Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra

Verse 1

काष्ठीलोवाच । राक्षसं धावमानं तु कालांतकयमोपमम् । दृष्ट्वा सा राक्षसी प्राह भर्तारं मम शंकिता ॥ १ ॥

काष्ठील उवाच—कालान्तकयमोपमं राक्षसं धावमानं दृष्ट्वा सा राक्षसी शङ्किता भर्तारं प्राह ॥

Verse 2

प्रक्षिपस्वानलप्रख्यां शक्तिं हेमविभूषिताम् । ममायं पंचतां यातु दिगंबररिपुप्रिय ॥ २ ॥

अनलप्रख्यां हेमविभूषितां शक्तिं प्रक्षिपस्व; अयं मम शत्रुः पञ्चतां यातु, दिगम्बररिपुप्रिय ॥

Verse 3

तस्या वाक्यान्मम पतिः पौरुषे तु व्यवस्थितः । मुमोच विपुलां शक्तिं रक्षोवक्षस्थल प्रति ॥ ३ ॥

तस्या वचनानि श्रुत्वा मम पतिः पौरुषे दृढनिश्चयः सन् रक्षोवक्षस्थलप्रति विपुलां शक्तिं प्राहिणोत्।

Verse 4

ज्वलंती ज्वलनप्रख्या द्योतयंती दिशो दश । दिव्यांशुतीक्ष्ण वक्त्राता किंकिणीशतनादिता ॥ ४ ॥

सा ज्वलन्ती ज्वलनप्रख्या दश दिशो द्योतयन्ती; दिव्यांशुतीक्ष्णवक्त्रा किंकिणीशतनादिता बभूव।

Verse 5

रक्तचंदनलिप्तांगी रक्तवस्त्रोपशोभिता । हृदि तस्य निपत्यासौ शक्तिर्विप्रकरच्युता ॥ ५ ॥

रक्तचन्दनलिप्ताङ्गी रक्तवस्त्रोपशोभिता; सा शक्तिर्विप्रकरच्युता तस्य हृदि निपपात।

Verse 6

कृत्वा भस्मावशेषं तु राक्षसं गगनं ययौ । पातयित्वा स्वभर्तारं विप्रहस्तेन राक्षसी ॥ ६ ॥

राक्षसं भस्मावशेषं कृत्वा सा गगनं ययौ; अथ राक्षसी विप्रहस्तेन स्वभर्तारं पातयामास।

Verse 7

कृतकृत्यमिवात्मानं मेने हृष्टतनूरुहा । अथोवाच द्विजं हृष्टा राक्षसी शुभलोचनम् ॥ ७ ॥

हृष्टतनूरुहा सा कृतकृत्यमिवात्मानं मेने; अथ शुभलोचनं द्विजं प्रति हृष्टा राक्षसी वाचमब्रवीत्।

Verse 8

एहि कांत गुहां रम्यां प्रविश त्वं यदृच्छया । भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ८ ॥

एहि कांत गुहां रम्यां प्रविश त्वं यदृच्छया । भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ८ ॥

Verse 9

तथेति प्राणनाथो मे प्राहहृष्टवपुस्तदा । ततः सादाय मे कांतं स्वां प्रविष्टा गुहां मुदा ॥ ९ ॥

तथेति प्राणनाथो मे प्राहहृष्टवपुस्तदा । ततः सादाय मे कांतं स्वां प्रविष्टा गुहां मुदा ॥ ९ ॥

Verse 10

असंवीक्ष्यैव तद्भस्म भर्तृदेहसमुद्भवम् । कुचाभ्यामुन्नताभ्यां सा मद्भर्तारमपीडयत् ॥ १० ॥

असंवीक्ष्यैव तद्भस्म भर्तृदेहसमुद्भवम् । कुचाभ्यामुन्नताभ्यां सा मद्भर्तारमपीडयत् ॥ १० ॥

Verse 11

दर्शयामास तां तन्वीं कुमारीं शयने स्थिताम् । इयं तेनासितापांगी बिम्बोष्ठी कांचनप्रभा ॥ ११ ॥

दर्शयामास तां तन्वीं कुमारीं शयने स्थिताम् । इयं तेनासितापांगी बिम्बोष्ठी कांचनप्रभा ॥ ११ ॥

Verse 12

भार्यार्थे समुपानीता वाराणस्या द्विजोत्तम । यस्याः सीमां न लंघंति पातकानि ह्यशेषतः ॥ १२ ॥

भार्यार्थे समुपानीता वाराणस्या द्विजोत्तम । यस्याः सीमां न लंघंति पातकानि ह्यशेषतः ॥ १२ ॥

Verse 13

शक्तिक्षेत्रं च तां प्राहुः पुण्यं पापक्षयंकरम् । या गृहं त्रिपुरारेश्च पञ्चगव्यूतिसंस्थिता ॥ १३ ॥

