Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
এই অধ্যায়টো উপদেশ-পরম্পৰা স্থাপন কৰি আৰম্ভ হয়: অগ্নি কয় যে মনু আদি ধৰ্মশাস্ত্ৰকাৰসকলে কোৱা, ভুক্তি আৰু মুক্তি দানকাৰী ধৰ্মসমূহ—যি বৰুণ আৰু পুষ্কৰৰ মাধ্যমে পৰশুৰামলৈ প্ৰাপ্ত হৈছিল—তেওঁ ব্যাখ্যা কৰিব। তাৰ পাছত পুষ্কৰে ‘বৰ্ণাশ্ৰম-এতৰ’ ধৰ্ম, অৰ্থাৎ বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ বিশেষ বিধিৰ আগতে/পাৰে প্ৰযোজ্য সাৰ্বজনীন নীতি, বৰ্ণনা কৰে: অহিংসা, সত্য, দয়া, অনুগ্ৰহ; জীৱন পবিত্ৰ কৰা আচাৰ—তীৰ্থসেৱন, দান, ব্ৰহ্মচৰ্য, অমাত্সৰ্য; আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ স্তম্ভ—দেৱ আৰু দ্বিজসেৱা, গুৰুসেৱা, ধৰ্মশ্ৰৱণ, পিতৃপূজা। ৰজাৰ প্ৰতি নিত্য ভক্তি, শাস্ত্ৰানুসৰণ, ক্ষমা আৰু আস্তিক্যকো নাগৰিক-নৈতিকতাৰ সৈতে সঙ্গত বুলি মান্য কৰা হৈছে। তাৰ পিছত সাধাৰণ বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম (যজ্ঞ, অধ্যাপন, দান) পুনৰ কোৱা হয় আৰু ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়-ৱৈশ্য-শূদ্ৰৰ স্বকর্ম উল্লেখ হয়। তাৰ পাছত অনুলোম/প্ৰতিলোম সংযোগৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা মিশ্ৰ জাতিসমূহৰ নাম, জীৱিকা, নিষেধ, বিবাহ-নিয়ম আৰু সামাজিক সীমা বৰ্ণিত। শেষত সংকৰ অৱস্থাত জাতি নিৰ্ণয় দুয়ো পিতামাতাৰ আচাৰ/কৰ্মৰ আধাৰত কৰিব লাগে বুলি কৈ সমাজ-শৃঙ্খলাৰ ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় চিন্তা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकपञ्चाशदधिकशततनो ऽध्यायः वर्णेतरधर्माः अग्निर् उवाच मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्मांश्चीर्त्वाप्नुवन्ति यान् प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘মন্বন্তৰ’ নামৰ একশ পঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একশ একান্নতম অধ্যায়—‘বৰ্ণব্যৱস্থাৰ বাহিৰৰ ধৰ্ম’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—মনু আদি ধৰ্মপ্ৰৱৰ্তকসকলে ভোগ আৰু মোক্ষদায়ক ধৰ্মসমূহ ব্যাখ্যা কৰি যি ফল লাভ কৰিছিল, সেয়া মই ক’ম; বৰুণৰ উপদেশ পুষ্কৰ পৰম্পৰাৰে প্ৰাপ্ত হৈ পৰশুৰামক বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 2
पुष्कर उवाच वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् मन्वादिभिर् निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान्
পুষ্কৰে ক’লে—বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমধৰ্মৰ উপসংহাৰৰ পাছত এতিয়া মই বৰ্ণব্যৱস্থাৰ বাহিৰৰ সকলো ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰিম; মনু আদিে কোৱা, যিবোৰে বাসুদেৱ আৰু অন্যান্য দেৱতাক তুষ্ট কৰে।
Verse 3
अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यम्मत्सरः
অহিংসা, সত্যবচন, দয়া, সকলো জীৱৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহ, তীৰ্থসেৱা, দান, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু ঈৰ্ষামুক্ততা—এইবোৰেই ধৰ্মৰ লক্ষণ।
