Uttarabhāga

Adhyaya 1

The Description of the Glory of Dvādaśī

अध्यायः हरिभुजपद्मपादयोर्मङ्गलश्लोकैः आरभ्य वैष्णवरक्षणकृपां प्रतिष्ठापयति। राजा मन्धाता वसिष्ठं पापदाहकं ‘अग्निं’ पृच्छति—अज्ञानकृतं शुष्कं, ज्ञानकृतं आर्द्रं, तथा भूतभविष्यत्प्रत्युत्पन्नपापभेदान्। वसिष्ठः शुद्ध्यग्निं हरिदिनं एकादशीं निर्दिशति—नियमसंयमेन, उपवासेन, मधुसूदनपूजनैः, धात्री/आमलकीस्नानेन, रात्रिजागरणेन च। एकादशी शतजन्मसञ्चितपापान् दहति, अश्वमेधराजसूयादपि अधिकं पुण्यं ददाति; आरोग्यं, भार्यां, पुत्रान्, राज्यं, स्वर्गं मोक्षं च प्रतिजानाति। तीर्थमहिमां न्यूनयित्वा हरिदिनव्रतमेव विष्णुधामप्राप्तेः निर्णायकं साधनं इति वदति; मातृपितृकुलस्वजनानामपि उद्धारं करोति। द्वादशी तस्य व्रतस्य परिपाकदाहकाग्निरिव प्रशस्यते, विष्णुलोकप्रदायिनी पुनर्जन्मनिवारिणी च।

27 verses

Adhyaya 2

Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—व्रतं तिथेः आरम्भात् वा अन्तपर्यन्तं कर्तव्यमिति। सूतः देवव्रते तिथिपूरणप्रधानतां, पितृकर्मणि ‘मूल’तृप्तिं च विवेच्य पूर्वविद्धा–विद्दा-दोषनियमांश्च निर्दिशति। नित्यकर्मणि सूर्योदय-स्पर्शः निर्णायकः; पारणं मरणं च तस्मिन् क्षणे प्रवृत्तां तिथिं गृह्णाति; पितृकर्मणि सूर्यास्त-स्पर्शिनी तिथिः पूर्णा इति मन्यते। एकादशी-द्वादशी-विचारे विद्धैकादशी, द्वादशी-उपवास-आवश्यकता, पारणं त्रयोदश्यां कर्तव्यमिति, वार-नक्षत्र-विशेषाः (श्रवणादयः) च कथ्यन्ते। अनन्तरं युग-सङ्क्रान्ति-गणनायां युगारम्भ, अयन, सूर्यप्रवेश-मानानि संक्षेपेणोक्तानि। अन्ते विद्धतिथौ पूजनदानजपहोमस्नानश्राद्धादीनां फलनाशः इति तीव्रं चेतनं दत्त्वा, व्रतकल्पे कालविदां परामर्शं विधीयते।

47 verses

Adhyaya 3

Yama’s Journey to Brahmaloka (Ekadashi–Dvadashi Mahatmya in the Rukmangada Cycle)

ऋषयः विष्णुप्रीतिकरं साधनविधिं पुरुषार्थप्रदं च विस्तरेण पृच्छन्ति। सूतः प्रत्याह—हृषीकेशो न धनैः, भक्त्यैव तुष्यति; ततः गौतमकथां प्रवर्तयति—क्षीरशायि-पद्मनाभस्य दृढभक्तः रुक्माङ्गदराजा हरिवासरनियमं भेरीघोषेण स्थापयति। योग्याः जनाः विष्णोः पवित्रदिनं घोषयन्ति; तस्मिन् दिने भोजनं निन्द्यं सामाजिकदण्ड्यं च, दानं गङ्गास्नानं च प्रशस्यते। एकादशी-द्वादशीव्रतस्य महिमा तीव्रः—कपटेनापि अनुष्ठानेन विष्णुलोकप्राप्तिः; हरिदिने भोजनं पापं ‘भक्षयति’ इति कथ्यते, उपवासो धर्मं धारयति। ततो चित्रगुप्तलेखाः लुप्यन्ते, नरकाः स्वर्गाश्च शून्याः भवन्ति, प्राणिनो गरुडारूढाः ऊर्ध्वं यान्ति। नारदः पापिनामभावं दृष्ट्वा यमं पृच्छति; यमः वदति—राज्ञः घोषणाभिः जनाः मम अधिकारात् निवृत्ताः। शोकाकुलः यमः नारदेन चित्रगुप्तेन च ब्रह्मलोकं गच्छति; तत्र ब्रह्मणः विश्वरूपवर्णनं, अन्ते यमविलापः सभायाश्च विस्मयः।

68 verses

Adhyaya 4

Yamavākya (The Words of Yama)

अत्र यमः ब्रह्माणं प्रति वदति—आध्यात्मिकतेजोनाशो मृत्योरपि दारुणतरः; निष्कामोऽपि विधिनिषिद्धकर्मत्यागः पतनहेतुः। स्वामिधनापहारः, राजकीय-लोकधनदूषणं च दीर्घनरकान् पशुयोनिं च (कृमि-मूषक-मार्जारादि) जनयति इति न्यासधर्मं प्रतिपादयति। स प्रभोः आज्ञयैव शासनं करोति, तथापि रुक्माङ्गदेन ‘जितः’—यतो हरिदिने एकादश्यां पापक्षयः परमः, पृथिव्यपि उपवासं करोतीव। विष्णौ अनन्यशरणत्वं सर्वकर्मोपरीति; यज्ञतीर्थदानव्रतादयः विष्णुविहीनाः परमं पदं न ददति। एकादशीव्रतं भक्तान् पितृपितामहान् सह विष्णुलोकं नयति, तेन यमस्य पितृबन्ध-कारणचिन्ता जायते। अन्ते विष्णुदूताः यममार्गं भित्त्वा कुम्भीनरकात् सत्त्वान् मोचयित्वा परं धाम नयन्ति।

29 verses

Adhyaya 5

Yama-vilāpana (The Lamentation Concerning Yama)

उत्तरभागे भक्तिभूगोलप्रसङ्गे यमः विराञ्चं ब्रह्माणं प्रति वदति—निर्दोषसदाचारैः सेवितो विष्णोः चक्रधरस्य सुप्रतिष्ठितः सुगमः पन्थाः। स विष्णुलोकं अपरिमितम् अक्षयम् च आह—अनन्तैः जगद्भिः प्रजाभिश्च न कदापि ‘पूर्यते’। माधवधामनिवासः सर्वान् शुद्धयति, शुद्धाशुद्धभेदं निषिद्धकर्म च अतिक्रम्य, हरिसान्निध्यस्य परं माहात्म्यं दर्शयन्। राजाज्ञा-उपवासादिभिः अपि विष्णुलोकप्राप्तिः कथ्यते, तेन यमस्य जीवाधिकारक्षयविषये चिन्ता वर्धते। भगवान् स्वयम् भक्तं गरुडारूढं वैष्णवधाम नयति, चतुर्भुजत्वं पीताम्बरं माल्यं अनुलेपनं च दत्त्वा सायुज्य-सारूप्यसदृशं फलम् प्रदर्शयति। ततः रुक्माङ्गदराजस्य अर्जितं सार्वभौमत्वं, तादृशधर्मपालकस्य मातुः प्रशंसा, तथा सुसुतस्य मूल्यं दुष्पुत्रस्य च धर्मद्रोहित्वदोषः उपदिश्यते। अन्ते रुक्माङ्गदजन्म ‘शोधन’व्यवस्था इव स्तूयते, हरिसेवायां दृष्टं अपूर्वं पावनचिह्नं प्रति यमः विस्मयं प्रकटयति।

17 verses

Adhyaya 6

Brahmavākya (Brahmā’s Pronouncement on Hari-nāma and the Non-punishability of Viṣṇu’s Devotees)

ब्रह्मा शोकं निरस्य संवादं हरिनाम-विष्णुभक्त्योः निर्णायक-तारक-प्रभावे नियोजयति। सौरकाले उपवासः नामोच्चारणं च परमपदप्रदं; कृष्णाय एकवारं नमस्कारोऽपि दशाश्वमेधावभृथात् श्रेष्ठः, अश्वमेधकर्तेव न भक्तः पुनर्जन्मनि निवर्तते। कुरुक्षेत्र-काशी-विरजादि तीर्थानि ‘हरि’ द्व्यक्षरस्य जिह्वागते महिम्ना लघुीकृतानि; मृत्युकाले हरिस्मरणेन महापातकान्यपि नश्यन्ति—भक्तिकेन्द्रं मोक्षधर्मं दर्शयति। ततः अधिकारधर्मः—दैवदूताः अधिकारीणश्च जनार्दन-मधुसूदनभक्तान् न निगृह्णीयुः; तेषां दण्डनं दण्डकर्तुरेव प्रत्यवायं जनयति। द्वादशीव्रतं मिश्रहेतुकमपि स्वयमेव पावनं, तथा विष्णुभक्तविरोधरूपेऽधर्मे ब्रह्मा साहाय्यं न करोति।

18 verses

Adhyaya 7

Brahmā’s Discourse to Mohinī (Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada)

अध्याये यमः हरिभक्तेः परं माहात्म्यं स्वीकुरुते—ये हरिं स्मरन्ति, उपवासं कुर्वन्ति, स्तुवन्ति च, तान् यमो न निगृह्णाति; ‘हरि’ इति आकस्मिकं उच्चारणमपि पुनर्जन्मच्छेदकं यमलेख्याद् विमोचकं च। सूतिः ब्रह्मणः चिन्तनं वर्णयति—यमकार्यस्य माननार्थं मोहिनीसदृशी रमणी प्रादुर्भवति, कामस्य निन्दा च उपदिश्यते; निषिद्धसम्बन्धेषु मनसापि कामः नरकप्रदः, संचितपुण्यनाशकश्च। ब्रह्मा देहम् अस्थि-मांस-मलादिरूपेण विविच्य मोहं निवारयति, तां कन्यां च स्वकार्ये नियुङ्क्ते। ततः रुक्माङ्गदराजा धर्माङ्गदकुमारश्च सत्य-त्यागपरायणौ वर्ण्येते। ब्रह्मणः योजना—सा कन्या शपथैः राजानं बद्ध्वा हरिवासरोपवासत्यागं याचेत, अन्ते स्वपुत्रच्छेदनमपि प्रार्थयेत; एवं घोरः सत्यधर्मपरीक्षाप्रसङ्गः, अचलसत्यस्य फलरूपेण विष्णुलोकप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।

74 verses

Adhyaya 8

The Description of Mandara (Mandaropavarṇanam) in the Mohinī Narrative

सूतो वर्णयति—पद्मलोचना देवी ब्रह्माणं नाम याचते, येन सा देवायतनप्रदेशं गन्तुं शक्नुयात्। ब्रह्मा तां सगुणनाम्ना “मोहिनी” इति नाम्ना अभिधत्ते, तस्याः सन्निधौ रोगशमनं हर्षप्रदत्वं च वदति। सा प्रणम्य देवैः पश्यद्भिः शीघ्रं मन्दरपर्वतं ययौ। ततः मन्दरस्य तीर्थरूपा महिमा विस्तरेण—वासुकिसम्बन्धः, समुद्रमन्थनस्मृतिः, समुद्रपरिमाणगभीरता, कूर्मास्थिभ्यः क्षीरप्रवाहोऽग्निश्च, रत्नौषधिनिधित्वं, दिव्यक्रीडास्थानं तपःप्रदीपनं च। सप्तयोजननीलप्रभाशिलासनं, दशहस्तपरिमाणः कौलिशलिङ्गः, प्रसिद्धं वृषलिङ्गायतनं च निर्दिश्यते। मोहिनी रागतालमूर्च्छनागान्धारनादयुक्तं दिव्यसंगीतं करोति, येन स्थावराणामपि कामो वर्धते। तच्छ्रुत्वा दिगम्बरतापसो नारीरूपं प्राप्य मोहिनीं प्रति गच्छति, पार्वत्याः दृष्टौ कामलज्जाभ्यां व्याकुलः।

25 verses

Adhyaya 9

The Dialogue between Rukmāṅgada and Dharmāṅgada

सूतो वदति—हरिभक्तो राजा रुक्माङ्गदः पुत्रं धर्माङ्गदं राज्ये प्रतिष्ठापयितुं राज्यत्यागं धर्मत्वेन निरूपयति। योग्यपुत्रे राज्यन्यासे पितुः धर्मकीर्त्योः वृद्धिः, अन्यथा हानिरिति। यः पितुः भारं वहति, कीर्त्या पितरं जयति, पितृशासनं च पालयति स एव पुत्रः; प्रमादो नरकहेतुः। प्रजापालनक्लेशं तथा हरिवासरे उपवासपालनं रोगाद्यपवादानपि निरस्य राजधर्मत्वेन दर्शयति। धर्माङ्गदः भारं गृह्णाति, प्रजाः प्रति वदति—यत्र धर्मदण्डः प्रवर्तते तत्र यमस्य अधिकारो नास्ति। जनार्दनस्मरणं, ममत्वत्यागं, स्वधर्मानुष्ठानं, हरिदिने विशेषतः द्वादश्यां कठोरव्रतपालनं च उपदिशति। अन्ते विष्णोः विश्वाधिपत्यं (हव्यकव्यवाहकत्वं, सूर्याकाशान्तर्वासित्वं) तथा सर्वकर्माणि पुरुषोत्तमाय समर्पणीयानीति सिद्धान्तः। रुक्माङ्गदः तुष्टः पितृलोकं गत्वा सद्पुत्रलाभेन मोक्षसदृशं फलमिति भार्यां प्रशंसति।

50 verses

Adhyaya 10

Rukmāṅgada–Vāmadeva Saṃvāda: Ahimsa, Hunting, and the Fruit of Dvādaśī-Bhakti

वसिष्ठः रुक्माङ्गदं प्रति राण्याः उपदेशं कथयति—सत्यं राजधर्मः पशुहिंसापरित्यागेन, धर्म्ययज्ञेन भक्त्या च जनार्दनपूजनं, न तु हिंसया। इन्द्रियासक्तिः दुःखहेतुः; गृहस्थपूजापि हृषीकेशस्य वधात् श्रेष्ठा। हिंसा षड्भिः सहभाज्यते—अनुमोक्ता, हन्ता, प्रेरकः, भोक्ता, पाचकः, साधनदाताच; अहिंसा परमो धर्मः। राजा वदति—वनगमनं रक्षणार्थं, न मृगयार्थम्। स रम्याश्रमं गत्वा वामदेवं मुनिं मिलति; स वैष्णवभक्तिं प्रशंसन् जन्मात् श्रेष्ठां भक्तिं वदति, द्वादशीव्रतं वैकुण्ठप्रदं च। रुक्माङ्गदः विनयेन पृच्छति—कस्य पूर्वपुण्यस्य फलतः भार्या अद्भुता, ऐश्वर्यं, आरोग्यं, भक्तपुत्रश्च; सर्वं नृहरिभक्तेः पूर्वसञ्चितपुण्यपरिपाक इति।

69 verses

Adhyaya 11

The Vision of Mohinī (मोहिनी-दर्शनम्)

वसिष्ठः प्रसङ्गं निरूप्य वामदेवः राज्ञः प्रश्नं प्रत्युत्तरन् पूर्वकर्मवृत्तान्तं प्रकाशयति—पूर्वं शूद्रजन्मनि दारिद्र्यगृहदुःखैः पीडितः, पश्चात् ब्राह्मणसङ्गतीर्थयात्राभ्यां परिवर्तितः। मथुरायां विश्रान्तितीर्थे यमुनास्नानं वराहमन्दिरसन्निधौ कृत्वा स अश्यून्यशयनव्रतं चतुर्भिः पारणाभिः सम्यक् विधत्ते; श्रावणद्वितीयायां लक्ष्मीसहितं जगन्नाथं विष्णुं पूजयेत्, शय्यावस्त्रदानं ब्राह्मणभोजनं च कृत्वा समृद्धिं पापक्षयं च लभते; द्वादश्यां पूजया विष्णुसायुज्यं कथ्यते। ततः राज्यत्यागप्रसङ्गे राजा पुत्रे राज्यभारं न्यस्य, पितृसेवां तीर्थस्नानादपि श्रेष्ठां वामदेवेन श्रावयति। मुक्तः स राजा मन्दरं गत्वा दिव्यपर्वतान् स्वर्णलोकांश्च पश्यति; अन्ते मोहिन्याः मधुरनादरूपैः मोहितः, सा तं सम्बोध्य संगमपूर्वं धर्म्यं दानं याचते—धर्मकामयोः परीक्षां स्थापयति।

48 verses

Adhyaya 12

Samayakaraṇa (Determination of Proper Times / Formalizing the Condition)