तां देशं शक्तिक्षेत्रमिति प्राहुः—पुण्यं पापक्षयकरं च; या त्रिपुरारेशस्य गृहम्, पञ्चगव्यूतिपरिधौ संस्थिता॥

Verse 14

यस्यां मृताः पुनर्मर्त्या गर्भवासं विशंति न । स त्वमस्या गृहं पित्र्यं पुनर्नय सुलोचनाम् ॥ १४ ॥

यस्यां मृताः पुनर्मर्त्यत्वं न यान्ति, गर्भवासं च न विशन्ति; अतः त्वं सुलोचनां पुनः पित्र्यं गृहं नय॥

Verse 15

इमानि तव रत्नानि शयनान्यासनानि च । मया सह समस्तानि विक्रीणीहि निजेच्छया ॥ १५ ॥

इमानि तव रत्नानि, शयनानि आसनानि च; मया सह समस्तानि निजेच्छया विक्रीणीहि॥

Verse 16

त्वदर्थे राक्षसो घोरो मया ब्रह्मन्निषूदितः । मुग्धया तव रूपेण प्रेषितो यमसादनम् ॥ १६ ॥

त्वदर्थे घोरो राक्षसो मया, ब्रह्मन्, निषूदितः; तव रूपेण मुग्धया स यमसादनं प्रेषितः॥

Verse 17

तस्मान्ममोपिरि विभो कृत्वा विश्वासमात्मना । भजस्व मां विशालाक्ष भक्तां वै कामरूपिणीम् ॥ १७ ॥

तस्मान्ममोपरी, विभो, आत्मना विश्वासं कृत्वा; विशालाक्ष, मां भजस्व—अहं वै भक्तां कामरूपिणी॥

Verse 18

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भर्ता मे चारुलोचने । राक्षस्याः कामतप्तायाः कुमार्याः सन्निधौ शुभे ॥ १८ ॥

एतद्वचनं श्रुत्वा मे भर्ता, हे चारुलोचने, कामतप्तायाः राक्षस्याः कुमार्याः शुभे सन्निधौ तथा प्रत्युवाच।

Verse 19

उवाच राक्षसीं तां तु सशंको मधुरं वचः । सुभगे नीतिशास्त्रेषु विश्वस्तव्या न योषितः ॥ १९ ॥

ततः सशङ्कोऽपि स तां राक्षसीं मधुरं वचः उवाच—सुभगे, नीतिशास्त्रेषु योषितो न विश्वस्तव्याः।

Verse 20

कौमारं या पतिं हन्ति सा कथं मां न हिंसति । मत्तो रूपाधिकं मत्वा परं पुरुषलंपटा ॥ २० ॥

या कौमार्ये पतिं हन्ति सा कथं मां न हिंसति। मत्तो रूपाधिकं मत्वा परपुरुषलम्पटा सा निर्लज्जा मां ध्रुवं द्रोहयेत्।

Verse 21

सोऽहं विश्वासभावेन विश्वस्तस्ते वरानने ॥ २१ ॥

तस्मादहं विश्वासभावेन, हे वरानने, त्वयि विश्वस्तोऽस्मि।

Verse 22

अद्य वाथ परेद्युर्वा पक्षे मासेऽथ वत्सरे । व्यापादय यथेच्छं वा त्वां प्रपन्नोऽस्मि भामिनि ॥ २२ ॥

अद्य वा परेद्युर्वा, पक्षे मासेऽथ वा वत्सरे; यथेच्छं मां व्यापादय—त्वां प्रपन्नोऽस्मि, हे भामिनि।

Verse 23

एवमेव त्वया कार्यं नाद्य चोपकृतं तव । आत्मा ते सर्वथा देयः प्रतीकारस्य हेतवे ॥ २३ ॥

एवमेव त्वया कर्तव्यं; अद्य तु त्वया नोपकृतं मम। अतः प्रतीकारार्थं सर्वथा आत्मा ते मयि सेवासमर्पणरूपेण देयः॥

Verse 24

मदर्थे निहतो भर्ता त्वया निःशंकया यतः । ततोऽहं नोत्तरं वच्मि परं किंचित्सुलोचने ॥ २४ ॥

मदर्थे तव निःशंकया भर्ता निहतः; तस्मात् हे सुलोचने, अहं न किञ्चिदपि उत्तरं वक्ष्यामि, परं नास्ति॥

Verse 25

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मद्भर्तुः साब्रवीदिदम् । विश्वस्तहिंसनं ब्रह्मन् ब्रह्महत्या समं भवेत् ॥ २५ ॥

तस्य भर्तुः वचनं श्रुत्वा सा अब्रवीत्—हे ब्रह्मन्, विश्वस्तस्य हिंसनं ब्रह्महत्यासमं पापं भवेत्॥