Verse 4
देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा
হে ভৃগুশ্ৰেষ্ঠ! দেৱতা, দ্বিজ আৰু গুৰুজনৰ সেৱা; সকলো ধৰ্মোপদেশ শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ; আৰু পিতৃসকলৰ পূজনো (কৰ্তব্য)।
Verse 5
भक्तिश् च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता आनृशंष्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च
ৰাজাৰ প্ৰতি নিত্য ভক্তি; সদ্শাস্ত্ৰৰ পথনির্দেশত চলা; কৰুণা; সহনশীলতা; আৰু বেদ-প্ৰামাণ্যত বিশ্বাস (আস্তিক্য)—এইবোৰো (ধৰ্ম)।
Verse 6
वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं समीरितं यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया
বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমসমূহৰ সাধাৰণ ধৰ্ম‑অধৰ্ম কোৱা হৈছে—যজ্ঞ কৰা, আনৰ বাবে যজ্ঞ কৰোৱা, দান দিয়া আৰু বেদাদি বিদ্যাৰ অধ্যয়ন‑অধ্যাপন।
Verse 7
प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः
বিপ্ৰৰ কৰ্ম নিৰ্দেশ কৰা উচিত—প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ) আৰু বেদাধ্যয়ন; লগতে দান দিয়া, অধ্যয়ন‑অধ্যাপন আৰু বিধিমতে যজ্ঞ কৰা।
Verse 8
क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितं क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः
ক্ষত্ৰিয়ৰ, আৰু বৈশ্যৰ সৈতে, এই কৰ্ম ঘোষণা কৰা হৈছে; কিন্তু ক্ষত্ৰিয়ৰ বিশেষ ধৰ্ম হৈছে প্ৰজাপালন আৰু দুষ্টনিগ্ৰহ (দণ্ড)।
Verse 9
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितं शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ
কৃষি, গোৰক্ষা আৰু বাণিজ্য বৈশ্যৰ কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে; শূদ্ৰৰ বাবে দ্বিজসেৱা আৰু সকলো শিল্পকর্মও (বিধেয়)।
Verse 10
मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश् च द्वितीयकं आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता
মৌঞ্জীবন্ধন (উপনয়ন)ৰ পৰা (দ্বিজৰ) জন্ম হয় আৰু ব্ৰাহ্মণৰ উপদেশৰ পৰা দ্বিতীয় জন্ম; আনুলোম্য (নিয়মিত ক্ৰম) সংযোগত সন্তানের জাতি মাতৃসমা বুলি স্মৃত।
Verse 11
चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस् तथा
ব্ৰাহ্মণী নাৰীৰ সৈতে শূদ্ৰ পুৰুষৰ প্ৰতিলোম সংযোগত জন্ম হোৱা পুত্ৰক চণ্ডাল বোলা হয়। ক্ষত্ৰিয় পিতা আৰু বৈশ্যা মাতাৰ গৰ্ভত সূত জন্মে; তদ্ৰূপ দেবলও মিশ্ৰবৰ্ণ শ্ৰেণীত গণ্য।
Verse 12
पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादयोगवो भवेत्
ক্ষত্ৰিয়া নাৰীৰ গৰ্ভত শূদ্ৰ পুৰুষৰ দ্বাৰা প্ৰতিলোমভাবে জন্ম হোৱা পুত্ৰক পুক্কস বোলা হয়। তদ্ৰূপ বৈশ্যা নাৰীৰ গৰ্ভত শূদ্ৰৰ দ্বাৰা জন্ম হোৱা পুত্ৰ মাগধ; আৰু শূদ্ৰা নাৰীৰ গৰ্ভত বৈশ্য পুৰুষৰ দ্বাৰা অয়োগব জন্মে।
Verse 13
वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः धर्मरूपमिति ग , घ , ङ , ञ च विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर् नाधमैस् तथा