वसिष्ठः कथयति—राजा रुक्माङ्गदः मोहिन्याः सन्निधिं प्रबुद्धः कामविह्वलः स्याद्, तस्याः सौन्दर्यं स्तौति, राज्यं पातालपुरं धनं स्वात्मानं च दातुमिच्छति। मोहिनी भोगदानानि निराकरोति, ‘समये यत् वक्ष्यामि तत् अविलम्बं कर्तव्यम्’ इति धर्म्यं समयं स्थापयति। राजा सर्वशर्तं स्वीकृत्य, मोहिनी तस्य दक्षिणहस्तं प्रतिज्ञाचिह्नं याचते, त्रिलोके सत्यधर्मकीर्तिं स्मारयति। राजा आजीवनं सत्यं प्रतिजानाति, हस्तदानं प्रमाणं मन्यते, स्वपुण्यराशिं च पालनार्थं न्यस्यति। स्ववंशं इक्ष्वाकुं, पितरं ऋतध्वजं, स्वनाम रुक्माङ्गदं, पुत्रं धर्माङ्गदं च निर्दिश्य, मन्दरं प्राप्तिं मोहिन्याः गीताकर्षणं च वर्णयति। मोहिनी ब्रह्मसम्भवा इति, मन्दरे तपः शिवपूजां च कृत्वा शिवप्रसादेन राजानं प्राप्तवती इति प्रकाशयति; ततः तस्य हस्तं गृहीत्वा तमुत्थापयति—समयप्रतिज्ञाधर्मस्य प्राधान्यं दर्शयन् अध्यायः समाप्तः।

34 verses

Adhyaya 13

Mohinī-Saṃmohana (The Enchantment of Mohinī)

वसिष्ठः रुक्माङ्गदराजस्य चरितं कथयति। मोहिनी गृह्यसूत्रविधिना तत्क्षणं विवाहं कर्तुम् आग्रहं करोति, अविवाहितायाः कन्यायाः गर्भधारणं महापातकं सामाजिकं च दोषं इति प्रतिपादयति। सा पुराणज्ञानं निर्दिश्य निन्दितजन्म (दिवाकीर्तिः) तथा त्रयः चाण्डालजन्महेतवः गणयति—अविवाहिताकन्याजातः, समानगोत्रसम्भवः, शूद्रपितृकः ब्राह्मणीमातृकश्च। विवाहानन्तरं राजा भक्त्या तस्याः इच्छापूरणं प्रतिजानाति। मोहिनी सौत्सर्यदोषं स्मारयित्वा पतिव्रतानां धर्मं वदति—पतिः यत्र तत्रैव भार्या वसेत्, दारिद्र्येऽपि; पतिगृहत्यागो निन्द्यः, तमसि कर्मफलप्रदः। सा नगरं सह गन्तुं निश्चिनोति, अन्ते स्वविनाशाभिप्रायस्य सूचनया अध्यायः शोकमिश्रितया शोभया समाप्यते।

26 verses

Adhyaya 14

The Liberation of the Lizard (Godhā-vimukti)

वसिष्ठः रुक्माङ्गदं प्रति पर्वतात् अवरोहणं वर्णयति, यत्र अद्भुताः खनिजसदृशाः रूपविशेषाः दृश्यन्ते। भूमौ प्राप्ते राज्ञः अश्वः भूमिं प्रहृत्य नवप्रादुर्भूतां गोधां व्यथयति। करुणया राजा शीतलेन जलेन तां जीवयति; सा निवेदयति—शाकले पतिवशकरणाय रक्षापुटिकादिना बलात् उपायं कृत्वा पतिं घोररोगे पातितवती, तेन ताम्रभ्राष्ट्रीनरकं तथा नीचयोनिषु पुनर्जन्मान् प्राप्य दीर्घकालं गोधारूपे स्थितवती। सा राजपुण्याश्रयेण उद्धारं याचते—विजयादानकर्मफलम्, श्रवणद्वादशीव्रतं त्रयोदश्यां सम्यक् पारणं, सरयूगङ्गास्नानशुद्धिः, गृहस्थस्य हरिस्मरणं च। मोहिनी कर्मफलनियमं कठोरं मन्यते; राजा तु हरिश्चन्द्र-दधीचि-शिबि-जीमूतवाहनादिदृष्टान्तैः दयां प्रतिपाद्य पुण्यसंक्रान्तिं निश्चिनोति। स्वपुण्यं दत्त्वा गोधा देहं त्यक्त्वा दिव्यालङ्कृता विष्णुलोकान् प्रयाति—शरणागति-करुणा-व्रतफलैः मोक्षः प्रदर्श्यते।

75 verses

Adhyaya 15

Dialogue of Father and Son (Pitṛputra-saṃvāda) — Mohinī Episode

पापविमुक्तो राजा रुक्माङ्गदः मोहिन्या सह वातवेगाश्वमारुह्य नभसा वननदीग्रामदुर्गसमृद्धिदेशान् निरीक्ष्य वामदेवाश्रमं क्षणं ददर्श। स वैदीशां प्राप्य राज्यं पुनरधिष्ठितवान्। तत्र पुत्रो धर्माङ्गदः मित्रराजपरिवृतः पितुः सम्मुखगमनस्य औचित्यपुण्यविचारं कृत्वा, निषेधानपि श्रुत्वा, बहुभिः राजभिः सह अग्रे गत्वा प्रणनाम; रुक्माङ्गदः स्नेहेन तमुत्थाप्य आलिङ्गितवान्। ततः पितृपरीक्षारूपेण राजधर्मप्रश्नान् पृच्छति—प्रजापालनं, धर्म्यकरग्रहणं, ब्राह्मणपोषणं, मृदुवाक्यं, गोपालनं चाण्डालगृहपर्यन्तं दया, न्यायनिर्णयः, मानमापननियमः, अत्यधिककरवर्जनं, द्यूतपानवर्जनं; निद्रां च अधर्ममूलमिति निन्दति। धर्माङ्गदः पुनःपुनः प्रणम्य पितृआज्ञापालनमेव स्वधर्मं देवतां च इति प्रतिपद्यते। अन्ते मोहिन्याः सौन्दर्ये विस्मितः स मायामिव शङ्क्य राजगृहयोग्यतां स्तौति।

48 verses

Adhyaya 16

Pātivratya-kathana (The Narrative of the Pativrata)

वसिष्ठो राजानं प्रति रुक्माङ्गद–धर्माङ्गदप्रसङ्गं कथयति। रुक्माङ्गदः देवगिरौ तपः कृत्वा मन्दरपर्वते दिव्यहेतुभिः प्राप्तां सुदर्शनां/मोहिनीं स्वीकृत्य धर्माङ्गदस्य मातृरूपेण समर्पयति। धर्माङ्गदः नमस्कृत्य पादप्रक्षालनं कृत्वा तज्जलं शिरसि धारयन्, तस्याः मोहनरूपेऽपि संयमं धारयति। अलङ्काराणां पौराणिकोत्पत्तिं च महादानवर्णनं च राजधर्मं भक्तिदानं च दृढयति। अनन्तरं उपदेशः—राजप्रियपत्नीपूजनं, ईर्ष्या-सौत्सर्यनिन्दा, पतिहितानुगुणसेवाप्रशंसा। अन्ते पतिव्रताकथा—पत्नी दुःखसहिष्णुता-तीव्रव्रतैः पापशुद्धिं कृत्वा पीडितेन पतिना सह अग्निं प्रविश्य स्वर्गप्राप्तिं दर्शयति।

90 verses

Adhyaya 17

Mohinī’s Speech (Mohinyāḥ Bhāṣaṇam)

पुत्रः स्वमातरं सन्ध्यावलीं ईर्ष्यां त्यक्त्वा मोहिनीं सहधर्मिणीं मातृवत् सम्मानयितुं प्रेरयति, सौतृमातृधर्मस्य दुर्लभतां स्तौति। सन्ध्यावली तदनुमन्यते, शीघ्रफलप्रदं महाव्रतं महापापहरं च प्रशंसति, एकः सद्गुणी पुत्रो बहुभ्यः दुःशीलपुत्रेभ्यः श्रेष्ठ इति तथा मातृऋणं जीवनपर्यन्तं दुरतिक्रम्यमिति बोधयति। तस्या दृष्ट्या षड्रसोपेतान्नपूर्णानि पात्राणि भवन्ति; मोहिनी विधिपूर्वकं परिचरति, भोजनानन्तरं जलशुद्धि-ताम्बूलादिकर्माणि गृहस्थाः समापयन्ति। पुत्रस्य मातृभक्तिं दृष्ट्वा मोहिनी विस्मिता धर्मपुत्रमातृत्वं संकल्प्य राजानम् आह्वयति; आगते नृपे सा राजवैभवसक्तिं दाम्पत्यधर्मविस्मृतिं च निगृह्णाति, पुण्यादेव श्रीः पदं च, राज्यभारो योग्याय वारिसाय दातव्य इति वदति। अन्ते राजा विनयेन प्रत्युत्तरं ददाति—मातृत्व-दाम्पत्य-राजधर्माणां सामञ्जस्यरूपो धर्मोपदेशः परिपूर्णः।

58 verses

Adhyaya 18

Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

राजा मोहिन्या/विमोहिन्या मोहितः श्रान्तश्च सुतं तां स्वपत्नीवत् पूजयितुमाज्ञापयति; सा तु निर्गता। प्रबुद्धः स तस्या उपदेशं शिरसा गृह्णाति। मोहिनी तं धर्ममार्गे नियोजयति—ज्येष्ठानां महिषीणां शोकं शमयेत्; ज्येष्ठपत्नीं तिरस्कृत्य ‘कनिष्ठा’ स्थापने विनाशः, पतिव्रतानां अश्रवः शान्तिं दहति। ततः सन्ध्यावली अनुपमा प्रशस्यते, गृहस्थमातरः समागत्य आत्मघातककामं विषाग्निखड्गधारादिभिः दृष्टान्तैर्निन्दन्ति। नियमं वदन्ति—अन्यां भार्यां गृह्णीयात्, किन्तु ज्येष्ठायाः सम्मत्या एव; ज्येष्ठायै द्विगुणो भागः, यच्चेष्टितं तत्, दम्पत्योः सह इष्टपूर्तकर्म च। ततः कुमारः महादानं करोति—धननगररथस्वर्णदास्यः गावो धान्यं घृतं गजोष्ट्राः गन्धाः पात्राणि च—सर्वा मातरः अविशेषेण पूजयन् कुलसौहार्दं स्थापयति। तुष्टाः मातरः राजानं वरयन्ति—मोहिन्या सह निरसूयः सुखं भुङ्क्तामिति; एवं मातृसम्मानन्यायविभागाभ्यां गृहधर्मः पुनः प्रतिष्ठाप्यते।

56 verses

Adhyaya 19

The Description of Mohinī’s Love Episode

वसिष्ठो धर्माङ्गदं राजधर्मं शिक्षयति—दुष्टनिग्रहः, सततजागरः, वाणिज्यरक्षणं, दानशीलता, कुटिलतावर्जनं, कोश-प्रजापालनस्य च सुयोजनम्; पुष्पेभ्यः मधुकर इव सारं गृह्णीयात्। स राजकुमारः पितरौ पूजयति, पितुः सुखोपकरणानि ददाति, पृथिव्याः रक्षणभारं च गृह्णाति। तस्य राज्ये प्रजा पापभीरवः समृद्धाश्च भवन्ति—वृक्षाः फलवन्तः, क्षेत्राणि धान्यपूर्णानि, गावो बहुक्षीरप्रदाः, कुलानि विनीतानि, चौरभयाभावश्च। माधवदिने सम्बन्धितं व्रतम् पर्यावरणस्थैर्य-समृद्ध्युपकारकं प्रशस्यते, हरिभक्तिश्च समाजस्य आध्यात्मिकधुरी इव निरूप्यते। अनन्तरं वृद्धराजा पुत्रयशसा पुनर्यौवनमिव प्राप्य विमोहिनीं/मोहिनीं प्रति आसक्तो भवति; काममोहः प्रवर्धते, दातुमनर्हमपि दातुम् उद्यतः महादानव्रतानि करोति—विवेकहरिण्याः मायाशक्तेः प्रभावं दर्शयन्।

37 verses

Adhyaya 20

Dharmāṅgada’s Conquest of the Directions

वसिष्ठ उवाच—रुक्माङ्गदः विषयसुखासक्तः अष्टवर्षाणि निनाय; नवमे वर्षे तस्य पुत्रो धर्माङ्गदः मलयपर्वतात् प्रत्यागत्य वैष्णवास्त्रेण पञ्च विद्याधरान् जित्वा पञ्च कामदरत्नानि आनयत्—धनप्रदं, वस्त्राभरणप्रदं, यौवनामृतप्रदं, सभाभोजनप्रदं, त्रिलोके गगनगमनप्रदं च। तानि पितृमातृपादयोः समर्प्य मोहिन्यै भूषणार्थं दातुम् अवोचत्। ततः सप्तद्वीपजयम्, समुद्रप्रवेशम्, नागानां भोगवतीजयम्, मणिमुक्ताहारग्रहणम्, दानवविजयम्, तथा रसातले वरुणेन सह संवत्सरयुद्धं च कथयामास; नारायणास्त्रेण वरुणं पराजित्य जीवितं मुमोच, अश्वान् कन्यां च पत्नीं लब्धवान्। अन्ते धर्मोपदेशः—समृद्धिः पितृनिबन्धना, पुत्रेण न गर्वः कार्यः, ब्राह्मणेभ्यः देयं न निगृह्येत, पुत्राः पितृबीजबलात् प्रवर्तन्ते इति। नववधूं मातृसभायां नीत्वा आशीर्वादरक्षणं याचते।

32 verses

Adhyaya 21

Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration

माण्डhाता वसिष्ठं पृच्छति—पुत्रवाक्यश्रवणानन्तरं राज्ञः कः प्रत्युत्तरः, ब्रह्मसम्बद्धा सा मोहिनी का चेति। वसिष्ठो वदति—विष्णुभक्तो राजा प्रियतमा-सहितः प्रमुदितः सन् धनं विभजति; पुत्रविवाहार्थं भागं, मोहिन्यै भागं, शेषं यथायोग्यं विनियुङ्क्ते। स पुरोहितं आज्ञापयति—शुभकाले धर्माङ्गदस्य विवाहान् विधिवत् कारय; पुत्रविवाहाननुष्ठाने महापातकदोषः, कृत्ये तु पुत्रगुणानपेक्षया यज्ञफलप्राप्तिरिति। धर्माङ्गदः वरुणकन्यां नागकन्याश्च शास्त्रोक्तविधिना परिणयति, ब्राह्मणेभ्यो दानं दत्त्वा पितरौ पूजयति। स मातरं सन्ध्यावलीं प्रति निवेदयति—मम प्रधानव्रतं पितृसेवा, न स्वर्गसुखलालसा। राज्यप्रशासने नियुक्तः स निरीक्षणं, न्यायव्यवहारं, मानतौलशुद्धिं, गृहसंरक्षणं, समाजनियमांश्च स्थापयति; अन्ते राजाज्ञया विष्णोरेवैकान्तपूजां दृढतया प्रवर्तयति।

39 verses

Adhyaya 22

Kārtika-Māhātmya (The Greatness of Kārtika)

वसिष्ठो माण्डहात्रे राज्ञे हरिवासरपालनसमन्वितं आदर्शराज्यं वर्णयति—धर्मपरिपूर्णं समृद्धं च, विष्णोः प्रबोधनकालस्य शुभऋतुसंयोगेन शोभितम्। ततः रुक्माङ्गद-मोहिन्याः प्रसङ्गे, मोहनसुखेष्वपि राजा विष्णोः पवित्रदिनानि कार्तिकव्रतं च न लङ्घनीयमिति दृढं वदति। स मोहिनीं कार्तिकमासस्य माहात्म्यं शिक्षयति—अल्पनियमोऽपि अक्षयपुण्यं ददाति, विष्णुलोकप्राप्तिं च। अध्याये व्रतकल्पः निर्दिश्यते—कृच्छ्र-प्राजापत्यादि प्रायश्चित्तानि, उपवासविधयः, दीपदानं परमदानम्, प्रबोधिनी, भीष्मपञ्चकं, रात्रिजागरणं, पुष्कर-द्वारका-शौकर/वराहदर्शनादि तीर्थफलम्, तथा तैल-मधु-मांस-मैथुनादिनिषेधाः, किञ्चित् खाद्यवर्जनं च। अन्ते चातुर्मास्यसम्बद्धव्रतानामुद्यापनविधिः—प्रत्येकनियमस्य अनुरूपदानं, दक्षिणा, ब्राह्मणोपदेशः, तथा प्रमादे कर्मदोषफलश्रुतिश्च।

87 verses

Adhyaya 23

The Discourse of Rukmāṅgada (Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma)

