নীসহ, গ্ৰীষ্মকালত নিত্য ‘পঞ্চতপা’ তপস্যা কৰিব; আৰু বৰ্ষাকালত মেঘৰ মাজত খোলা আকাশত থাকি থকাৰ ব্ৰত পালন কৰিব, অৰ্থাৎ বৰষুণ আৰু আকাশৰ সন্মুখত অনাৱৃত থাকিব।
Verse 5
आर्द्रवासाश् च हेमन्ते तपश्चोग्रञ्चरेद्बली अपरावृत्तिमास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः
হেমন্ত (শীত) ঋতুত বলৱান তপস্বীয়ে ভিজা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি কঠোৰ তপস্যা কৰিব; আৰু ‘অপৰাৱৃত্তি’—অর্থাৎ পিছলৈ নুঘূৰাৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি, কুটিলতা ত্যাগ কৰি সোজা আৰু অচঞ্চল দিশে আগবাঢ়িব।
Forest residence; matted hair; Agnihotra; sleeping on the ground; deer-skin wearing; a restrained forest diet; refusal of gifts; thrice-daily bathing; brahmacarya; worship of gods and honoring guests.
By prescribing graded restraints (diet, celibacy, non-acceptance) and seasonal tapas while retaining Vedic ritual, it trains detachment and steadiness, making withdrawal from social life a structured dharmic progression toward renunciation.