বৈশ্যা নাৰীত প্ৰতিলোম সংযোগৰ পৰা সহস্ৰ সহস্ৰ প্ৰতিলোম বংশ জন্মে। তেওঁলোকৰ বাবে ধৰ্মসন্মত বিবাহৰূপ ‘গ, ঘ, ঙ, ঞ’ শ্ৰেণীৰে নিৰ্দিষ্ট; আৰু বিবাহ সমমানৰ সৈতে—না উচ্চৰ সৈতে, না নিম্নৰ সৈতে।
Verse 14
चण्डालकर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं वैदेहकस्य च
চণ্ডালৰ কৰ্ম হিচাপে মৃত্যুদণ্ডযোগ্য দণ্ডিতসকলৰ দণ্ডকাৰ্য সম্পাদন নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। আৰু জীৱিকাৰ্থে জীৱন যাপন কৰা নাৰীসকলৰ ৰক্ষা কৰাটো বৈদেহকৰ কৰ্তব্য বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 15
सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता स्तुतिक्रिया माघ्धानां तथा चायोगशस्य च
সূতসকলৰ কৰ্ম অশ্বসাৰথ্য—ঘোঁৰা চলাই ৰথ চালনা। পুক্কসসকলৰ কৰ্ম ব্যাধতা—শিকার। মাগধসকলৰ কৰ্ম স্তুতিক্ৰিয়া—প্ৰশস্তি/স্তবগান; আৰু অয়োগশৱৰ ক্ষেত্ৰতো স্তুতি-সেৱাসম্বন্ধীয় কৰ্ম কোৱা হৈছে।
Verse 16
रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश् च जीवनं वहिर्ग्रामनिवासश् च मृतचेलस्य धारणं
মঞ্চত অৱতৰণৰ বিধি কোৱা হৈছে; তদ্ৰূপ শিল্পকৰ্মেৰে জীৱিকা নিৰ্বাহ, গাঁৱৰ বাহিৰত বাস, আৰু মৃতৰ বস্ত্ৰ ধাৰণ (বহিষ্কৃতৰ চিহ্নৰূপে)ো নিৰ্দেশিত।
Verse 17
न संस्पर्शस्तथैवान्यैश् चण्डालस्य विधीयते ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः
তদ্ৰূপ চণ্ডালৰ সৈতে আন লোকৰ শাৰীৰিক স্পৰ্শ বিধেয় নহয়। ইয়াত ব্ৰাহ্মণৰ হিতৰ বাবে বা গোৰ হিতৰ বাবে কৰা দেহত্যাগ পুণ্যকৰ্ম বুলি প্ৰশংসিত।
Verse 18
स्त्रीबालाद्युपपतो वा वाह्याणां सिद्धिकारणं सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश् च कर्मतः
স্ত্ৰী, শিশু আদি সৈতে অনাচাৰজন্য সংযোগ বা বাহিৰা লোকৰ সৈতে সংসৰ্গ—ইয়াতো (সামাজিক) সিদ্ধি/স্বীকৃতিৰ কাৰণ নিৰূপিত। সংকৰত উৎপন্ন জাতিসমূহ পিতৃ-মাতৃ উভয়ৰ কৰ্ম/আচাৰ অনুসাৰে জ্ঞেয়।
Frequently Asked Questions
They are universal ethical and devotional-civic duties—non-violence, truth, compassion, benevolence, pilgrimage observance, charity, celibate restraint, freedom from envy, service to devas/dvijas/gurus, listening to dharma, ancestor worship, loyalty to the king, scriptural guidance, forbearance, and āstikya.
It frames ethics and regulated conduct as disciplines that sustain society (protection, rightful occupations, marriage norms) while simultaneously purifying the practitioner, presenting dharma as the bridge between worldly stability and liberation.
In cases of mixture (saṅkara), jāti is to be understood with reference to the conduct/occupation (karma) of both father and mother, indicating a Dharma-śāstra method that links social identity to prescribed function.