मोहीनी नृपं कार्तिकव्रतत्यागाय प्रलोभयति, व्रतस्य स्थाने कामसंयोगं ददाति। रुक्माङ्गदः कामधर्मयोर्मध्ये व्याकुलः सन् ज्येष्ठां महिषीं सन्ध्यावलीं समाहूय, तस्या व्रतपुण्यरक्षणार्थं कृच्छ्रं वरकृच्छ्रं वा कर्तुं नियुङ्क्ते। ततो मोहीन्या सह विलम्बमानस्य राज्ञः पुरे भेरीघोषः प्रवर्तते—प्रातःप्रबोधनम्, एकभोजनम्, लवणक्षारवर्जनम्, हविष्याशनम्, भूमिशयनम्, वैराग्यम्, पुरुषोत्तमस्मरणं च इति कार्तिकनियमाः। घोषः प्रबोधिनी/बोधिनी एकादश्यां समाप्यते—पूर्णोपवासः, हरिप्रबोधनम्, पूजनं च; अननुष्ठानं नगरधर्मव्यवस्थायां दण्ड्यं इति निर्दिश्यते। तदा नृपः एकादशीं मोक्षदां प्रतिपादयति, नियमापवादांश्च वदति—द्वादशी न लङ्घनीया; शिशुभ्यः दुर्बलेभ्यः गर्भिणीभ्यः रक्षकेभ्यश्च छूटः। मोहीन्या भोजनादेशं निरस्य, सुखात् परं व्रतशुद्धिं वरयति। अन्ते सत्यस्तुतिः—सत्येन सूर्यचन्द्रौ भूतानि पृथिवी च धार्यन्ते, समाजस्थितिश्च; अतः व्रतपालनं राज्ञः परमं नीतिधर्मम्।

91 verses

Adhyaya 24

Mohinī-prashna (The Question about Mohinī)

राजा हरिवासरे (एकादश्यां) भोजनं न करोतीति पुराणोक्तनिषेधान् उद्धृत्य अविश्वसनीयशिक्षां निन्दति। एकादशीं कठोरनिषेधरूपेण निरूप्य, पुरोडाशोऽपि ‘निषिद्धान्न’ इति वदन्, दुर्बलानां मूलफलदुग्धजलादि अल्पोपजीवनं केवलं अनुमन्यते, भक्षणे नरकफलप्रदर्शनं च करोति। मोहिनी वेदकर्मकाण्डिनां मतं स्मारयति—पूर्णोपवासो न रोचते—राज्ञश्च स्वधर्मः प्रजापालनं तपोव्रतादपि श्रेष्ठमिति वदति। राजा शास्त्रक्रमं प्रतिपादयति—वेदः कर्मरूपेण प्रकाशते, गृहस्थेषु स्मृतिरूपेण; पुराणानि उभयोराधारं स्पष्टीकरणं च कुर्वन्ति, श्रुतौ न निर्दिष्टं काल-नियम-व्रतविधानं दर्शयन्ति, पापस्य औषधरूपं प्रायश्चित्तं च उपदिशन्ति। ततः मोहिनी गौतमादीन् वेदविदो ब्राह्मणान् आह्वयति; ते अन्नेन जगद्धारणं, स्ववर्णाश्रमात् बहिर्व्रतानां परधर्मत्वेन विनाशकारित्वं च वदन्ति; राज्ञां तु शासनमेव व्रतम्, रक्तरहितं सुव्यवस्थितं राज्यं यज्ञ इति निर्णीयते।

53 verses

Adhyaya 25

Mohinī-ākhyāna: The Trial of Ekādaśī and the King’s Satya-saṅkalpa

वसिष्ठः मोहिन्याः वचनानन्तरं जातं विवादं कथयति। ब्राह्मणाः राजानं वदन्ति—एकादशी-व्रतं अशास्त्रीयं, विशेषतः राज्ञां उपवासोऽयुक्तः; ब्राह्मण-प्रामाण्येन व्रतभङ्गं विना भुञ्जीत इति। रुक्माङ्गदः वैष्णव-धर्मं प्रतिवदति—उभयपक्षयोः एकादश्यां निराहारः, मद्यादि-त्यागः, ब्राह्मण-हिंसा-परिहारश्च; एकादश्यां भोजनं आध्यात्मिक-पतन-कारणम् इति। स ब्रह्मादीनामपि न चलिष्ये, व्रतभङ्गिनां नरक-फलम्, एकादशी-लाघव-युक्तीनां निन्दां च करोति। मोहिनी क्रुद्धा तं अधर्म-मृषावादीति आरोप्य मुनिभिः सह निर्गच्छति; तेषां शोकः, राज्ञः संकटं च। ततः पुत्रो धर्माङ्गदः मोहिनीं प्रत्यावर्तयति, पितरं सत्य-प्रतिज्ञा-पालने प्रेरयति; सत्य-कीर्त्यर्थं स्वयमपि विक्रयाय समर्पयितुम् उद्यतः। अन्ते व्रतभङ्गे कीर्तिर्धर्मश्च नश्यतः इति नीतिः।

83 verses

Adhyaya 26

Mohinī-Ākhyāna: Rukmāṅgada’s Refusal to Eat on Harivāsara (Ekādaśī)

मोहन्याख्याने राजा रुक्माङ्गदः हरिवासरे (एकादश्यां) निराहारव्रतपालने दृढनिश्चयं प्रकटयति। कीर्तिनाशं, मिथ्यावाददोषारोपं, राज्यभ्रंशं, लोकनिन्दां, प्रियवियोगं, मृत्युमपि नरकं वा सहेयम्, न तु व्रतभङ्गं करिष्यामीति स घोषयति। एकादशीव्रतं पापनाशकं कीर्तिपुण्यप्रदं च निरूप्य निषिद्धभोजन-सङ्ग-पानादिरूपं अतिक्रमजीवनं निन्द्यते। ‘इदं मम’ इति मोह-ममताबन्धनस्य मूलं दर्शयित्वा व्रतजन्यात्मसंयमेन तस्य विरोधः सूचितः। भेरीघोषवत् लोकप्रसिद्धं व्रतमिदं प्रतिपाद्य त्रैलोक्यकीर्तिः एकादशीपरायणतायामेव रुक्माङ्गदस्य प्रतिष्ठिता इति निष्कर्षः।

18 verses

Adhyaya 27

The Account of Kāṣṭhīlā (Kāṣṭhīlā-ākhyāna) within the Mohinī Narrative

वसिष्ठः कथयति—धर्माङ्गदः मातरं सन्ध्यावलीं समाह्वयति; सा रुक्माङ्गदराजं मोहिनीं च मध्ये स्थित्वा हरिवासरे/एकादश्यां राज्ञा पाप्यं निषिद्धं च भोजनं न कर्तव्यमिति दृढं वदति, सत्यव्रतस्य रक्षणाय मोहिन्यै अन्यं वरं याचितुमुपदिशति। ततः स्त्रीधर्मः प्रसार्यते—पतिव्रतधर्मे पत्न्याः सहाय्यं, पतिं अधर्मे बाधयितुं न युक्तम्; तस्य नरकपातः हीनयोनिप्राप्तिश्च इति चेतना। मोहिनी च पापाचारं दैवं च गर्भाधानकाले मनोवृत्तेः प्राधान्यं च विस्तरेण ब्रूते। अनन्तरं काष्ठीलाया पूर्वजन्मस्वीकारः सन्ध्यावल्यै—अहङ्कारः, पतितं पतिं न सहायितुमनिच्छा, गृहलोभश्च कर्मपतनं जनयन्ति; जन्मान्तरपरम्परायां राक्षसप्रसङ्गः, अपहरणं, सौत्सर्यं, छलं, हिंसासन्निपातश्च दृश्यते। अध्यायः संकटमध्ये समाप्तः, एकादशीधर्मः सत्यव्रतं च नीतिकेन्द्रं भवति।

155 verses

Adhyaya 28

Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra

धावता राक्षसेन भीता राक्षसी स्वब्राह्मणपतिं दीप्तां शक्तिं क्षेप्तुं प्रेरयति; सा शस्त्रशक्तिः राक्षसं निहन्ति। ततः सा स्वपतेः राक्षसस्य पतनं कृत्वा ब्राह्मणं गुहायां लोभयितुमिच्छति। स्त्रीविश्वासे नीतिशास्त्रवचनेषु च संवादः धर्मस्य सूक्ष्मतां निरूपयति—विष्ण्ववताराणां व्यासस्य शिवस्य च (मोहिन्याः प्रसङ्गे) विरोधाभासवत् आचरणस्य कारणम्, सदाचारविधिकर्मणां महत्त्वम्, सत्यं ब्रह्मेति तथापि वाणी सावधानतया नियन्तव्या इति। पञ्चगव्यूतिपरिमिते शक्तिक्षेत्रे काश्यां मरणेन पुनर्जन्मनिवृत्तिः स्तूयते, कन्यां पितृगृहं नेतुं ब्राह्मणोऽनुशास्यते। राक्षसी स्वपूर्वकर्म (कन्दली-शापाद् राक्षसीजन्म) प्रकाश्य धर्मरक्षणं स्वकर्तव्यं मन्यते, पञ्चमहाभूतसाक्षिकं शपथं कृत्वा गुहाधनसहितं ब्राह्मणं रत्नावलीं च विमानमार्गेण काशीं नयति।

90 verses

Adhyaya 29

The Description of Kāśī (Kāśī-māhātmya): Avimukta, Kapālamocana, and Śiva’s Purification

काष्ठीलः काश्यां विश्वेश्वरसमीपं आगमनं वर्णयति, काशी पापनाशिनी मोक्षदा चेति प्रतिपादयन् वैष्णवक्षेत्राणां मोक्षे परमत्वं दर्शयति। ततः ब्रह्मणः पञ्चमशिरश्छेदरूपं शिवापराधं, कपालबन्धनं ब्रह्महत्यापापानुगमनं च कथयति; विष्णुः कर्मफलभोगं नियतभ्रमणतपसा सहनीयमिति उपदिशति। बहुतीर्थपर्यटने (बदरिकाश्रम-कुरुक्षेत्र-ब्रह्मह्रदादिषु) कृत्वा शिवः अविमुक्तसीमां प्राप्नोति, यत्र ब्रह्महत्या न प्रविशति। शिवः विष्णुं बहुरूपस्तोत्रेण स्तौति, विष्णुक्षेत्रे वासवरं लभते, तद् क्षेत्रं शैवमपि प्रसिद्धं भवति। अश्रुभ्यः बिन्दुसरसः प्रादुर्भवति; स्नानेन कपालमोचनतीर्थे कपालं पतति। अन्ते काश्याः वैशिष्ट्यं स्तूयते—कर्मक्षयः, तत्र मरणे मोक्षः, लौकिककामिनामपि फलप्रदत्वं च।

73 verses

Adhyaya 30

Kāṣṭhīlā-Ākhyāna: Ratnāvalī’s Return, Co-wife Dharma, and the Phālguna Propitiation

काष्ठीला आख्यायते—ब्राह्मणः स्वया राक्षस्याः सह रक्षितां राजकन्यां रत्नावलीं नीत्वा सुद्युम्ननृपपुरं प्रापयति। अबाहुरारक्षी नृपं निवेदयति; नृपो गङ्गातटे गत्वा दुहितरं समागत्य हृष्टः। रत्नावली तल्पथराक्षसेन अर्णवगिरौ हृता इति निवेदयति, राक्षस्याः बुद्धियोगेन तस्य अधर्मो निवारितः, ब्राह्मणश्च रक्षित इति प्रशंसति। ततः धर्मसन्देहः—सहासनलक्षणेन पत्नीत्वं मन्यमाना रत्नावली ब्राह्मणाय दातुं याचते, धर्मदोषपरिहारार्थम्। सुद्युम्नः राक्षसीं प्रार्थयते यत् सा रत्नावलीं द्वितीयपत्नीं गृह्णीयात्, सौत्सुक्यरहितं रक्षणं च कुर्यात्। राक्षसी लोकपूजाशर्तेन अनुमन्यते—फाल्गुनशुक्लपक्षे अष्टमीचतुर्दश्यन्तं सप्ताहोत्सवः, गीतनाट्यादिभिः, सुरामांसशोणिताद्युपहारैश्च; भक्तानां रक्षणं प्रतिजानाति। अनन्तरं लोभविवर्जनार्थं दृष्टान्तः—पूर्वपत्नी प्राक्कालिकी दारिद्र्ये पतिं त्यक्त्वा लज्जिता; पुनर्मिलिता दुःखं भुङ्क्ते, यमेन च स्त्रीधर्मरूपेण पतेर्धनप्राणरक्षणस्य मुख्यत्वं उपदिश्यते।

88 verses

Adhyaya 31

The Greatness of the Month of Māgha (Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna)

वसिष्ठः संवादं कथयति—सन्ध्यावली काष्ठीलां पश्यति, या पूर्वं दाम्पत्ये कपटं कृत्वा धनं निगृह्य च निन्द्ययोनिं गन्तुमुद्यता। करुणया सन्ध्यावली पृच्छति—एतादृशादधमजन्मनः कथं मोक्षः? काष्ठीला माघमाहात्म्यं वदति—माघस्य दुर्लभत्वं श्रेष्ठता च, सूर्योदयात्पूर्वं प्रातःस्नानम्, पुण्यक्रमः (स्वाभाविकजलानि श्रेष्ठानि, कूपजलवाहनं न्यूनम्), स्नानस्य धर्मसेवारूपत्वं, नदीरहिते देशे विकल्पविधयः। नित्यं तिलशर्करादानं, निर्दिष्टधान्यैः सर्पिःसहितं होमः, ब्राह्मणभोजनं, वस्त्र-मिष्टदानं, विष्णोर्निर्मलरूपत्वेन सूर्यनमस्कारश्च विधीयते। एकादशी हरिवासरः द्वादशी च महापातकनाशकौ, प्रसिद्धतीर्थेभ्यः अपि श्रेष्ठौ इति प्रतिपाद्यते। नवताम्रपात्रे बीजसहितं वराहस्वर्णदानं, रात्रिजागरः, वैष्णवब्राह्मणाय दानं, यथाविधि पारणं च—पुनर्जन्माभावफलम्। अन्ते काष्ठीला सुलोचनायाः पूर्वैकादशीपुण्यस्य चतुर्थांशं याचते; जलसंक्रान्त्या पुण्यस्थानान्तरणं कृत्वा सा तेजस्विनी विष्णुलोकं याती, पतिव्रताधर्मः कर्मफलनियमश्च दृढीकृतौ।

60 verses

Adhyaya 32

Saṃdhyāvalī-ākhyāna (Mohinī-parīkṣā; Dvādaśī-vrata-mahattva)

वसिष्ठः कथयति—ब्रह्मणः दुहिता मोहिनी मोहनाभिप्रायेण सन्ध्यावलीं क्रूरं नियमं बाधते। धर्मपत्नीधर्मज्ञानस्य परीक्षार्थं, यदि बालो धर्माङ्गदः हरिद्वादशी-व्रतभङ्गेन भुञ्जीत, तर्हि ‘प्राणात् प्रियतरं’ तस्य शिरः दातव्यमिति। सन्ध्यावली कम्पते, पुनः धैर्यं लभते च पुराणप्रमाणेन वदति—द्वादशीव्रतपालनं स्वर्गमोक्षप्रदं; धनबन्धुजीवितैः अपि न त्याज्यम्। सत्यव्रतं रक्षन्ती मोहिनीं तर्पयिष्यामीति प्रतिजानाति। ततः प्राचीनदृष्टान्तं निवेदयति—दैत्यविरोचनः पत्न्या विशालाक्ष्या सह ब्राह्मणपूजापादोदकपानपरायणः। असुरबलपीडिताः देवाः विष्णुं विस्तीर्णस्तोत्रेण स्तुवन्ति; विष्णुः वृद्धब्राह्मणरूपेण विरोचनगृहं गत्वा तस्य आयुः याचते। विष्णोः पादोदकप्रसादेन दम्पती दिव्यरूपं प्राप्य आरोहन्ति, देवदुःखं च निवर्तते। अन्ते सन्ध्यावली वदति—रुक्माङ्गदस्यापि कृते सत्यात् न विचलिष्यामि; सत्यं परमा गतिः, सत्यभ्रंशः अधःपातकरः।

69 verses

Adhyaya 33

Dharmāṅgada’s Discourse (Dharmāṅgadopadeśa) in the Mohinī Episode

वसिष्ठः सन्ध्यावल्याः उपदेशं वर्णयति—सा रुक्माङ्गदं सत्यपालने प्रेरयति, पुत्रत्यागेऽपि धर्मत्यागो महाविपत्तेरपि अधिकः इति। ‘निकष’भावः प्रबलो भवति—व्रतपरीक्षायां हरिः (हृषीकेशः) फलप्रदः, सत्यस्थापनायां आपदः अपि पुण्यतां यान्ति। रुक्माङ्गदः मोहिनीं प्रति विकल्पतपांसि याचते, दुर्लभान् आध्यात्मिकान् लाभान् स्तौति—सुपुत्रं, गङ्गाजलं, वैष्णवदीक्षां, हरिपूजनं, माघकृत्यानि। मोहिनी स्पष्टयति—सा केवलं हरिदिने राज्ञः भोजनं इच्छति, न पुत्रवधम्। ततः धर्माङ्गदः अग्रे आगत्य खड्गं समर्पयति, पितरं प्रतिज्ञापूरणे प्रेरयति—आत्मत्यागः पितुः सत्यरक्षणरूपो धर्मः, उत्तमान् लोकान् ददाति। अन्ते सत्यं मोक्षकरं कीर्तिदं च इति स्तूयते, देवाः अपि भक्तमार्गे विघ्नरूपेण दृश्यन्ते इति।

