Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ আচাৰ-প্ৰকৰণ শেষ হোৱাৰ পিছতেই দ্ৰব্যশুদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে—অশুচি বস্তু কেনেকৈ পুনৰ বিধি-যোগ্য হয়। পুষ্কৰে দ্ৰব্যভেদে শুদ্ধিৰ বিধান দিছে: মাটিৰ পাত্ৰ পুনৰ আগুনত পুৰিলে, তামা টেঙা/অম্লজলৰে, কাঁহ আৰু লোহা ক্ষাৰীয় দ্ৰাৱণৰে, মুক্তা আদি ৰত্ন ধুই শুদ্ধ হয়। বাসন, পাথৰৰ বস্তু, পানীত জন্মা উৎপন্ন, শাক-পাচলি, ৰছী, মূল, ফল, বাঁহ/নলৰ সামগ্ৰীৰ শুদ্ধি গৃহ আৰু যজ্ঞ—দুয়ো পৰিপ্ৰেক্ষিতত বৰ্ণিত। যজ্ঞত পাত্ৰ মচি আৰু স্পৰ্শ-নিয়মে, তেলীয়া বস্তু গৰম পানীৰে; ঘৰ ঝাড়ু দি শুদ্ধ ধৰা হয়। কাপোৰ মাটি আৰু পানীৰে, বহু কাপোৰ ছিটাই, কাঠ ঘঁহি/কাটি; গোট খোৱা বস্তু ছিটাই আৰু দ্ৰৱ পদাৰ্থ উপচাই/বহাই শুদ্ধ হয়। পশুৰ মুখশুদ্ধি, খোৱা-হাঁচি-ঘুম-পান-স্নানৰ পিছৰ আচাৰ, জনপথত প্ৰৱেশৰ পিছত আচমন, ঋতুমতীৰ শুদ্ধিকাল, মলত্যাগৰ পিছত মাটিৰ পৰিমাণ, সন্ন্যাসীৰ বিশেষ নিয়ম, আৰু ৰেশম, লিনেন/তন্তু, মৃগৰোমৰ বাবে পৃথক শোধকো উল্লেখ আছে। শেষত ফুল আৰু ফল পানী ছিটাই শুদ্ধ—বাহ্য শৌচক যজ্ঞযোগ্যতা আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः द्रव्यचुद्धिः पुष्कर उवाच द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि पुनःपाकेन मृण्मयं शुद्ध्येन् मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टाम्रं सुवर्णकं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘আচাৰ’ নামৰ একশ পঞ্চপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘দ্ৰব্যশুদ্ধি’ নামৰ একশ ছাপ্পান্নতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। পুষ্কৰ ক’লে—মই দ্ৰব্যৰ শুদ্ধি বৰ্ণনা কৰিম; মাটিৰ পাত্ৰ পুনৰ পকালে শুদ্ধ হয়; মূত্ৰ, মল আদি স্পৰ্শিত তাম্ৰ আৰু সোণ বিধিমতে শুদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 2
आवर्तितञ्चान्यथा तु वारिणाम्ल्लेन ताम्रकं क्षारेण कांस्यलोहानां मुक्तादेः क्षालनेन तु
আন পদ্ধতিত তাম্ৰ টেঙা পানী (আম্লযুক্ত দ্ৰৱ)ৰে শুদ্ধ হয়; কাঁহ আৰু লোহা ক্ষাৰদ্ৰাৱণৰে শুদ্ধ হয়; আৰু মুক্তা আদি ধুই শুদ্ধ কৰা হয়।
Verse 3
अब्जानां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च
এই একে নিয়ম জলজ উৎপন্ন বস্তু, পাত্ৰ-ভাণ্ড, পাথৰৰ সকলো বস্তু, আৰু শাক-পাচলি, ৰছী, মূল, ফল আৰু বাঁহ/বেতৰ সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰতো একেদৰে প্ৰযোজ্য।
Verse 4
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे
যজ্ঞকর্মত যজ্ঞপাত্ৰৰ শুদ্ধি মাৰ্জন (পোছা) আৰু হাতেৰে (ঘঁহি) কৰা হয়। তেলচিটে বস্তু উষ্ণ পানীৰে শুদ্ধ হয়; আৰু গৃহত শুদ্ধি ভালদৰে ঝাড়ু-পোছা আৰু পৰিচ্ছন্নতাৰে ৰক্ষা হয়।
Verse 5
दुष्टानामिति ट शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च दारवाणाञ्च तक्षणात्
অপবিত্ৰ বস্তুৰ শুদ্ধি শোধন আৰু পোছা দ্বাৰা হয়। বস্ত্ৰ মাটি আদি আৰু পানীৰে শুদ্ধ কৰা হয়; বহু বস্ত্ৰ প্ৰোক্ষণ (ছিটাই) দ্বাৰা শুদ্ধ হয়; আৰু কাঠৰ বস্তু খুঁচি-ঘঁহি (তক্ষণ) শুদ্ধ কৰা হয়।
Verse 6
प्रोक्षणात् संहतानान्तु द्रवाणाञ्च तथोत्प्लवात् शयनासनयानानां शूर्पस्य शकटस्य च
সংহত (একত্ৰিত) দ্ৰব্যৰ শুদ্ধি মন্ত্ৰপূত জলৰ প্ৰোক্ষণে হয়; দ্ৰৱ দ্ৰব্যৰো তদ্ৰূপ জল উফন্দাই/উৎপ্লৱন কৰি শুদ্ধি হয়। শয্যা, আসন, যান, শূৰ্প আৰু শকট (গাড়ী)ৰ ক্ষেত্ৰতো একে বিধি।
Verse 7
शुद्धिः सम्प्रोक्षणाज् ज्ञेया पलालेन्धनयोस् तथा शुद्धार्थकानाङ्कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च
শুদ্ধি সম্প্ৰোক্ষণে (মন্ত্ৰপূত জল ছটিয়াই) বুজিব লাগে; পালাল/খড় আৰু ইন্ধন (কাঠ)ৰ ক্ষেত্ৰতো তদ্ৰূপ। শৃঙ্গ বা দন্ত (হস্তিদন্ত) নিৰ্মিত বস্তু শুদ্ধ্যর্থ দ্ৰব্যৰ কল্ক (লেপ/অৱশিষ্ট)ৰে ঘঁহিলে শুদ্ধ হয়।
Verse 8
गोबालैः पलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत्तथा निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां च शोषणात्
গোবাল (গৰুৰ ৰোম)ৰে বাঁধি অস্থিৰ পৰা পল-প্ৰমাণৰ পাত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি; তদ্ৰূপ শৃঙ্গসদৃশো কৰিব পাৰি। নিৰ্যাস (ৰজন), গুড় আৰু লৱণ শোষণ/শুকুৱাই ঘন হয়।
Verse 9
कुशुम्भकुसुमानाञ्च ऊर्णाकार्पासयोस् तथा शुद्धन्नदीगतं तोयं पुण्यन्तद्वत् प्रसारितं
কুশুম্ভ (কুসুম) ফুল, ঊৰ্ণা (উল) আৰু কাৰ্পাস (কপাহ)—আৰু নদীৰ পৰা অনা শুদ্ধ জল—প্ৰসাৰিত/ছটিয়াই ব্যৱহাৰ কৰিলে তদ্ৰূপ পাৱন (শুদ্ধিকাৰক) বুলি গণ্য হয়।
Verse 10
मुखवर्जञ्च गौः शुद्धा शुद्धमश्वाजयोर्मुखं नारीणाञ्चैव वत्सानां शकुनीनां शुनो मुखं
গাই মুখ বাদে শুদ্ধ বুলি গণ্য। ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ মুখো শুদ্ধ বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ নাৰী, বাছুৰ, পক্ষী আৰু কুকুৰৰ মুখো শুদ্ধ বুলি উক্ত।
Verse 11
मुखैः प्रस्रवणे वृत्ते मृगयायां सदा शुचि भुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भो विगाह्य च
দেহৰ ৰন্ধ্ৰসমূহৰ পৰা মল-প্ৰবাহ হ’লে আৰু শিকাৰকালতো সদায় শুচি থাকিব লাগে; তদ্ৰূপ ভোজনৰ পিছত, হাঁচি দিয়াৰ পিছত, নিদ্ৰাৰ পিছত, পানী পান কৰাৰ পিছত আৰু পানীত ডুবি স্নান কৰাৰ পিছতো শৌচ পালন কৰিব লাগে।
Verse 12
रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च मार्जारश् चङ्क्रमाच्छुद्धश् चतुर्य्थे ऽह्नि रजस्वला
ৰাস্তাত/সাৰ্বজনীন পথত পা দিয়াৰ পিছত আচমন কৰি শুদ্ধ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব লাগে; আৰু বিড়াল চলি গ’লে (যি বস্তুত সি চলে) সেয়া শুদ্ধ বুলি গণ্য হয়। ঋতুমতী নাৰী চতুৰ্থ দিনত শুদ্ধ হয়।
Verse 13
स्नाता स्त्री पञ्चमे योग्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
স্নান কৰাৰ পিছত নাৰী পঞ্চম দিনত (আচাৰ-কৰ্মত) যোগ্য হয়; দেৱকর্ম আৰু পিতৃকর্ম—উভয়তে তাই অধিকাৰিণী। মলত্যাগৰ পিছত শৌচৰ বাবে পাঁচ মাটিৰ ঢেলা, মূত্ৰত্যাগৰ পিছত দশ, আৰু দুয়ো একেলগে হ’লে সাত মাটিৰ ঢেলা গ্ৰহণীয়।
Verse 14
एकां लिङ्गे मृदं दद्यात् करयोस्त्रिद्विमृत्तिकाः ब्रह्मचारिवनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणं
লিঙ্গত এক ভাগ মাটি লগাব লাগে; হাতত ক্ৰমে তিন আৰু দুই ভাগ মাটি। ব্ৰহ্মচাৰী, বনবাসী (বানপ্ৰস্থ) আৰু যতি (সন্ন্যাসী) সকলৰ বাবে এই পৰিমাণ চতুৰ্গুণ।
Verse 15
श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणाङ्गौरसर्षपैः शोधनाभ्युक्षणाद्वस्त्रे इति घ , ङ च शुद्धिः पर्युक्ष्य तोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता
অংশুপট্ট (ৰেচমী) বস্ত্ৰ শ্ৰীফল (নাৰিকল) দ্বাৰা শুদ্ধ হয়; আৰু ক্ষৌম (তিসি/শণ) বস্ত্ৰ গৌৰ-সৰিষা দ্বাৰা—শোধন কৰি পবিত্ৰ জল ছিটাই—শুদ্ধ হয়। মৃগলোম (হৰিণৰ লোম)ৰ বস্তু জল ছিটাই শুদ্ধ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 16
पुष्पाणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणाज्जलतो ऽखिलं
পুষ্প আৰু ফল আদি সকলো বস্তু জল প্ৰোক্ষণ (পানী ছিটাই) কৰিলে সম্পূৰ্ণৰূপে শুদ্ধ হয়।
Frequently Asked Questions
It specifies substance-by-substance purification methods (re-firing earthenware; acidulated water for copper; alkali for bronze/iron; washing for pearls; hot water for greasy items; planing for wood; sprinkling for compacted items; overflow for liquids) and gives numeric clay counts for post-excretion cleansing, including increased quantities for brahmacārins, vānaprasthas, and renunciants.
By codifying śauca as actionable discipline in both yajña and household life, it protects ritual efficacy and ethical order; external purification (materials, spaces, bodies) is presented as a prerequisite for eligibility in divine and ancestral rites and as a support for inner restraint and dharmic living.