Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মক স্মৃতি-প্ৰমাণৰ পৰম্পৰাত স্থাপন কৰা হৈছে—মনুৰ পৰা পৰাশৰলৈ, লগতে আপস্তম্ব, ব্যাস, বৃহস্পতি আদি। বৈদিক কৰ্ম দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে—প্ৰবৃত্তি (কামনা-প্ৰেৰিত কৰ্ম) আৰু নিবৃত্তি (জ্ঞাননিষ্ঠ বৈৰাগ্য)। তপ, স্বাধ্যায়, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, অহিংসা আৰু গুৰুসেৱা আত্মজ্ঞানলৈ লৈ যায়; ই নিঃশ্ৰেয়স আৰু অমৰত্বৰ পৰম উপায়। তাৰ পাছত ব্যৱহাৰধৰ্মত বেদপাঠৰ কালে-দেশে নিয়ম, উপাকৰ্ম-উৎসৰ্গ বিধি আৰু অনধ্যায় (অস্থায়ী বিৰতি)ৰ কাৰণসমূহৰ বিস্তৃত তালিকা দিয়া হৈছে—মৰণাশৌচকাল, গ্ৰহণ, কিছুমান তিথি, গর্জন/বতাহ-ধুমুহা, উল্কাপাত-ভূমিকম্প, শৱ-শ্মশান বা পতিত-সংস্পৰ্শ, অশুভ শব্দ আৰু অন্যান্য বিঘ্ন; মুঠ ৩৭টা অনধ্যায় বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে অগ্নিপুৰাণে আত্মজ্ঞানৰ লক্ষ্যক সূক্ষ্ম আচাৰ-নিয়মৰ জৰিয়তে দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
आग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङ , छ , ञ च इत्य् आग्नेये अशौचनिर्णय इत्य् आदिः, सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति अथ द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतो ऽत्रिर्यमो ऽङिगिराः वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः
‘জাগ্ৰৎ, স্বপ্ন, সুষুপ্তি’—এই শব্দান্তলৈকে ইতি উক্ত—বুলি (ঙ, ছ, ঞ) পাঠভেদত পোৱা যায়। আগ্নেয় (অগ্নি পুরাণ)ত আৰম্ভ ‘অশৌচ-নিৰ্ণয়’ৰে; ‘সত্য, আনন্দ, অদ্বয়’—এই অন্ত্যপাঠ ‘গ’ পাণ্ডুলিপিত নাই। এতিয়া আৰম্ভ হয় ১৬২তম অধ্যায়—‘ধর্মশাস্ত্ৰকথন’। পুষ্কৰে ক’লে—মনু, বিষ্ণু, যাজ্ঞবল্ক্য, হাৰীত, অত্রি, যম, অঙ্গিৰা, বসিষ্ঠ, দক্ষ, সংৱৰ্ত, শাতাতপ আৰু পৰাশৰ (প্ৰমাণ)।
Verse 2
आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन्
আপস্তম্ব, উশনৰ, ব্যাস, কাত্যায়ন, বৃহস্পতি, গৌতম, আৰু শঙ্খ-লিখিত—ইসকলে ধৰ্মক যিদৰে কৈছে, তিদৰে ঘোষণা কৰিছে।
Verse 3
तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं
এতিয়া মই সংক্ষেপে কওঁ—শুনা—যি ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে। বৈদিক কৰ্ম দুবিধ: প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তি।
Verse 4
काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः
কামনাপ্ৰসূত কৰ্ম প্ৰবৃত্তি; নিবৃত্তি জ্ঞানপূৰ্বক। বেদাভ্যাস, তপ, জ্ঞান আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযম—এইবোৰেই তাৰ উপায়।
Verse 5
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं
অহিংসা আৰু গুৰুসেৱা পৰম নিঃশ্ৰেয়স (সৰ্বোচ্চ কল্যাণ) সাধনকাৰী শ্ৰেষ্ঠ উপায়; তথাপি এই সকলোতকৈ আত্মজ্ঞানকেই পৰম বুলি স্মৃত।
Verse 6
तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
সেই জ্ঞান সকলো বিদ্যাৰ ভিতৰত অগ্ৰগণ্য; তাক লাভ কৰিলে নিশ্চয়েই অমৃতত্ব পোৱা যায়। তেতিয়া সকলো ভূতত আত্মাক আৰু আত্মাত সকলো ভূতক দেখা যায়।
Verse 7
समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्
যি সমদৃষ্টিৰে সকলোকে দেখে আৰু আত্মযজ্ঞৰূপে উপাসনা কৰে, সি স্বাৰাজ্য (আত্মাধিপত্য) লাভ কৰে। সি আত্মজ্ঞান আৰু সমতাত স্থিত হৈ বেদাভ্যাসত যত্নবান হওক।
Verse 8
एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख , ङ , झ , ञ , ट च एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्
ই দ্ৱিজসকলৰ, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণৰ, বিশেষ সামৰ্থ্য। কিছুমান পাঠত ‘দ্ৱিজৰ অগ্ৰতা’ আৰু আন পাঠত ‘দ্ৱিজৰ সম্পূৰ্ণ সামগ্ৰী’ বুলি পোৱা যায়। যিয়ে বেদ-শাস্ত্ৰৰ অৰ্থ-তত্ত্ব জানে, সি যি আশ্ৰমতেই বাস কৰক, সেই সামৰ্থ্যৰ অধিকাৰী হয়।
Verse 9
इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु
এই লোকতেই থাকিও মানুহ ব্ৰহ্মভাব লাভৰ যোগ্য হয়। স্বাধ্যায়ৰ উপাকৰ্ম শ্রাৱণী তিথিত—অর্থাৎ শ্রাৱণ মাহৰ পূৰ্ণিমাত—কৰা উচিত।
Verse 10
हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा
হস্ত নক্ষত্ৰত, ‘ঔষধিবাৰ’ দিনত, শ্রাৱণ মাহৰ পঞ্চমীত, পৌষ মাহত ৰোহিণী নক্ষত্ৰৰ দিনত, অথবা অষ্টকা তিথিতো—এই সময়সমূহ শুভ বুলি নিৰ্দিষ্ট।
Verse 11
जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु
জলৰ কাষত বিধিমতে বেদছন্দৰ ‘উৎসৰ্গ’ বাহিৰে (তীৰত) কৰিব লাগে। শিষ্য, ঋত্বিক, গুৰু আৰু বন্ধুসকলৰ কাৰো মৃত্যু হ’লে তিনিদিন অনধ্যায় (বেদ অধ্যয়ন-নিষেধ) থাকে।
Verse 12
उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने
উপাকৰ্মত আৰু (বেদ-)উৎসৰ্গতো; লগতে নিজৰ শাখাৰ শ্ৰোত্ৰিয়ক অধ্যাপন কৰাৰ সময়তো; সন্ধ্যাবেলাত বিজুলীৰ গর্জন-নিৰ্ঘাত হ’লে, ভূমিকম্প হ’লে, বা উল্কাপাত হ’লে—এই সকলো অৱস্থাত (অনধ্যায় আদি) নিয়ম প্ৰযোজ্য।
Verse 13
समाप्य वेदं ह्य् अनिशमारण्यकमधीत्य च पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके
বেদ অধ্যয়ন সমাপ্ত কৰি নিত্য আৰণ্যকো অধ্যয়ন কৰা উচিত। কিন্তু পূৰ্ণিমা, চতুৰ্দশী, অষ্টমী আৰু গ্ৰহণকালত (ৰাহু-সূতক) বেদ অধ্যয়ন বর্জনীয়।
Verse 14
ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः
ঋতুসন্ধিৰ সময়ত আহাৰ কৰিলে, বা শ্রাদ্ধ-সম্পর্কীয় দান/অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু গবাদি পশু, বেঙ, নকুল, কুকুৰ, সাপ, মেকুৰী আৰু শূকৰৰ স্পৰ্শজনিত অশৌচৰ বাবে (নিয়ম-নিষেধ প্ৰযোজ্য হয়)।
Verse 15
कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने
মৃত্যু আসন্ন হোৱাৰ অন্তৰালত দিন-ৰাতি; ইন্দ্ৰবৃষ্টি আৰু অস্বাভাৱিক উৎক্ষোভৰ সময়ত; আৰু কুকুৰৰ হাউহাউ, শিয়ালৰ চিঞৰ, গাধাৰ ৰেংক, পেঁচাৰ ডাক আৰু মাহ- বায়ু- ঋতুৰ অকাল শব্দ—এইবোৰ অশুভ নিমিত্ত বুলি জনা যায়।
Verse 16
अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे
অপবিত্ৰ বস্তু, শৱ, শূদ্ৰ, অন্ত্যজ, শ্মশান বা পতিত ব্যক্তিৰ ওচৰত; আৰু অশুভ নক্ষত্ৰত, বিজুলী-গর্জন আৰু প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ কোলাহলত (কর্ম/অনুষ্ঠান) বর্জনীয়।
Verse 17
भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रे ऽतिमारुते पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु
ভোজন কৰি হাত এতিয়াও ভিজা থাকিলে, বা পানীৰ ভিতৰত থাকিলে; অর্ধৰাত্ৰিত; প্ৰচণ্ড বতাহত; ধূলিবৃষ্টিত; দিশাবোৰ জ্বলি থকা যেন লাগিলে; আৰু সন্ধ্যাকালৰ কুঁৱাশা আৰু ভয়ৰ সময়ত (কর্ম) বর্জনীয়।
Verse 18
धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ , झ , ञ , ट च शशमार्जारशूकरैर् इति ङ खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे
দৌৰ-ধাপৰ সময়ত, কোনো প্ৰাণীৰ আঘাত হ’লে, আৰু বিশিষ্ট অতিথি ঘৰলৈ আহিলে—এই অৱস্থাত ব্ৰহ্মচৰ্য (সংযম) পালন কৰিবলৈ বিধান আছে। তদ্ৰূপ নিজৰ শাখাৰ শ্ৰোত্ৰিয়ৰ মৃত্যু হ’লে, খৰগোশ‑বিড়াল‑শূকৰৰ সংস্পৰ্শজনিত অশৌচত; আৰু গাধা বা উট আৰোহণ, যানত উঠা, হাতী বা ঘোঁৰাত চৰা, নাওত উঠা, গছ আদি বগোৱা ক্ষেত্ৰতো একে নিয়ম প্ৰযোজ্য।
Verse 19
सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः
এই তৎকালিক অনধ্যায়সমূহ মুঠতে সাঁইত্রিশ (৩৭) বুলি জনা যায়।
Frequently Asked Questions
It ranks disciplines such as svādhyāya, tapas, indriya-saṃyama, ahiṃsā, and guru-sevā as means toward niḥśreyasa, while declaring ātma-jñāna (Self-knowledge) the supreme attainment that yields immortality and equal vision.
The chapter emphasizes procedural and situational regulation of Vedic study—upākarman/utsarga rites and a consolidated list of thirty-seven anadhyāya occasions when recitation should be suspended due to impurity, time markers, omens, or disruptive conditions.