70 verses

Adhyaya 34

The Vision of the Lord Granted to Rukmangada (Prepared to Slay His Son)

वसिष्ठः मोहिन्युपाख्यानस्य चरमं वर्णयति। मोहिन्याः वरमाग्रहेण धर्मनिश्चयेन च बद्धः राजा रुक्माङ्गदः स्वपुत्रं धर्माङ्गदं हन्तुं खड्गं उद्यच्छति। पुत्रः पितृभक्त्या शरणागतभावेन स्वकण्ठं समर्पयति; तदा भूमिकम्पः, समुद्रवेलावृद्धिः, उल्कापातश्च—धर्मपरीक्षायाः गुरुत्वं सूचयन्ति। मोहिनी विषण्णा पतति, देवानां प्रयोजनं विफलमिति शङ्कते। निर्णायकक्षणे भगवान् विष्णुः साक्षात् आगत्य राजहस्तं गृह्णाति, तुष्टिम् उद्घोष्य रुक्माङ्गदं सन्ध्यावलीं धर्माङ्गदं च स्वधाम्नि स्वसन्निधौ प्रवेशयति। दिव्योत्सवः प्रवर्तते; चित्रगुप्तादयः विधिलेख्यं परिवर्तयन्ति, कर्मफलव्यवस्था परमेच्छाधीना इति च उपाख्यानं समाप्यते।

27 verses

Adhyaya 35

Śāpaprāpti (Receiving a Curse) — Mohinī Narrative

मोहीनी–रुक्माङ्गदप्रसङ्गे यमः शोकं करोति—अल्पोऽपि विष्णुव्रतपालनः प्राणिनो वैकुण्ठं नयतीति तस्योपायो निष्फलः। ब्रह्मा देवाश्च मोहीनीं प्रबोधयितुं शमयितुं च अवतीर्य तां लज्जितां क्षीणां च पश्यन्ति। दीर्घोपमानपरम्परया धर्मः ज्ञानं वाक् कर्म च शोधनं साधनं दया मन्त्रणा च सम्यगनुष्ठानं विना निष्फलानीति बोध्यते। देवाः मोहीनी-एकादशीं (वैशाखशुक्लपक्षे) राज्ञश्च सत्यनिष्ठां स्तुवन्ति; विष्णुः तान् त्रयान् स्वधाम वैकुण्ठं नयति। ततः वेतन-ऋण-कर्तव्यविषये उपदेशः, अन्ननिरोधस्य पापं च कथ्यते। मोहीनी विलप्य उत्तमां विष्णुस्तुतिं करोति। अनन्तरं प्रत्यागतः तपस्वी-पुरोहितः लोकनिन्दां चाधर्मबुद्धिं च दृष्ट्वा क्रुद्धः मोहीनीं शशाप; ब्राह्मणवाक्यबलात् जलशापेन सा भस्मीकृता—इति ‘शापप्राप्ति’ नामाध्यायः।

88 verses

Adhyaya 36

The Account of Mohinī (Mohinī-upākhyāna)

वसिष्ठो राजानं प्रति मोहिन्युपाख्यानं कथयति। सा हरिवासरं (एकादशीं) लङ्घयित्वा, धर्मं चातिक्रम्य—पतिद्वेषं पुत्रहिंसां च कृत्वा—वायुदूतैः स्वर्गाद् अपाकृता, क्रमशो नरकेषु नीयते। यमलोकेऽपि ब्रह्मदण्डप्रभावात् स्पर्शमात्रेण नरकवासिनो भस्मीकृताः; ते धर्मराजं प्रार्थयन्ते यत् तां निष्कासयेत्। निष्कासिता पातालं शरणं याचते, तत्रापि निरुद्धा; ततः जनकं राजानं गत्वा स्वापराधान् ब्राह्मणशापकारणं च निवेदयति। ब्रह्मा शिवेन्द्रधर्मसूर्याग्निभिः ऋषिभिश्च सह ब्राह्मणं प्रसादयितुं याचते; स ब्राह्मणो धर्मस्य सूक्ष्मतां, विष्णोः वैकुण्ठस्य परत्वं, भक्तेः महिमानं च व्याचष्टे—साङ्ख्येन वा केवलाष्टाङ्गयोगेन न सुलभम्। अन्ते पृथिव्यादिषु समुद्रस्वर्गनरकपातालेषु च मोहिन्याः ‘अस्थान’समस्या दर्श्यते; एकादशी-हरिवासरस्य तारकशक्त्या तथा मोहिन्याः दैवीयकार्यनिमित्तेन समाधानं भवति।

61 verses

Adhyaya 37

The Account of Mohinī (Mohinī-kathanam): Ekādaśī Nirṇaya, Daśamī Boundary, and Aruṇodaya

उत्तरभागे मोहिनी देवान् प्रति एकादशीं परमपावनीं घोषितवती, उपवास-पारणयोः शुद्धविधिं च निरूपितवती। वैष्णवमर्यादा निर्दिश्यते—महाद्वादशीव्रतस्य पृथक्त्वं, त्रिदिनक्रमः, सूर्योदय-मध्यरात्रौ एकादश्याः छेद-वेधादिषु विकल्पनियमाः। अरुणोदयः द्विमुहूर्तपरिमितः, रात्रिदिनमुहूर्तसंख्या ऋतुभेदेन प्रमाणानुपातेन च कथिता; सूर्योदयस्पर्शिनी दशमी निन्दिता, दशमीसीमायां मोहिन्याः स्थितिः कुपालनं मोहयितुं, कालगणनादोषस्य आध्यात्मिकहानिसम्बन्धश्च दर्शितः। कथान्तरे यमस्य मानरक्षणे तस्याः भूमिका, क्रोधेन भस्मीभवः, ब्रह्मणा कमण्डलुजलैः देहपुनरुत्थापनं, पुरोहितस्य सन्धिः; अन्ते प्रातःकाले तस्याः नियोजनं, सम्यगेकादशीपालनेन विष्णुपुण्यलाभः पुनः प्रतिपादितः।

47 verses

Adhyaya 38

The Description of the Greatness of the Gaṅgā

अस्मिन्नध्याये मोहिन्याः प्रश्नेन वसुनोत्तररूपेण गङ्गायाः तीर्थेषु अनुत्तममहिमा निरूप्यते। भागीरथ्याः सन्निधिः देशान् आश्रमान् च पावयति; गङ्गाभक्तिः तपो-ब्रह्मचर्य-यज्ञ-योग-दान-त्यागादपि परां गतिं ददाति। कलियुगे अन्यतीर्थानि स्वशक्तिं गङ्गायां निक्षिपन्ति, सा तु स्वयंसिद्धा। दर्शन-स्नान-आचमन-जलधारण-गङ्गाबिन्दुस्पृष्टवायुसंस्पर्शादयः सर्वे पापहारा, महापातकनाशकाः इति कथ्यते। गङ्गाजले विष्णुर्जनार्दनः द्रवरूपेण स्थित इति, तथा गङ्गाजलैः कृतकर्मणां शिवसन्निधिः इति च प्रतिपाद्यते। पृथिवी-पाताल-स्वर्गेषु तस्याः कालानुसारगमनं, कतिपयतिथिषु वाराणस्यां विशेषमुक्तिफलम्, जलस्य च नास्त्यजीर्णत्वम् इत्यादि विधयः उक्ताः। अन्ते गङ्गासेवा स्वर्ग-ज्ञान-योगसिद्धि-मोक्षप्रदा इति पुनरुक्तम्।

63 verses

Adhyaya 39

The Greatness of Bathing in the Ganges (Gaṅgā-snānā-mahātmya)

मोहीनी-कथाप्रसङ्गे वसुः मोहीनीं प्रति गङ्गायाः तारकं माहात्म्यं कथयति। केवलं दर्शनं गरुडेन सर्पविषनाशवत् पापं नाशयति; स्पर्शः स्नानं च कुलशुद्धिं विस्तारयतः, पितॄन् पुत्रपौत्रादीन् बहु-पीढीपर्यन्तं उद्धरति। नामकीर्तनं स्मरणं च देशकालातीतं, नरकासन्नानपि त्रायते, पापसञ्चयस्य ‘पञ्जर’मिव भिन्दति। गङ्गासम्बन्धः नैमिष-कुरुक्षेत्र-नर्मदा-पुष्करादि तीर्थफलैः, चान्द्रायणव्रतैः, अश्वमेधयागफलैश्च तुल्यः, विशेषतः कलियुगे। मध्याह्न-सायं स्नानयोः फलवृद्धिः, हरिद्वार-प्रयाग-सिन्धुसङ्गमादि पुण्यस्थलानि च निर्दिश्यन्ते। अन्ते रविवरुणयोः साक्ष्येन गङ्गास्नानेन गृहेऽपि नामस्तोत्रेण वा स्वर्गमोक्षप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।

49 verses

Adhyaya 40

The Account of the Fruits of Bathing at Particular Sacred Places (Tīrtha-viśeṣa-snāna-phala)

उत्तरे भागे गङ्गामाहात्म्ये मोहिनी-वसु-संवादे वसुः गङ्गास्नानस्य धर्मक्रमं निरूपयति। स प्रथमं कालभेदेन फलतारतम्यं वदति—निरन्तरं माघस्नानं इन्द्रलोकं ततः ब्रह्मपुरं नयति; उत्तरायणकाले नियमोपवासादि तथा सङ्क्रान्तिस्नानं विष्णुलोकप्रदं भवति। विषुव-उत्तरायण-दक्षिणायन-संक्रमाः, अक्षया तिथिः, मन्वन्तर-युगारम्भाः, दुर्लभ-नक्षत्रयोगाः, पर्वाणि, महोदय-अर्धोदयौ, ग्रहणस्नानं च महापुण्यवर्धकं जन्माद्यद्यावद्-पापशोधकं च इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं देशभेदेन पुण्यवृद्धिं दर्शयन् कुरुक्षेत्रादि-विन्ध्य-काशी-पर्यन्तं क्रमं, तथा मोक्षप्रद-त्रयम्—गङ्गाद्वारं (हरिद्वारः), प्रयागः, सागर-सङ्गमश्च—विशेषेण स्तौति। कुशावर्त-कनखल-सौकर/वराह-स्थान-ब्रह्मतीर्थ-कुब्ज-कापिल-सरयूगङ्गासङ्गमे वेणीराज्य-गाण्डव-रामतीर्थ-सोमतीर्थ-चम्पक-उत्तरवाहिनी-गङ्गा-कलश-सोमद्वीप-जाह्नवी-सरः-अदितितीर्थ/तारक-कश्यप/शिलोच्चय-इन्द्राणी-प्रद्युम्न-तीर्थ-दक्षप्रयाग-यमुनादीनि तीर्थानि निर्दिश्य, यज्ञतुल्यपुण्यं रोगनाशं पापक्षयं स्वर्गं वा विष्णुपदप्राप्तिं च प्रतिजानाति।

55 verses

Adhyaya 41

Description of the Rules for Charitable Gifts and Related Rites (Gaṅgā-māhātmya)

वसुः मोहिनीं प्रति गङ्गावगाहनादि-विधेः फलानि उपदिशति। गङ्गा पुण्यवर्धिनी पितृणां प्रत्यक्षोद्धार-वाहिनी च इति निरूप्यते। गङ्गातटे सन्ध्योपासनां, कुश-तिलयुक्तं पितृतर्पणं, नरकेऽपि स्थितानां पितॄणां गङ्गाजलात् मोक्षोपकारं च प्रशंसति। गङ्गास्नानं नित्यं शिवलिङ्गपूजनं, मन्त्रजपं—अष्टाक्षरी ‘ॐ नमो नारायणाय’ तथा पञ्चाक्षरी ‘ॐ नमः शिवाय’—गङ्गातटमृत्तिकया प्रतिमा-लिङ्गप्रतिष्ठां च संयोजयति; नित्योपहार-विसर्जनाद् अनन्तपुण्यं भवतीति। वैशाखे अक्षयतृतीयां, कार्त्तिके रात्रिजागरं च कृत्वा विष्णु-गङ्गा-शम्भोः भक्त्यर्पणं विधानम्। उत्तरार्धे दानशास्त्र-संग्रहः—घृतधेनु, धेनु, सुवर्ण, भूमिदानं (निवर्तन-परिमाणेन), ग्रामदानं, गङ्गातटे उपवन-गृह-निर्माणं—इत्यादीनि; तेषां फलानि विष्णुलोक-शिवलोक-ब्रह्मलोक-इन्द्रलोक-गन्धर्वलोकादिषु निर्दिश्य, अन्ते ज्ञानं ब्रह्मसाक्षात्कारश्च परमो लक्ष्यः इति उपसंहरति।

73 verses

Adhyaya 42

Procedure for the Guḍa-dhenū (Jaggery-Cow) Gift; Ten Dhenu-dānas; Yearlong Gaṅgā Worship and Darśana

मोहीनी गङ्गायाः अतुलां पावनतां स्तौति, गुडधेनूदानेन आरभ्य प्रतीकधेनुदानानां क्रमं पृच्छति। वसिष्ठः प्रसङ्गं स्थापयति, वसुः पुरोहितः शास्त्रज्ञश्च विधिं निरूपयति—भूमिशोधनं गोमयलेपनं कुशविन्यासः कृष्णाजिनं पूर्वाभिमुखं, गुडधेनोः वत्सस्य च निर्माणं दिशानिर्देशः, तौलमानं, अलङ्काररूपलक्षणैः दानस्य पवित्रीकरणम्। लक्ष्मी-गोस्वरूपां आवाह्य मन्त्रैः प्रार्थयित्वा ब्राह्मणाय सादक्षिण्यं दानं विधीयते। ततः पापनाशकाः दश धेनुदानाः कथ्यन्ते—गुड, घृत, तिल, जल, क्षीर, मधु, शर्करा, दधि, रत्न, रूपधेनू। अनन्तरं तीर्थभक्त्या सह सम्बन्धः—अयनविषुवव्यतीपातयुगमन्वन्तरारम्भग्रहणादिषु शुभकालेषु गङ्गापूजा, अन्नक्षीरपायसमधुघृतमिष्टान्नधातुगन्धपुष्पादिभिः, पुराणोक्तनमस्कारमन्त्रेण च। मासानुक्रमेण वर्षव्रते समाप्य गङ्गा प्रत्यक्षदर्शनं वरदानं च ददाति—कामिनां भोगान्, निष्कामानां मोक्षम्।

45 verses

Adhyaya 43

Pūjādi-kathana — Gaṅgā Vratas, Tenfold Worship, Stotra, and Mokṣa on the Riverbank

वसिष्ठकथने वसुनाम ब्राह्मणः समाजेन परित्यक्तां शरणार्थिनीं मोहिनीं शिवोपदिष्टं गङ्गादि-नदीपूजन-व्रतं निरूपयति। क्रमशः नियमाः, नक्तभोजनं, गङ्गातटे मासव्रतानि (माघ-वैशाखयोः विशेषतः), शिवलिङ्गस्य पञ्चामृताभिषेकः, पुष्पदीपोपहाराः, गोदानं, ब्राह्मणभोजनं, ब्रह्मचर्यं, आहारनियमः, मौनं च विधीयते। ज्येष्ठशुक्लदशम्यां (हस्ता-नक्षत्रे) जागरणपूर्वकं ‘दशविधं’ गङ्गापूजनं, तिलतोयार्घ्यं, पिण्डदानं, प्रतिमानिर्माणविकल्पाः (धातु-मृत्तिका-पीठचित्र), जलचरबलयः, उत्तराभिमुखी गङ्गारथयात्रा च कथ्यते। देह-वाक्-मनसां दश पापानि निर्दिश्यन्ते; तेषां नाशः कर्मणा दाशहरामन्त्रजपेन च प्रतिपाद्यते, दीर्घं गङ्गास्तोत्रं रोगशमन-रक्षाप्रदं ब्रह्मलयफलदं च। अन्ते शिव-विष्ण्वभेदः, उमा-गङ्गाभेदश्च, गङ्गातटे मरण-स्मरण-अस्थिविसर्जनेन मोक्षधर्मः, तीर्थसीमानियमाः, तीर्थेषु दानग्रहणनिषेधाश्च विस्तरेणोक्ताः।

130 verses

Adhyaya 44

The Greatness of Gayā (Gayā-Māhātmya)

वसिष्ठ-मोहिन्योरुपाख्याने मोहिनी गायातीर्थस्य उत्पत्तिं कीर्तिं च पृच्छति। वसुः गायां परमं पितृतिर्थं ब्रह्मनिवासं च वर्णयति—गायां गत्वा एकोऽपि पुत्रः पितॄणां कृतकृत्यतां करोतीति पितृप्रशंसा। ततः गायासुरकथा—तस्य तपसा लोकाः पीड्यन्ते, देवाः विष्णुमुपयान्ति; विष्णोर्मायया असुरो निहतः, तत्र विष्णुः गदाधरः मोक्षदः प्रतिष्ठितः। ब्रह्मणः सन्निधिः, क्षेत्रसीमा, यज्ञ-श्राद्ध-पिण्डदान-स्नानफलानि च—नरकविमोचनं स्वर्ग-ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च। दृष्टान्तौ—राजा विशालः गायाश्राद्धेन अवीच्यां पतितान् पापपितॄन् उद्धरति; यमः वणिजं गायाकर्मसु प्रेरयति, प्रेतत्वविमोचनाय। अन्ते अक्षयवट-धर्मपृष्ठ-ब्रह्मारण्य-निःक्षीरा-मानस-धेनुक-गृध्रवट-फल्गु-ब्रह्मसरोवरादीनि उपतीर्थानि निर्दिश्य तेषां विशेषफलानि, अक्षयपुण्यं वंशोन्नतिं च प्रतिपादयति।

92 verses

Adhyaya 45

The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya

वसुमोहिन्योः संवादेऽस्मिन्नध्याये प्रथमतः प्रेतशिलाया माहात्म्यं प्रभास-प्रभासेश-सम्बन्धेन, अत्रेः पादचिह्नाङ्कितशिलया च, पवित्रीकृत्य प्रतत्वमोचनशक्तिः पिण्डोदकस्नानादिभिः प्रतिपाद्यते। ततः गया-श्राद्धस्य कठोरविधिः—प्रभासेशशिवपूजा, दक्षिणे यमधर्मयोः श्वानद्वयस्य च बलिदानम्, पितृआवाहनं प्राचीनावीतधारणं दक्षिणाभिमुखोपवेशनं, कव्यवाहनानलसोमयमार्यम्णां स्मरणं, पञ्चगव्यशुद्धिः, तिलोदकं, यव-तिल-घृत-मधुसंयोगाः, यथामन्त्रपाठः, दम्पत्योः संयुक्तपिण्डनिषेधश्च। गयायां कालदोषाभावः, पिण्डद्रव्यविकल्पः, नरकस्थ-तिर्यग्योन्यादिषु अकालमृत-पीडितादि सर्वेषां प्रति समर्पणविस्तारश्चोक्तः। अनन्तरं प्रेतपर्वत-ब्रह्मकुण्ड-पञ्चतीर्थ-उत्तर/दक्षिणमानस-भ्रमणं सूर्यपूजा सपीण्डीकरणं च, फल्गुतीर्थे गदाधरपूजा, धर्मारण्ये मटङ्गतडागे च समापनं—द्वितीयदिनकर्मसमूह इति।

105 verses

Adhyaya 46

The Greatness of Offering Piṇḍas at Viṣṇvādipada (Viṣṇupada) — Gayā Śrāddha Procedure and Fruits

गया-माहात्म्ये वसुः मोहिनीं तृतीयदिने कर्तव्यं श्राद्ध-विधानं कथयति, यत् भोगं मोक्षं च ददाति तथा गया-सङ्गम-सदृशं पुण्यं जनयति। ब्रह्मसरसि/ब्रह्मतीर्थे स्नानानन्तरं सापिण्डश्राद्धं, पिण्डदानं, तर्पणं च कूप-यूपयोर्मध्ये तथा ब्रह्मणो यूपे विधीयते। ब्रह्मणा स्थापितानां आम्रवृक्षाणां सेचनं, ब्रह्मणः प्रदक्षिणा-नमस्कारौ च पितृमोचनं दृढीकुरुतः। यमबलिः दिग्बलयश्च मन्त्रैः सह, श्वान-काकादिभ्यः बलिदानं, नियमिताचारश्च निर्दिश्यते। ततः फल्गुतीर्थं, गयाशिरः, विष्णुपदं च गत्वा सापिण्डीकरणं समाप्यते; विष्णुपदस्य दर्शन-स्पर्शन-पूजनमात्रेण पापक्षयः पितृणां मोक्षश्चोच्यते। भारद्वाजस्य पितृत्व-संशयः, भीष्मस्य श्राद्धः, रामेण दशरथाय पिण्डदानं च दृष्टान्ताः; हस्ते दानं भूमौ वा इत्यादि यथाविधि-अविधि-भेदं दर्शयन्ति। रुद्र-ब्रह्म-सूर्य-कार्त्तिकेय-अगस्त्यादि पादस्थलानि वाजपेय-राजसूय-ज्योतिष्टोमादि-यागतुल्यफलैः क्रमशः प्रशस्यन्ते; गदालोला-क्रौञ्चपादयोः स्थान-कारणकथाः अपि। अन्ते शिलातीर्थेषु सापिण्डश्राद्धस्य च कृत्या बहूनां कुलानां ब्रह्मलोक-प्राप्तिः, अपि च विष्णुसायुज्यं प्रतिज्ञायते।

58 verses

Adhyaya 47

Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā): Gadālola, Akṣayavaṭa, and the Śrāddha Circuit for Pitṛ-Liberation

उत्तरभागसंवादे वसुः मोहिनीं प्रति पितृतर्पण-सपिण्डीकरणश्राद्धार्थं क्रमिकं गयायात्राविधानं कथयति। गडालोले (गडाप्रक्षालने) स्नानशुद्ध्या आरभ्य अक्षयवटे श्राद्धं कृत्वा पितॄन् ब्रह्मपुरं नयतीति वर्ण्यते। योगनिद्राधरस्य भगवतः तथा अक्षयवटस्य स्तोत्रवत् नमस्काराः, च हेतिदैत्यं विष्णुर्गदया हत्वा तीर्थं पावयतीति कारणकथा चोच्यते। ततः गयाक्षेत्रे नद्यः संगमाः कुण्डानि पादचिह्नानि शिलाः विष्णु-शिव-गायत्री/सावित्री-ब्रह्म-गणेशालयाश्च बहवः तीर्थविशेषाः फलनिर्देशेन सह गणिताः—अश्वमेधसमं पुण्यं, सप्तत्रिगुणकुलोद्धारः, ब्रह्मलोक-विष्णुलोक-शिवलोकप्राप्तिश्च। अन्ते गयायां जनार्दनः पितृरूप इति सिद्धान्तः, यथाविधि पिण्डदानात् त्रिणामृणानां मोक्षः, तथा मृत्युकारीणां कर्मणां निषेधः, स्वस्त्ययनपाठस्य कीर्ति-दीर्घायुः-सन्तान-स्वर्गप्रदं फलश्रुतिश्च निरूप्यते।

95 verses

Adhyaya 48

The Greatness of Kāśī (Kāśī-māhātmya) and Avimukta’s Liberative Power

पूर्वं गयामाहात्म्यं स्तुत्वा मोहिनी काश्याः विस्तरं पृच्छति। वसुः पुरोहितः वाराणसीं त्रैलोक्यसारं, एकस्मिन्नपि क्षेत्रे वैष्णवशैवस्वरूपां, मोक्षदायिनीं च वर्णयति। काश्यां आगमनमात्रेण ब्रह्महत्यागोहत्यागुरुतल्पगमनन्यासापहारादि महापापानां नाशः, तत्र वासेन आचारशुद्धिः, भयशोकनिवृत्तिः, योगसिद्धिलाभश्च कथ्यते। क्षेत्रस्य परिमाणं, अन्तःस्रोतांसि इडा–सुषुम्ना-रूपेण वरुणा-मध्यधारासम्बन्धेन, विभागदेवताश्च निर्दिश्यन्ते, ‘अविमुक्त’ इति नाम्नः कारणं व्याख्यायते। मणिकर्णिका-श्मशानं परमं योगपीठं, यत्र श्राद्धदानव्रतपूजादिभिः महापुण्यं भवतीति प्रशंस्यते। अन्ते अविमुक्ते मरणकाले शिवो रुद्रैः सह कर्णे मोक्षमन्त्रं जपति; तेन नरकपातो न, पुनर्जन्म न च इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।

89 verses

Adhyaya 49

Tīrtha-yātrā-varṇana (Description of Pilgrimage to the Sacred Fords)

अस्मिन्नध्याये वसुः मोहिनीं प्रति उपदिशन् अविमुक्त-काशीक्षेत्रस्य वायव्य-मध्यभागे स्थितान् लिङ्ग-तडाग-क्रियास्थानविशेषान् निरूपयति। सागरप्रतिष्ठितं चतुर्मुखलिङ्गं, भद्रदेहसरोवरं च वर्ण्यते—तत्र स्नानं सहस्रगोदानफलसमं, तीर्थस्नानेन पुण्यवृद्धिः प्रतिपाद्यते। ततः कृतिवासेश्वरस्य समीपस्थदेवालयैः सह स्थितिः, पुनःपुनर्दर्शनात् तारकज्ञानलाभः, युगानुसारं देवस्य नामपरिवर्तनं (त्र्यम्बकः, कृतिवासाः, महेश्वरः, हस्तिपालेश्वरः) चोच्यते। मासानुसारं चतुर्दश्यां पूजाविधानं, पृथक् स्वर्गलोकप्राप्तिफलानि, अन्ते शिवलोकप्राप्त्युपदेशः। अविमुक्तस्य अन्तरावरणेषु घण्टाकर्णीतडागः, दण्डखात-तर्पणेन पितृणामुद्धारः, पिण्डदानात् पिशाचमोचनम्, ललितादेव्याः पूजाजागरः, मणिकर्णी-मणिकर्णिकेश्वर-गङ्गेश्वरयोः माहात्म्यं च विस्तरात्। अन्ते राक्षसवृत्तान्तेन कुक्कुटनिमित्तेन च ‘अविमुक्ततार’ तथा ‘विमुक्त’ नामव्युत्पत्तिः कथ्यते; अविमुक्ते दीक्षा-शरणागत्यादर्शन-स्नान-सन्ध्याभिः पुनर्जन्मनिवारणं सद्यः कैवल्यप्राप्तिश्च निश्चीयते।

75 verses

Adhyaya 50

The Greatness of Kāśī (Avimukta): Pilgrimage Calendar, Yātrā-Dharma, and the Network of Śiva-Liṅgas

अस्मिन्नध्याये वसुः मोहिनीं प्रति काशी-क्षेत्रस्य (अविमुक्तस्य) माहात्म्यं वर्णयति। तीर्थयात्रायाः यथाकालं निर्दिश्य मासानुसारं देवगणानां स्नान-पूजाविधानं कामकुण्डे, रुद्रावासे, प्रियादेवीकुण्डे, लक्ष्मीकुण्डे, मार्कण्डेय-सरसि, कोटितीर्थे, कपालमोचने, कालेश्वरादिषु निरूपयति। ततः यात्राधर्मः—जलकलशदानं सान्न-फूलादिभिः, चैत्र-तृतीयायां गौरीव्रतस्य फलम्, स्वर्गद्वारे कालिकापूजा तथा संवर्ता/ललितादेव्याः आराधनम्, शिवभक्त-ब्राह्मणभोजनं, पञ्चगौरी-आह्वानं च। विघ्ननाशाय विनायक-दर्शनक्रमः (ढुण्ढि, किल, देव्य, गोप्रेक्ष, हस्ति-हस्तिन्, सिन्दूर्य) तथा वडवायै लड्डुक-नैवेद्यं कथ्यते। दिशानुसारं क्षेत्ररक्षिकाः चण्डिकाः, अविमुक्तस्य नद्यः संगमाश्च—त्रिस्रोता, मन्दाकिनी, मत्स्योदरी, गङ्गायाः पुण्यागमनं च—वर्ण्यन्ते। अन्ते नादेश्वर, कपालमोचन, ओंकारेश्वर (अ-उ-म् तत्त्व), पञ्चायतन, गोप्रेक्षक/गोप्रेक्षेश्वर, कपिलाह्रद (वृषध्वज), भद्रदोह (हिरण्यगर्भ), स्वर्लोकेश्वर/स्वर्लीला, व्याघ्रेश्वर/शैलेश्वर, संगमेश्वर, शुक्रेश्वर, जम्बुकवध-सम्बद्धलिङ्गादीनां तीर्थ-निवहः प्रदर्श्यते; सर्वत्र पापनाशः शिवलोके मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।

70 verses

Adhyaya 51

Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha

अत्र वसुः मोहिनीं प्रति उपदिशति—अविमुक्तं काशीक्षेत्रं तथा उत्तरवाहिनी जाह्नवी गङ्गा परमं तारकं स्थानम्। अविमुक्ते कृतानि कर्माणि अक्षयपुण्यफलानि भवन्ति, पापिनामपि नरकनिवारणं कुर्वन्ति; सर्वाणि मोक्षदायिनि तीर्थानि तत्र पूर्णतया सन्निहितानीति प्रतिपाद्यते। गङ्गास्नानं (विशेषतः कार्तिके माघे च), विश्वेश्वरशिवदर्शनं, दशाश्वमेधादि पवित्रस्थलानि, तथा वरुणा–असि–जाह्नवीसङ्गमप्रदेशस्य परिक्रमाविधिः निर्दिश्यते। पञ्चनदतीर्थस्य माहात्म्यं विशेषेण स्तूयते—युगभेदेन धर्मनदा/धूतपाप/बिन्दुतीर्थसम्बन्धोऽपि कथ्यते; तत्र तर्पणश्राद्धसंयुक्तं स्नानदानं प्रयागमाघपुण्यादपि अधिकं, दानं च अक्षयम्। अन्ते अस्य माहात्म्यस्य श्रवणपठनपारायणैः यज्ञतीर्थसमं पुण्यं लभ्यते इति, तथा दाने विवेकः—सद्भक्तेषु गुरुपरिचारकेषु दानं प्रशस्यते, कपटेषु गुरुद्रोहिषु ब्राह्मणगोविरोधिषु च दानं निन्द्यते।

49 verses

Adhyaya 52

Puruṣottama-māhātmya (The Greatness of Puruṣottama Kṣetra)

मोहीनी काश्याः माहात्म्यं श्रुत्वा वसुम् पृच्छति—जीवनलक्ष्यसाधकं हरेः पुण्यक्षेत्रस्य माहात्म्यं कथ्यतामिति। वसुः भारतवर्षे उत्कले दक्षिणसमुद्रतीरे रहस्यं रजःपूर्णं मोक्षप्रदं दशयोजनविस्तीर्णं पुरुषोत्तमक्षेत्रं निर्दिशति, ‘सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठम्’ इत्यादि दृष्टान्तैः तस्य परमोत्कर्षं स्थापयति। देवर्षिवेदेतिहासपुराणनदीपर्वतसमुद्रादीनां समागमस्थानत्वं वर्णयन् तीर्थराजस्नानस्य पुरुषोत्तमदर्शनस्य च फलम् स्तौति। इन्द्रद्युम्नराजस्य वैष्णवगुणान्, योग्यपूजास्थानान्वेषणं, क्षेत्रप्राप्तिं, अश्वमेधं, संकर्षणकृष्णसुभद्राप्रतिष्ठां, पञ्चतीर्थस्थापनं, नित्यपूजया मोक्षप्राप्तिं च कथयति। पुनः मोहीनी पूर्ववैष्णवप्रतिमां पृच्छति; वसुः सुमेरौ लक्ष्म्याः जनार्दनप्रश्नं प्रवर्तयति। विष्णुः समुद्रतीरन्यग्रोधं केशवायतनं यमस्तोत्रं च प्रकाशयति; यमः इन्द्रनीलमणिमयां प्रतिमां वर्णयति या निष्कामभक्तान् श्वेतलोकं नयति, तां विष्णुः वालुकालतागुल्मैः गूढां करोति। अन्ते श्वेतमाधवः, स्वर्गद्वारम्, नरसिंहदर्शनम्, अनन्तवासुदेवः, समुद्रस्नानं, तर्पणं, पञ्चतीर्थमहिमा व्रतविशेषाश्च इत्यादीनां पूर्वसूचना दत्ता।

98 verses

Adhyaya 53

The Glory of Puruṣottama (Puruṣottama-māhātmya): Indradyumna’s Praise and the Origins of Sacred Images

मोहिनी वसुम् पृच्छति—पूर्वं इन्द्रद्युम्नेन कथं दिव्यप्रतिमाः कृताः, केन विधिना च माधवः प्रीतः (१–३)। वसुः कथयति—निर्माणानन्तरं राज्ञः पूज्यविग्रहाभावात् चिन्ता जाता; निद्रां न लभते, न च राजभोगेषु रमते (४–६)। विष्णोः प्रतिमाः शैलदारुलोहादिषु सम्भवन्ति, किन्तु शास्त्रोक्तलक्षणसम्पन्ना एव प्रमाणा इति; तादृशीं प्रतिमां स्थापयितुं स निश्चिनोति (७–८)। पाञ्चरात्रपूजां कृत्वा स दीर्घं स्तोत्रं करोति—वासुदेवाय मोक्षदायिने नमः, सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्धेभ्यः, नारायणाय, तथा नरसिंह-वराहाद्यवताररूपेभ्यः (९–१९)। हरिः सर्वभेदातीतः एक एव इति प्रतिपाद्य, चतुर्भुजध्यानरूपं वर्णयति (२०–३०)। ततः स्तुतिः शरणागतिरूपा भवति—जीवस्य पुनर्जन्म, कर्मबन्धनं, नरकस्वर्गगमनं, संसारस्य चञ्चलता च निरूप्य, उद्धारं स्थिरभक्तिं च सर्वजन्मसु याचते; पश्चात्तापं कृत्वा पूजाङ्गानि समापयति (३१–६८)।

69 verses

Adhyaya 54

Kāruṇya-stotra Phalaśruti; Dream-Darśana of Vāsudeva; Manifestation and Pratiṣṭhā of Jagannātha, Balabhadra (Ananta), and Subhadrā

मोहीनी–वसुसंवादे प्रथमं ‘कारुण्य’नाम पुरूषोत्तमस्तोत्रस्य फलश्रुतिः कथ्यते—जगन्नाथपूजानन्तरं नित्यं स्तवनं त्रिसन्ध्याजपश्च कृतः सन् चतुर्विधपुरुषार्थान्, विशेषतः मोक्षं, ददाति। नास्तिके, दर्पयुक्ते, कृतघ्ने, भक्तिहीने च रहस्योपदेशो दानं च न देयम्; दानं तु सद्वैष्णवेभ्यः कर्तव्यमिति धर्मशास्त्रवत् नियमाः। अनन्तरं राज्ञः चिन्ता, स्वप्ने वासुदेवस्य अष्टभुज-गरुडारूढरूपेण दर्शनं, समुद्रतीरे निष्फलवृक्षं दृष्ट्वा छित्त्वा तदनुसारं देवतामूर्तिनिर्माणादेशश्च। विष्णुर्विश्वकर्मा च ब्राह्मणवेषेण आगत्य राजसंकल्पं प्रशंस्य त्रिमूर्तीनां निर्माणं निरीक्षते—कृष्णरूपो वासुदेवो जगन्नाथः, श्वेतो हलधरः अनन्त/बलभद्रः, सुवर्णवर्णा सुभद्रा च शुभलक्षणैः चिह्निताः। राज्ञे दीर्घराज्यं कीर्तिं परमधामप्राप्तिं च वरान् ददाति, इन्द्रद्युस्मसरसः तीर्थमहिमा पिण्डदानफलानि च वर्ण्यन्ते। अन्ते शोभायात्रा, शुभमुहूर्ते प्रतिष्ठा-अभिषेकः, बहुदान-दक्षिणा, धर्मेण राज्यपालनं, वैराग्यं, विष्णोः परमपदप्राप्तिश्च निरूप्यते।

126 verses

Adhyaya 55

Glory of Puruṣottama: Pañcatīrthī Observance and Narasiṃha Worship

मोहीन्या वसुम् प्रति प्रश्नोत्तररूपेण प्रथमं पुण्यकालो निर्दिश्यते—ज्येष्ठमासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां पुरुषोत्तमदर्शनस्य महिमा, दीर्घकुरुक्षेत्रतपसामपि अतिशयः। वसुः पञ्चतीर्थ्याः क्रमं वदति—मार्कण्डेयसरोवरे त्रिवारं स्नानं, शिवसम्बद्धैः प्रायश्चित्तमन्त्रैः जपः, देवर्‍षिपितृभ्यस्तर्पणं; ततः शिवालये प्रदक्षिणा, पूजनं, अघोरमन्त्रेण क्षमाप्रार्थना—शिवलोकप्राप्तिः, अन्ते मोक्षः। अनन्तरं कल्पवटं (न्यग्रोधं) प्रदक्षिणया स्तुतिभिश्च पूजयेत्; गरुडं नमस्कृत्य विष्णुमन्दिरं प्रविश्य संकर्षणं, सुभद्रां, अन्ते कृष्णं/पुरुषोत्तमं द्वादशाक्षरेण मन्त्रेण पूजयेत्, ‘जय’स्तुतिभिः तथा देवस्य ध्यानवर्णनेन समापनम्। केवलं दर्शननमस्कारमात्रेण वेद-यज्ञ-दान-आश्रमधर्मफलसमष्टिसाम्यं, कुलोद्धारसहितं मोक्षप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते। ततः नृसिंहस्य नित्यसन्निधिः, धर्मार्थकाममोक्षप्रदत्वं, सरलोपचारैः पूजनं, कवच-अग्निशिखाजपः, उपवासः, होमः, रक्षाकर्माणि, सिद्ध्युपायाश्चोक्ताः; स्मरणपूजनाभ्यां पापनाशः, संकटरक्षा, इष्टसिद्धिश्च निश्चितेति।

134 verses

Adhyaya 56

Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy

वसुः मोहिनीं श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रस्य परमपुण्यतीर्थानां माहात्म्यं कथयति—केवलं दर्शनमपि पापनाशकमिति। श्वेतमाधवस्य वैष्णवचिह्नैः सह रूपवर्णनं कृत्वा श्वेतगङ्गास्नानेन श्वेतद्वीपप्राप्तिं वदति। ततः मत्स्यमाधवं स्तौति—प्रलयाम्भसि मत्स्यावतारस्य जगदुद्धारकर्म स्मारयन्, हरौ एकाग्रपूजा-योगाभ्यासेन अजेयत्वं राज्यलाभं च अन्ते मोक्षं प्रतिजानाति। अनन्तरं विधिरूपेण मārkaṇḍeyasarasi मārjanaं, चतुर्दश्यां ज्येष्ठपूर्णिमायां (ज्येष्ठानक्षत्रे) विशेषकालं, वटवृक्षसमीपगमनं प्रदक्षिणां च निर्दिशति। अष्टाक्षरीमन्त्रन्यासं दिक्कवचं आत्मतादात्म्यध्यानं तीर्थराजस्नानप्रार्थनां च ददाति। स्नानानन्तरं अघमर्षणं शुद्धवस्त्रधारणं प्राणायामं सन्ध्योपासनां सूर्यपूजां १०८ गायत्रीजपं स्वाध्यायं च, तथा कुशविन्यासपूर्वकं देव-पितृतर्पणं—पितृणां स्थिराधारत्वात् भूमौ एव दातव्यमिति—प्रतिपादयति।

69 verses

Adhyaya 57

The Greatness of Puruṣottama (Aṣṭākṣarī Maṇḍala-Pūjā and Nyāsa)

वसु–मोहिन्योः संवादे वसुः नारायणस्य सम्पूर्णां पूजाविधिं उपदिशति। चतुरद्वारयुक्ते चतुरस्रे मध्ये अष्टदलपद्ममण्डलं लिखित्वा, आचमनं वाक्संयमादि शौचं कृत्वा, मन्त्रध्यानरूपेण अन्तःशुद्धिं करोति—हृदि क्ष-रवर्णयोः, शिरसि चन्द्रमण्डले एकारस्य न्यासः; ततः अमृतस्नानवत् शुद्धिः, दिव्यदेहप्राप्तिश्च। अनन्तरं अष्टाक्षरी-न्यासः, वैष्णवपञ्चाङ्गसहायाः, करशुद्धिः, तथा वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्धरूपचतुर्व्यूहध्यानं देहे व्याप्यते। दिग्रक्षणार्थं विष्णुनामानि परितः स्थाप्य, सूर्य-चन्द्र-अग्निमण्डलान् आवाहयति। पद्मकर्णिकायां देवतां प्रतिष्ठाप्य अष्टाक्षरी-द्वादशाक्षरीमन्त्रैः पूजयति, मत्स्य-नरसिंह-वामनावतारान् च आवाहयति। पाद्य-अर्घ्य-मधुपर्क-आचमनीय-स्नान-वस्त्र-गन्ध-उपवीत-दीप-धूप-नैवेद्याद्युपचाराः क्रियन्ते; दलानां व्यूहावतारन्यासः, शङ्ख-चक्र-गदा-शार्ङ्ग-खड्ग-तूणीर-गरुडादीनां तथा दिक्पाल-लोकाधाराणां च आवाहनं भवति। अन्ते जपसंख्या (८/२८/१०८), मुद्राप्रयोगः, तथा एतादृशीं पूजां दृष्ट्वापि अक्षयविष्णोः प्राप्तिः, हरिपूजाविध्यज्ञानात् परं पदं न लभ्यते इति फलश्रुतिः।

59 verses

Adhyaya 58

Description of the Origin of the Cosmic Egg (Brahmāṇḍa) and the Ocean as King of Tīrthas

मोहीनी–वसु-संवादे (वसिष्ठकथिते) वसुः पुरूषोत्तम-क्षेत्रे सागरतटे विधिं निर्दिशति—पुरूषोत्तमपूजनं, नमस्कारः, ‘नदीपतिः’ इति सागरस्य तर्पणं, स्नानं, ततः तटे नारायणार्चनम्। राम–कृष्ण–सुभद्रायाः प्रणामः तथा सागरनमस्कारः अश्वमेधसमं पुण्यं, पापनाशं, स्वर्गारोहणं, अन्ते वैष्णवयोगेन मोक्षं च ददाति। ग्रहण-संक्रान्त्ययन-विषुव-युग/मन्वन्तरारम्भ-व्यातिपात-आषाढ-कार्तिकादिषु विशेषकालाः; अत्र ब्राह्मणदानं पिण्डदानं च सहस्रगुणं अक्षयं फलम्। सर्वतीर्थ-नदी-सरांसि सागरे प्रविशन्ति; तत्र कृतं कर्म अक्षयं; ‘नवकोटि-नवति-नव’ तीर्थानि तत्र सन्ति। मोहीनी लवणत्वकारणं पृच्छति; वसुः सप्तसागरशिशूनां राधिकाशापं कृष्णाज्ञां च कथयति—कनिष्ठः क्षारः भवति। अन्ते सांख्यक्रमेण गुण-तत्त्वोत्पत्तिः, विराट्-ब्रह्मा-चतुर्दशलोकपर्यन्तं ब्रह्माण्डोत्पत्तिवर्णनं समाप्यते।

68 verses

Adhyaya 59

The Greatness of Puruṣottama (Goloka-tattva and Rādhā–Kṛṣṇa Upāsanā)

अत्र वसुः मोहिनीं प्रति उपदिशति—कृष्णः निर्मलः शुद्धचैतन्यस्वरूपः दिव्यज्योतिः, गोलोके नित्यं अन्तरज्योतिरिव तथा व्यक्ताव्यक्तयोः ब्रह्मरूपेण स्थितः (१–५)। वृन्दावनस्य गो-गोप-तरु-पक्ष्यादिभिः सह पावन-परिसरः वर्ण्यते; प्रलयकाले तत्त्वबोधोऽपि तिरोभवतीति सूचितम् (३–५)। ततः तेजोमय-दर्शनं—युवान् श्यामः वेणुधरः द्विभुजः प्रभुः, वक्षसि राधां धारयन्; राधा सुवर्णवर्णा, प्रकृतेः परा, तेनाभिन्ना (६–९)। परमकारणं अनिर्वचनीयम्; शिवस्य तत्र प्रायः ध्यानमार्गेण प्रवेशः, भक्तैस्तु चतुर्भुज-प्रकाशरूपं पुनःपुनर्दृश्यते; लक्ष्मी–सनत्कुमार–विष्वक्सेन–नारायण–ब्रह्मा–धर्मसुत-परम्परया नारदं प्रति उपदेशः कथ्यते (१०–२१)। लीला-तत्त्वं तथा देवीनां ऐक्यविचारः—राधा लक्ष्मीसरस्वतीसावित्रीरूपा, हरिः दुर्गारूप इति; शक्तेः सतीपार्वत्यादि-प्रकाशाः; अन्ते ‘नेति नेति’ इति, तथा शरणागति-भेदाः, प्रकट-मन्त्रविधानं, आचारः—गुरुपूजा, वैष्णवसम्मानः, नित्यस्मरणं, उत्सवव्रतानुष्ठानं च (२२–४८)।

49 verses

Adhyaya 60

Abhiṣeka (Consecratory Bathing Rite)

पुरुषोत्तममाहात्म्ये वसुमोहिनीसंवादेऽस्मिन्नध्याये इन्द्रद्युम्नसरोवरे (अश्वमेधाङ्गसमुद्भवे तीर्थे) प्रवेशविधिः कथ्यते—शौचेन, आचमनेन, हरिस्मरणेन, नम्रस्थित्या, तीर्थमन्त्रेण च। स्नानानन्तरं देवर्षिपितृभ्यः प्रमाणतो जलदानं, वाक्संयमः, पितृपिण्डदानं, पुरुषोत्तमपूजनं च विधीयते; अश्वमेधसमं पुण्यं, पितृणां उद्धारः, स्वर्गभोगः, अन्ते मोक्षश्च फलम्। ज्येष्ठशुक्लदशम्याः आरभ्य सप्ताहपर्यन्तं महोत्सवकालो निर्दिश्यते—तदा नद्यः समुद्राश्च पुरुषोत्तमे प्रादुर्भवन्ति, देवदर्शनात् सर्वकर्माण्यक्षयाणि भवन्ति; दशहरा, एकादशीव्रतं, पञ्चदश्यां दर्शनं, वैशाखतृतीयायां चन्दनालेपनदर्शनं, फाल्गुने दोलोत्सवदर्शनं च विशेषतः। ततः सर्वदेशीयतीर्थनदीपर्वतसङ्ग्रहः, ‘कृष्णदर्शनसमं न किञ्चिद्’ इति निष्कर्षः। अन्ते महाभिषेकमण्डपविधानं, वाद्यगीतवेदघोषः, देवर्षिकालादीनां सन्निधिः, गङ्गाजलपुष्पैः कृष्णस्य दिव्याभिषेकः, इति कोलफोनेन समापनम्।

77 verses

Adhyaya 61

Description of the Fruits of Pilgrimage to Puruṣottama-kṣetra

अस्मिन्नध्याये वसुः मोहिनीं/सुप्रभां/नन्दिनीं प्रति उपदिशति। प्रथमं दिव्यस्तुतिः—देवाः सिद्धगन्धर्वाश्च राम-सुभद्रासहितं श्रीकृष्णं प्रति पुनःपुनर्जयशब्दान् कुर्वन्ति; तं जगदीश्वरं मत्स्य-कूर्म-वराहावतारं चक्र-शङ्ख-गदाधरं च वदन्ति। ततः धर्मसाम्यन्यायः—मण्डपे पीठस्थस्य त्रयस्य केवलदर्शनमात्रेण गोदान-कन्यादान-भूमिदान-स्वर्णसहितदान-आतिथ्य-वृषोत्सर्ग-बहुतीर्थपरिक्रमासमं पुण्यं भवति। विशेषतः अभिषेकशेषजलस्य माहात्म्यम्—तद्भिः सिञ्चिताः वन्ध्यादयः रोगग्रस्ताः ग्रहपीडिताः राक्षसग्रस्ताश्च शुद्धिं प्राप्नुवन्ति, इष्टसिद्धिं च। स्नानानन्तरं कृष्णदर्शनं, विशेषतः दक्षिणाभिमुखगमने, महापापविनाशकं विश्वपरिक्रमास्नानतीर्थफलप्रदं च। अनन्तरं व्रतकल्पः—ज्येष्ठशुक्लैकादश्यां स्नानं सूर्यजपः, देवालये घृत-दुग्ध-मधु-चन्दनजलाभिषेकः, पञ्चोपचारपूजा, द्वादशलम्पप्रदीपदानं, नैवेद्यं मन्त्रजपः प्रणामः गुरुपूजा, मण्डप-मण्डलरचना, वासुदेवकथाकीर्तनसहितं जागरणं; द्वादश्यां द्वादशब्राह्मणपूजा गो-स्वर्ण-पात्रदानं भोजनं विसर्जनकर्म च। फलम्—बहुदिव्यलोकेषु कल्पपर्यन्तं वासः, पुनरागत्य धर्मिको राजा, अन्ते वैष्णवयोग-प्राप्तिः कैवल्यलाभश्च।

104 verses

Adhyaya 62

Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

वसु–मोहिनीसंवादे मोहिनी पुरुषोत्तममहिमं श्रुत्वा प्रयागमहात्म्यं तीर्थयात्राविधिं च पप्रच्छ। वसुः सामान्यतीर्थयात्रानियमाञ् प्राह—दानसंयमश्रद्धाभावयुक्ता यात्रा बहुयज्ञफलाधिक्या, केवलं देहसन्निधिः (गङ्गायां मत्स्यवत्) भक्तिविना निष्फलः। कामक्रोधलोभनिग्रहः, तितिक्षा, सन्तोषः, प्रतिग्रहद्वेषश्च अन्तःयोग्यताः। प्रस्थानपूर्वं गणेशपूजा, देवपितृब्राह्मणसाधुसत्कारः, तीर्थेषु श्राद्धतर्पणविधिः, पिण्डद्रव्यनिर्देशः, अशौचपरिहारश्च निर्दिष्टः। प्रयागगययोः विशेषाः—शोककाले मुण्डनं, कार्पटीवेषः, प्रतिग्रहवर्जनं। गर्वयुक्तयानप्रशंसा न, यात्रावाहनभेदेन दोषपुण्यतारतम्यं कथितम्। अन्ते मुण्डन–क्षौरभेदः, कुरुक्षेत्रविशाला-विरजा-गयादिषु अपवादाः, गङ्गाविशेषनिषेधाः, तथा जलभूम्यग्निशक्त्या ऋषिसंमत्या तीर्थपवित्रता निरूपिता।

56 verses

Adhyaya 63

Prayaga-mahatmya (Glory of Prayaga and the Magha Bath at Triveni)

अस्मिन् अध्याये वसुः मोहिनीं प्रति संवादरूपेण प्रयागस्य वेदसम्मतं माहात्म्यं वर्णयति। मकरस्थे सूर्ये माघव्रते त्रिवेणीस्नानस्य परमफलप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। गङ्गायाः प्रवेशस्थान-सङ्गम-प्रवाहभेदेन तीर्थफलतारतम्यं निरूप्य दुर्लभा वेणी/त्रिवेणी (गङ्गा–यमुना, परम्परया सरस्वती) श्रेष्ठा इति निष्कर्षः। माघे देवर्षिसिद्धाप्सरःपितृगणानां समागमः, स्नानविधौ मन्त्रजपः मौनं च, तथा स्नानदेशकालभेदेन फलवृद्धिः (गृहे उष्णोदकात् सरो-नदी-त्रिवेणीपर्यन्तं, मकरमाघे महागुणितम्) कथ्यते। प्रयागक्षेत्रमण्डलं पञ्चयोजनपरिमाणं, प्रतिष्ठान-हंसप्रतापन-दशाश्वमेधिक-ऋणमोचनक-अग्नितीर्थ-नरकतीर्थादीनि उपतीर्थानि, ब्रह्मचर्याहिंसासत्यतर्पणादिधर्माः च निर्दिश्यन्ते। गोदानं विशेषतः श्रोत्रियाय, चूडाकर्मादिकं च प्रशस्यते; अन्तर्भक्तिः निर्णायिका इति च। अन्ते प्रयागे माघस्नानस्य मोक्षप्रदत्वं, मृत्युकाले प्रयागस्मरणमपि परमगतिheturiti दृढं प्रतिज्ञायते।

175 verses

Adhyaya 64

The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters (Kurukṣetra Māhātmya)

वसु–मोहिन्योः संवादे मोहिनी कुरुक्षेत्रस्य तीर्थेषु श्रेष्ठत्वं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। वसुः कुरुक्षेत्रं परमपुण्यं क्षेत्रं वर्णयति—यत्र स्नानं पापहरं, श्रवणमात्रेणापि मोक्षलाभः। स ब्रह्मावर्ते सरस्वती–दृषद्वत्योर्मध्ये स्थितिं निर्दिश्य चतुर्विधं मोक्षसाधनं वदति—ब्रह्मज्ञानं, गयाश्राद्धं, गोशालायां मरणं, कुरुक्षेत्रवासश्च। ब्रह्मसरः, रामह्रदः, रामतीर्थस्य च प्रादुर्भावः, ब्रह्मा-विष्णु-शिव-परशुराम-मार्कण्डेयतपसा सह सम्बन्धः कथ्यते। सरस्वत्याः प्रवाहः, कुरूणां कृषिः, कुरुक्षेत्र/श्यामन्तपञ्चकस्य पञ्चयोजनपरिमाणं च निरूप्यते। स्नान-उपवास-दान-होम-जप-देवपूजादीनां अक्षयफलानि, तत्र मरणस्य पुनरावृत्त्यभावश्च प्रतिपाद्यते। अन्ते सुचन्द्रनाम्नः यक्षरक्षकस्य शान्तिः विधीयते, विष्णुना नियुक्ताः रक्षकभूताः पापिनो निवारयन्ति क्षेत्रं च पालयन्तीति चोच्यते।

33 verses

Adhyaya 65

Description of the Pilgrimage to the Sacred Tīrthas (Kurukṣetra-yātrā-krama)

मोहीनी कुरुक्षेत्रे पुण्यानां वनानां नदीनाम् च तीर्थयात्राक्रमस्य यथाक्रमं वर्णनं याचते। वसुः तीर्थयात्राविधिं सुव्यवस्थितं कथयति—सप्त मुख्यवनानि (काम्यकं, अदितिवनं, व्यासवनं, फलकीवनं, सूर्यवनं, मधुवनं, सीतावनं) तथा ऋतुनदीः, यासां संस्पर्शपानाभ्यां पुण्यलाभः। यात्रारम्भे द्वारपालयक्षं रन्तुकं नमस्कृत्य विमल/विमलेश्वरं, पारिप्लवं, पृथिवीतीर्थं, दक्षाश्रमं (दक्षेश्वरं), शालकिनीं, नागतीर्थं, पञ्चनदं, कोटितीर्थं/कोटीश्वरं, अश्वितीर्थं, वराहतीर्थं, सोमतीर्थं, बहूनि शिवलिङ्गस्थानानि च क्रमशः निर्दिश्य स्नानपूजादानब्राह्मणभोजनादीनि विधत्ते। तीर्थकर्माणि अग्निष्टोमाश्वमेधराजसूयसॊमयज्ञानां तुल्यानि इति प्रतिपाद्य चैत्रव्रतानि, कार्तिके कन्यादानं, पितृपक्षे महालयश्राद्धं, ग्रहणे दानं च नियमान् उपदिशति। अन्ते ‘कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं नास्ति’ इति सिद्धान्तं स्थापयन् स्थाणुतीर्थं मोक्षस्य शिखरं विशेषेण प्रशंसति; फलश्रुतौ अस्य माहात्म्यस्य श्रवणपाठयोः पापनाशनं मोक्षमार्गप्रवर्तनं च कथ्यते।

136 verses

Adhyaya 66

The Greatness of Haridvāra (Gaṅgādvāra-māhātmya)

वसुमोहिनीसंवादे मोहिनी कुरुक्षेत्रमाहात्म्यं श्रुत्वा गङ्गाद्वारस्य (हरिद्वारस्य) पुण्यप्रदं माहात्म्यं पृच्छति। वसुः भगिरथानुगता लाकानन्दा-रूपेण गङ्गावतरणं वर्णयति, दक्षप्रजापतेर्यज्ञभूमित्वेन देशस्य पावनत्वं च निर्दिशति। ततः दक्षयज्ञविघ्नः—शिवस्य बहिष्कारः, सत्या अनादरः, देहत्यागः; तत्र स्नानतर्पणयोः महाफलप्रदं तीर्थं जातम्। वीरभद्रेण यज्ञध्वंसः, पश्चात् ब्रह्मणः प्रार्थनया यज्ञस्य पुनःस्थापनं च कथ्यते। अनन्तरं हरिद्वारस्य उपतीर्थानि फलानि च निर्दिश्यन्ते—हरितीर्थं (हरिपाद), त्रिगङ्गा, कनखल, जह्नुतीर्थ, कोटितीर्थ/कोटीश, सप्तगङ्गा-सप्तर्ष्याश्रमाः, आवर्तः, कपिलासरः, नागराजतीर्थ, ललितका, शान्तनुतीर्थ, भीमस्थलम् इत्यादि; व्रतदानादिभिः सिद्धयः प्रतिज्ञायन्ते। कुम्भसम्बद्धेषु सूर्यसंक्रान्तिषु, वारुण-महावारुणकादि दुर्लभयोगेषु स्नानस्य विशेषमहिमा, ब्राह्मणपूजनस्य च प्रशंसा। हरिद्वारे स्मरण-पाठ-गङ्गासहस्रनामजप-पुराणश्रवणानां महत्फलं, लिखितमाहात्म्यधारणस्य अपमृत्युनिवारणादि रक्षाफलानि च प्रतिपाद्यन्ते।

57 verses

Adhyaya 67

Badarikāśrama-māhātmya: The Five Śilās, Tīrthas, and the Path of Liberation

वसु–मोहिन्योः संवादे बदरीक्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते—एतद्धरिक्षेत्रं यत्र नरनारायणौ लोकहिताय युगयुगान्तरं तपः कुर्वतः। अग्नि/वह्नितीर्थे स्नानेन पापनाशः, नारदीशिलायां नारदकुण्डे च शुद्धिः, पञ्चगङ्गायां तर्पणेन ब्रह्मलोकात् पुनरावृत्तिनिवृत्तिः कथ्यते। गरुडस्य तपः विष्णोः वरदानं च वर्ण्यते; तेन वैनतेयशिला प्रतिष्ठिता, स्मरणमात्रेणापि पुण्यदा। वाराही–नारसिंहशिलयोः अवतारकृत्यसम्बन्धः, दुर्गतिनिवारणं वैष्णवपदप्राप्तिश्च फलम्। पञ्चमी नर–नारायणशिला युगधर्मेण व्याख्याता—पूर्वयुगे प्रत्यक्षा, कलौ तु नारदकुण्डे प्रतिष्ठितशिलार्चनेन (वैशाखे कार्त्तिके च) सुलभा। कपालमोचनादीनि बहूनि तीर्थानि निर्दिश्य तीर्थजालं पूर्णीकृतम्। अन्ते फलश्रुतिः—बदर्यां पाठः वासः भक्तिश्च पापरहितत्वं श्रीसमृद्धिं अकालमृत्युनिवारणं हरिदर्शनं च ददाति।

83 verses

Adhyaya 68

Kāmodākhyāna (Glory of the Kāmodā Sacred Place)

मोहन्या प्रश्नेषु वसुः प्रत्युवाच—गङ्गातटे ‘कामोदा’ नाम तीर्थं परमं प्रशस्यते। क्षीरसागरमथनसमये चत्वारः कन्यारत्नाः प्रादुर्भूताः—रमा, वारुणी, कामोदा, वरा इति; विष्णोः अनुमत्या वारुणीं दैत्याः जगृहुḥ, लक्ष्मीस्तु विष्णोः पत्युत्वे दृढा बभूव। देवाः भविष्यकार्यं ज्ञात्वा विष्णोः आज्ञया कामोदानगरे ध्यानपरां, विष्णुसंयोगकामिनीं देवीं कामोदां पूजयन्ति; तत्र भक्त्या हृदयेन विष्णुः सुलभ इति कथ्यते। देव्याः आनन्दाश्रवो गङ्गायां पतित्वा सुगन्धिपीत ‘कामोद’ पद्मैः सम्बध्यन्ते; यथाविधि पूजया इष्टसिद्धिः, अविधिना दुःखप्राप्तिः। गङ्गाद्वारोपरि तीर्थस्थानं निर्दिश्यते; संवत्सरं द्वादशाक्षरमन्त्रजपः, द्वादशवर्षैः साक्षाद्दर्शनं; चैत्रद्वादश्यां स्नानश्रवणादिभिः पुण्यं कामपूर्तिश्च, भक्त्या कथाश्रवणं पापनाशनम्।

26 verses

Adhyaya 69

Kāmākṣā-māhātmya (Glory of Kāmākṣā) with Siddhanātha Account

वसु–मोहिन्योः संवादे मोहिनी पूर्वोक्तपापहारीकथां श्रुत्वा कामाक्षापूजनफलम् पृच्छति। वसुः पूर्वसमुद्रतटे कामाक्षां निर्दिश्य व्रतवत् नियमाहारं, सम्यगर्चनं, एकरात्रिनिवासं च विधत्ते, येन दर्शनं भवति। देवी घोररूपेण प्रादुर्भवति; अचलधैर्यं सिद्धेः कारणं, भयचञ्चलता तु विघ्नः। ततः पार्वतीसुतः सिद्धनाथः परिचीयते—कलियुगे प्रायः गुप्तः, परं कल्याः किञ्चित्कालानन्तरं प्रकट्य मायोपायैर्जनान् वशीकृत्य कलित्रिविधगतिं तीव्रीकरिष्यति। ये सिद्धेशं चिन्तयन्ति, कामाक्षां च संवत्सरं निरन्तरं पूजयन्ति, ते स्वप्नदर्शनं सिद्धिं च लभन्ते, लोकभ्रमणादिवरानपि। अनन्तरं मत्स्यनाथकथा—बालः समुद्रे क्षिप्तः मत्स्येन ग्रस्तः, शिवोपदिष्टपरतत्त्वेन (द्वादशाक्षरमन्त्रसम्बद्धेन) सिद्धिं प्राप्य उमया ‘सिद्धानां नाथः’ इति स्वीकृतः। श्रवणमात्रेणापि अस्य माहात्म्यस्य शुद्धिः, इष्टसिद्धिः स्वर्गप्राप्तिश्च प्रशंस्यते।

28 verses

Adhyaya 70

Prabhāsa-kṣetra: Circuit of Tīrthas and Shrines Leading to Bhukti and Mokṣa

मोहिनी वसुम् प्रार्थयते—प्रभासस्य माहात्म्यं कथयेत्। वसुः प्रभासं विशालं पुण्यक्षेत्रचक्रं वर्णयति, मध्यवेदिकायुक्तं, अर्कस्थले परमप्रभावयुक्तं सूक्ष्मतीर्थं च; सोमनाथस्य स्नानपूजनाभ्यां मोक्षप्राप्तिं प्रतिजानाति। ततः सिद्धेश्वरादारभ्य असंख्यलिङ्गपूजा, अग्नितीर्थ-कपर्द्दीश, केदारेशादि शैवायतनानि, तथा ग्रह-आदित्यपरिक्रमां (कुज-गुरु-चन्द्र-शुक्र-शनि-राहु-केतुभिः सह) क्रमशो निर्दिशति। देवीपूजा, गणेश-विनायकविधयः, वैष्णवप्रसङ्गाः (आदिनारायणः, नगरादित्यसमीपे कृष्णसायुज्यलाभः), श्राद्ध-पिण्डदानं च—गयासमफलप्रशंसया—समन्वितम्। कूप-नदी-सङ्गम-कुण्डनामावलिः मोक्षतीर्थपर्यन्तं निबद्धा। अन्ते प्रभासस्य सर्वोत्तमतां, प्रभासमाहात्म्यश्रवण-पठन-लेखनधारणेन रक्षां भयापहत्वं च प्रतिपादयति।

96 verses

Adhyaya 71

Puṣkara-Māhātmya (The Glory of Puṣkara)

मोहीन्या पुṣ्करोद्भवस्य माहात्म्यं पृष्टे वसुः पुṣ्करं नित्यकामदं क्षेत्रं वर्णयति—देवताभिरावासितं शिवदूत्याः संरक्षणेन रक्षितं च। ज्येष्ठमासे वासः स्नानं च परमपुण्यं, एकवारं स्नानं वा दर्शनमपि महायज्ञानां फलसमं इति। ततः शिखर-सरित्-त्रिसरः (ज्येष्ठ-मध्य-कनिष्ठ) सरस्वतीतीर्थानि नन्दा, कोटितीर्थं, अगस्त्याश्रमः, सप्तर्ष्याश्रमः, मनोः स्थानं, गङ्गोद्गमः, विष्णुपदं, नागतीर्थं, पिशाचतीर्थं, शिवदूतीसरः, आकाशपुṣ्करं च इत्यादि तीर्थविन्यासः कथ्यते। प्रत्येकतीर्थे गो-भूमि-हिरण्य-अन्न-धान्य-तिलदानादि विधीयते, पापक्षय-दीर्घायुः-समृद्धि-सालोक्य-ब्रह्म/विष्णु/रुद्रलोकप्राप्ति-स्वर्ग-मोक्षफलानि च प्रतिज्ञायन्ते। कार्तिकस्नानस्य नक्षत्रयोगनियमाः निर्दिश्यन्ते, अन्ते स्मरण-नामोच्चारण-श्रवणमात्रेणापि पुṣ्करपुण्यप्राप्तिः सार्वत्रिकीक्रियते।

Adhyaya 72

An Account of the Power of Sage Gautama’s Austerities (Gautamāśrama-māhātmya)

वसुमोहिनीसंवादे मोहिनी पुष्करपुण्यं श्रुत्वा गौतमाश्रमस्य माहात्म्यं पृच्छति। वसुः कथयति—गौतमस्य तपसा आश्रमः पापनाशनाश्रयः, क्लेशशमनः, दीर्घव्रतभक्त्या शिवलोकप्रदः। द्वादशवर्षीयदुर्भिक्षे क्षुधार्ताः ऋषयः तत्र समागत्य अन्नं याचन्ते; करुणया गौतमः गङ्गां ध्यायति, सा भूमेः प्रादुर्भूय गोदावरीरूपेण प्रवहति। तपोबलात् तस्मिन् दिने एव शालिधान्यं रोप्य कट्यते, यावत् दुर्भिक्षक्षयः। तुष्टः त्र्यम्बकः शिवः प्रादुर्भूय अचलभक्तिं ददाति, समीपपर्वते नित्यनिवासं च, स पर्वतः त्र्यम्बक इति ख्यातः। गोदावर्यां स्नानं, त्र्यम्बकपूजा, पितृकर्म, पञ्चवटीव्रतानुष्ठानं—रामस्य त्रेतायुगवासेनापि पावितं—मोक्षफलप्रदं; श्रवणपाठयोः पुण्यं काम्यसिद्धिश्च इति।

Adhyaya 73

Vedapāda-stava (Hymn in Vedic Quarters): Śiva’s Tāṇḍava at Puṇḍarīkapura

वसुमोहिनीसंवादे मोहिनी गोदावर्याः पञ्चवट्याः समीपे त्र्यम्बकस्य माहात्म्यं तथा महादेवेन यत्र नृत्यं कृतं तस्य पुण्डरीकपुरस्योत्पत्तिं पृच्छति। वसुः कथयति—व्यासशिष्यः जैमिनिः शिष्यैः सह आगत्य नगरवत् तीर्थप्रदेशं दृष्ट्वा स्नात्वा तर्पणनित्यकर्माणि च कृत्वा मृल्लिङ्गं निर्माय षोडशोपचारैः शिवं पूजयामास। तेन तुष्टः शिवः उमागणेशस्कन्दैः सह प्रादुर्भूय जैमिन्यभिलाषात् अद्भुतनर्तकस्वरूपं धृत्वा प्रमथान् आहूय उन्मत्तं ताण्डवं ननर्त; भस्मचन्द्रगङ्गात्रिनेत्रसर्पचर्मादिलक्षणैः जगदुद्वेगकरं रूपं वर्ण्यते। जैमिनिः वेदपादयुक्तेन दीर्घस्तवेन शिवस्य विश्वाधिपत्यं, पञ्चब्रह्मरूपाणि—ईशानतत्पुरुषाघोर(घोर)वामदेवसद्योजात—संसारभयहरणं च स्तौति; आयुःआरोग्यविद्याश्रीसमृद्धिं तथा जन्मजन्मनि दास्यं वरान् याचते। फलश्रुतौ जपपाठेन जयबुद्धिधनपुत्रलाभः शिवलोकसायुज्यं च; ताण्डवतीर्थं सामान्यपुण्यात् श्रेष्ठं, स्नानेन मोक्षप्रदं, पितृश्राद्धं समर्थयति, दानं च अक्षयतां नयति।

Adhyaya 74

The Greatness of Gokarṇa (Gokarṇa-māhātmya)

वसु–मोहिन्योः संवादे मोहिनी पुण्डरीकपुरं श्रुत्वा गोकर्णस्य माहात्म्यं पृच्छति। वसुः पश्चिमसमुद्रतीरे स्थितं गोकर्णं वर्णयति—तस्य दर्शनमात्रेण मोक्षः, बहुभिर्तीर्थैः क्षेत्रैः वनखण्डैश्च विस्तीर्णं पुण्यप्रदेशं, यत्र देवासुरमनुष्याः वसन्ति। सागरपुत्रैः खनने समुद्रः प्रवृद्धः, तेन गोकर्णस्य मुनयः स्थानान्तरं गत्वा क्षेत्रपुनःस्थापनं चिन्तयन्ति। ते महेन्द्रपर्वते परशुरामं शान्ताश्रमे प्राप्य सत्कारं लभन्ते, समुद्रं प्रत्याहर्तुं क्षेत्रं पुनरुद्धर्तुं च याचन्ति। परशुरामः तटं गत्वा वरुणं आह्वयति; गर्वात् विलम्बे सति भृगुवरः भार्गवास्त्रं प्रयुङ्क्ते, जलं शोषयितुं प्रवर्तते। भीतः वरुणः शरणं गच्छति; जलानि निवर्तन्ते, गोकर्णं प्रकटं भवति। परशुरामः शङ्करं ‘गोकर्ण’ इति पूजयति। अन्ते फलश्रुतिः—स्मरणदर्शननिवासकर्मभिः बहुगुणं पुण्यं, तत्र मरणे स्वर्गलाभः, शिवसन्निधिः पापक्षयकरी।

Adhyaya 75

The Greatness of Lakṣmaṇācala, with the Narrative of Rāma and Lakṣmaṇa

मोहीनी-वसुसंवादे मोहीनी गोकर्णस्य पापनाशक-माहात्म्यं श्रुत्वा लक्ष्मणाचलस्य माहात्म्यं पृच्छति। वसुः चतुर्व्यूह-तत्त्वेन लक्ष्मणस्य दिव्यस्वरूपं व्याचष्टे—रामो नारायणः, भरतः प्रद्युम्नः, शत्रुघ्नोऽनिरुद्धः, लक्ष्मणः सङ्कर्षणः (शिव-शुभत्वेन संबद्धः)। ततः संक्षेपेण रामायणकथा—विश्वामित्रयज्ञः, ताडका-सुबाहुवधः, दिव्यास्त्रलाभः, मिथिलागमनं शिवधनुर्भङ्गः, विवाहाः, परशुरामनिग्रहः, वनवासः, सीताहरणम्, सुग्रीवसख्यं, हनूमद्दूत्यम्, सेतुबन्धः, इन्द्रजिद्रावणवधः, सीतापरीक्षा, अयोध्याप्रत्यागमनं राज्याभिषेकः, सीतापरित्यागः, कुशलवयोः प्रसङ्गः अश्वमेधोपक्रमः, दुर्वासोः प्रसङ्गेन लक्ष्मणस्य आत्मोत्सर्गेण प्रस्थानं रामस्य च दिव्यगमनम्। लक्ष्मणः पर्वते तपः कृत्वा स्थिरं तीर्थाधिकारं स्थापयति; लक्ष्मणाचलं परमपुण्यं भवति—तत्र दर्शनात् पुरुषार्थसिद्धिः हरिधामप्राप्तिश्च, दानकर्माणि अक्षयफलानि, पाठश्रवणाभ्यां रामप्रियता; अगस्त्यस्य अनुमतिः मोक्षदर्शनद्वारत्वेन विशेषतः कीर्त्यते।

Adhyaya 76

Setu-māhātmya (The Glory of Setu and the Fruits of its Tīrthas)

वसुमोहिनीसंवादे मोहिनी पूर्वरामायणपाठस्य पापनाशकं पुण्यवर्धकं च स्तुत्वा सेतोः परमं माहात्म्यं पप्रच्छ। वसुः प्रोवाच—सेतोर्दर्शनमात्रेणैव संसारसागरात् तरणं भवति, यतोऽत्र श्रीरामेश्वरो निवसति; संयतचित्तेन पूजया परं पदं लभ्यते। ततः चक्रतीर्थ-तालतीर्थ-सीताकुण्ड-मङ्गलतीर्थ-अमृतवापी-ब्रह्मकुण्ड-लक्ष्मणतीर्थ-जटातीर्थ-हनुमत्कुण्ड-अगस्त्यतीर्थ-रामकुण्ड-लक्ष्मीतीर्थ-अग्नितीर्थ-शिवतीर्थ-शङ्खतीर्थ-कोटितीर्थ-साध्यामृत-सर्वतीर्थ-धनुष्कोटि-क्षीरकुण्ड-कपितीर्थ-गायत्रीसरस्वतीतीर्थ-ऋणमोचनादीनां पृथक्फलानि निर्दिश्यन्ते—अमरतादि, ब्रह्मलोक-शिवलोक-योगगतिः, आरोग्यं, विजयः, सन्तानधनसमृद्धिः, सौभाग्यसौन्दर्यं, बन्धनऋणविमोचनं, दुष्टयोनिनिवारणं च। अन्ते एतत्सेतुतीर्थमाहात्म्यं पठन् शृण्वन् वा पापक्षयं लभते इति।

Adhyaya 77

नर्मदातीर्थमाहात्म्ये तीर्थसंग्रहः (The Greatness of the Sacred Fords of the Narmadā)

सेतुमाहात्म्यं श्रुत्वा मोहिनी रेवाया नर्मदातीर्थानां संक्षिप्तं सम्यक् च वृत्तान्तं पप्रच्छ। वसुः उभयतटे चतुश्शतानि तीर्थानि, तटभेदेन गणनां, तथा रेवासागर-सङ्गमस्य विशेषं च निरूपयति। ततः फलनिर्णयक्रमः—ओंकारक्षेत्रे द्विक्रोशपरिमाणे पुण्यकोट्यर्धत्रयसम्भारः, कपिलासङ्गमः अशोकवनं च महातीर्थतुल्यफलप्रदं, तथा नाम्ना नाम्ना स्थलेषु शतगुण-सहस्रगुण-दशसहस्रगुणादि वृद्धिफलक्रमः। १०८ादिसंख्या-नियतसङ्गमान्, शैव-लिङ्गायतनानि स्वर्णतीर्थानि च निर्दिश्य, शैव-वैष्णव-शाक्त-मातृका-ब्रह्मसम्बद्ध-क्षेत्रपालभेदेन तीर्थवर्गीकरणं करोति। नर्मदादर्शनमात्रेण पुण्यलाभः, अस्य माहात्म्यस्य श्रवण-पाठ-लेखनैः पापनाशः, गृहाणां विपद्भ्यः रक्षणं, समृद्धिप्रदत्वं च प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 78

The Glory of Avantikā (Avanti-māhātmya)

मोहिनी वसुम् अवन्त्याः (अवन्तिकायाः/उज्जयिन्याः) पुण्य-उद्भवं महिमानं च, देवैः पूजितस्य महाकालस्य प्रभावं च पृच्छति। वसुः महाकालवनकेन्द्रितं तीर्थ-सूचीं वदति—तत् अनुपमं क्षेत्रं तपःस्थानं च, यत्र महाकालः सन्निहितः। अत्र नानातीर्थ-कुण्ड-सरोवर-लिङ्गानां नामानि, स्नान-पूजा-विधयः, तथा फलानि निर्दिश्यन्ते—कपालमोचनादि महापाप-शुद्धिः, कलकलेशे विवादजयः, ऐश्वर्य-आरोग्य-निर्भयता, कार्यसिद्धिः, स्वर्गप्राप्तिः, अन्ते शिव-वा विष्णुलोक-प्रवेशः। अन्तःप्रवेशाय विघ्नेश-भैरव-उमा-पूजा-आचारः कथ्यते, महाकालवने असंख्यलिङ्गत्वं च प्रतिपाद्यते—यत् किञ्चिद् दृष्टं लिङ्गं पूजयन् शिवप्रियः भवति। अवन्तीमहिमश्रवणमात्रेणापि पापनाशः इति उपसंहरति।

Adhyaya 79

The Description of the Greatness of Mathurā (Mathurā-māhātmya)

वसुमोहिन्योः संवादेऽध्याय आरभ्यते। अवन्त्याः माहात्म्यं श्रुत्वा मोहिनी मथुरायाः महिमानं पृच्छति। वसुः मथुरां भगवतः प्रकटं क्षेत्रं वर्णयति—कृष्णजन्मना, गोकुललीलाभिः, कंसासुरदैत्यवधैश्च पाविताम्। ततः द्वादश वनानि गणयति—मधुवनं, तालाह्वयं, कुमुदं, काम्यवनं (विमलह्रदसहितम्), बहुलं, भद्रवनं, खादिरं, महावनं, लोहजङ्घं, बिल्वारण्यं, भाण्डीरं, तथा वृन्दावनं परमं—प्रत्येकस्मिन् स्नानपूजयोः भक्तिफलप्रदर्शनं च। मथुरामण्डलं विंशतियोजनपर्यन्तं तीर्थपरिक्रमारूपं निरूप्य, यत्र कुत्रापि स्नानं विष्णुभक्तिं जनयतीति कथयति। विश्रान्ति/विमुक्त, रामतीर्थ, प्रयाग, कनखल, तिन्दुक, पटुस्वामि, ध्रुव, ऋषितीर्थ, मोक्षतीर्थ, बोधिनी, कोटितीर्थ, असिकुण्ड, नवतीर्थ, संयमन, धारायतन, नागतीर्थ, ब्रह्मलोक/घण्टाभरण, सोम, प्राची सरस्वती, चक्रतीर्थ, दशाश्वमेधिक, विघ्नराज, अनन्त इत्यादीनि प्रमुखतीर्थानि निर्दिश्य, अन्ते केशवस्य सार्वभौम्यं, चतुर्व्यूहात्मकं दिव्यसन्निधानं, तथा मथुरामाहात्म्यश्रवणपाठयोः मोक्षप्रदत्वं प्रतिपादयति।

Adhyaya 80

The Greatness of Śrī Vṛndāvana (Śrī-vṛndāvana-māhātmya)

मोहीनी वसुम् वृन्दावनस्य गुह्यं माहात्म्यं पृच्छति। वसुः रहस्यपरम्परां कथयति—नारदः वृन्दादेव्याः सकाशात् गोपीकेशस्य (गोपीनां ईश्वरस्य श्रीकृष्णस्य) गोप्योपदेशं लेभे। मथुरामण्डले वृन्दारण्यस्य स्थितिः पुष्पसरः, कौसुमसरः, यमुनातटं, गोपीकेशरं, सखिस्थलसमीपे गोवर्धनं च निर्दिश्यते; नारदस्य वृन्दाश्रमागमनं वर्ण्यते। माधवी-निर्देशेन स सरसः विशेषदिक्-स्नानं कृत्वा दिव्यदर्शनं प्राप्नोति—नारदीरूपं गत्वा रत्नमन्दिरं प्रविश्य गोपीकेश्वरं साक्षात्करोति, पुनः प्रत्यागत्य पुंरूपं लभते। वृन्दा कुब्जा/सङ्केतसम्बद्धं अन्तररहस्यं प्रकाशयति, दग्ध-षट्कर्णग-नाम मन्त्रसाधनं गुरू-शिष्यगोप्यं ददाति, अन्ते एकमेव परं तत्त्वं द्वैतातीतं इति स्पष्टयति। उत्तरार्धे वृन्दावनतीर्थानां फलानि गणयति—ब्रह्मकुण्डं, गोविन्दकुण्डं, तत्त्वप्रकाशतीर्थं, अरिष्टकुण्डं, श्रीकुण्डं, रुद्र/कामकुण्डं इत्यादि; कलियुगे वृन्दावनाश्रयस्य प्रशंसा, गोवर्धनस्य पावनकथा, तथा वृन्दावनस्य परमतीर्थत्वं भक्तिधर्मक्षेत्रत्वं च उपसंहरति।

Adhyaya 81

The Exposition of the Deeds of Vasu (Vasu’s Vrindavan Boon and the Future Deeds of Hari)

वसुः मोहिनीं तीर्थपरिक्रमाफलप्राप्तये उपदिश्य ततः ब्रह्मणे मोहिन्याः वृत्तान्तं निवेदयति। ब्रह्मा तं प्रशस्य वरं ददाति; वसुः वृन्दारण्ये निवासं वृणुते, दीर्घं तपः कृत्वा विष्णोः दर्शनं लभते, स च तमेव वरं दृढीकुरुते। वृन्दावने स्थितः तस्य रहस्यानि ज्ञातुमिच्छन् वसुः नारदं मिलित्वा भक्तिवर्धकान् धर्मान् पृच्छति। नारदः शिवमुखात्, शिवः गोलोके सुरभ्याः श्रुत्वा, हर्यवतारस्य भविष्यवाणीं कथयति—भूमेर्भारहरणार्थं हर्यवतरणम्, व्रजलीलाः (पूतनावधः, कालियदमन्, अन्यदैत्यनिग्रहाः), मथुरायां कंसवधः, द्वारकायां विवाहयुद्धादयः, यदूनां संहारः तथा हरिणः स्वधामप्रत्यावर्तनम्। नारदः वीणागानपूर्वकं प्रयाति; वसुः व्रजे कृष्णलीलादर्शनलालसः तिष्ठति।

Adhyaya 82

The Fruits of Hearing the Mahāpurāṇas; Mohinī’s Tīrtha-Yātrā; Mohinī Ekādaśī Discipline

ऋषयः सूतं कृष्णचरितकथनाय स्तुवन्ति, वसोर् ब्रह्मलोकगमनानन्तरं ब्रह्मदुहिता मोहिनी किं चकारेति पृच्छन्ति। सूतः वसुनिर्दिष्टविधिना तस्याः तीर्थयात्रां वर्णयति—गङ्गादिषु स्नानं, विष्ण्वादिदेवपूजनं, ब्राह्मणेभ्यो दानं, गयायां पिण्डदानं, काश्यां पूजनं, पुरुषोत्तम-द्वारका-कुरुक्षेत्र-गङ्गाद्वार-बदरी (नरनारायण)-अयोध्या-अमरकण्टक-ओंकार-त्र्यम्बकेश्वर-पुष्कर-मथुरादिषु दर्शनं, अन्तःपरिक्रमया सह गोदानं च। ततः व्रतकल्पे एकादश्याः यात्राकालविधिः, ‘मोहिनीवेध’परिहारः, द्वादश्यां विष्णुपूजनाद् वैकुण्ठप्राप्तिः च कथ्यते; ‘मोहिनी’नाम ब्रह्मविधानसम्बन्धं, लक्ष्म्याः स्पर्धाभावं, विष्णुभक्तेः अविचलत्वं (रुक्माङ्गददृष्टान्तेन) च प्रतिपाद्यते। अन्ते फलश्रुत्या नारदीयपुराणस्य प्रामाण्यं, सर्वसम्प्रदायसमावेशः, सर्ववर्णहितं, तथा शिव-प्रधान-पुरुष-कर्मादिशब्दैः व्यक्ता अद्वैतब्रह्मविद्या च प्रशस्यते।