Verse 26

यद्येवं राक्षसीं क्रूरां मन्यसे पतिघातिनीम् । पतिं तथापि गर्हेयं विश्वस्तं घातये कथम् ॥ २६ ॥

यदि एवं त्वं तां क्रूरां राक्षसीं पतिघातिनीं मन्यसे, तथापि अहं पतिं गर्हेयं; विश्वस्तं कथं घातये?॥

Verse 27

सूक्ष्मा हि धर्मस्य गतिर्न ज्ञायेत कथंचन । केनापि कुत्रचिद्देवदैत्यराक्षसकादिना । केचिन्मनुष्याः पटवो धर्मसूक्ष्मत्वचिंतने ॥ २७ ॥

सूक्ष्मा हि धर्मस्य गतिः; सा कथंचन न ज्ञायते। देवदैत्यराक्षसादिभिः केनापि कुत्रचिदपि न पूर्णतया ज्ञायते; केचित् मनुष्याः एव धर्मसूक्ष्मत्वचिन्तने पटवः॥

Verse 28

येऽनित्येन शरीरेण नैष्कर्म्यं साधयंत्युत । श्रूयते च पुराणेषु किंचिदत्र निगद्यते ॥ २८ ॥

येऽनित्येन शरीरेणापि नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत । पुराणेषु च श्रूयते तदत्र किंचिन्निगद्यते ॥

Verse 29

धर्मस्यैवानुकूल्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दशावतारग्रहणे दुःखं प्राप्तमनेकधा ॥ २९ ॥

धर्मस्यैवानुकूल्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दशावतारग्रहणे दुःखं प्राप्तमनेकधा ॥

Verse 30

क्व सीतार्थं श्रीनिवासो रामो लक्ष्मणसंयुतः । विलापं कुरुते नागपाशबन्धादिकर्मसु ॥ ३० ॥

क्व सीतार्थं श्रीनिवासो रामो लक्ष्मणसंयुतः । विलापं कुरुते नागपाशबन्धादिकर्मसु ॥

Verse 31

क्व देवदेवो वसुदेवसूनुर्विज्ञानरूपो निखलप्रपंची । हा कष्टमित्यस्रदृगादिचेष्टः पार्थोग्रसनादिकभृत्यकृत्यः ॥ ३१ ॥

क्व देवदेवो वसुदेवसूनुर्विज्ञानरूपो निखलप्रपंची । हा कष्टमित्यस्रदृगादिचेष्टः पार्थोग्रसनादिकभृत्यकृत्यः ॥

Verse 32

ईशस्य कृत्यं द्विज दुर्विभाव्यं धर्मानुकूल्येन समास्थितस्य । व्यासः स्वयं वेदविभागकर्त्ता पाराशरिस्तत्त्वदृगिज्यमूर्तिः । कन्यात्वविध्वसकवीर्यजन्मा कानीनसंज्ञोऽनुजदारगामी ॥ ३२ ॥

ईशस्य कृत्यं द्विज दुर्विभाव्यं धर्मानुकूल्येन समास्थितस्य । व्यासः स्वयं वेदविभागकर्त्ता पाराशरिस्तत्त्वदृगिज्यमूर्तिः । कन्यात्वविध्वसकवीर्यजन्मा कानीनसंज्ञोऽनुजदारगामी ॥

Verse 33

परिवेत्ता च दिधिषूः शन्तनुः स्वःसरित्पत्तिः । दिधिषू तनयः साक्षाद्वसुः स्त्रीवादमृत्युभाक् ॥ ३३ ॥

परिवेत्ता च दिधिषूश्चोक्तौ; शन्तनुश्च स्वःसरित्पत्तिः। दिधिषोस्तनयः साक्षाद्वसुरेव, स्त्रीवादेन मृत्युभाक्॥

Verse 34

ये गोलकसुताः कुण्डाः पांडवाः समयोनिगाः । तेषां संकीर्तनं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ ३४ ॥

ये गोलकसुताः कुण्डाः पाण्डवैः सह संबद्धाः समयोनिगाः। तेषां नामकीर्तनमपि पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्॥

Verse 35

यं ध्यायंति स्मरंत्यद्धा योगमूर्तिः सनातनः ॥ ३५ ॥

यं तेऽद्धा ध्यायन्ति स्मरन्ति च—स एव सनातनो योगमूर्तिः प्रभुः॥

Verse 36

विष्णुर्वेश्यासमासक्तः प्रह्लादाद्युपदेशकृत् । श्रीनृसिंहोऽसुरध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् ॥ ३६ ॥

विष्णुः करुणया वेश्यायामपि समासक्तः, प्रह्लादादीनामुपदेशकर्ता। श्रीनृसिंहोऽसुरध्वंसी देवदेवाधिदैवतम्॥

Verse 37

संसारवासनाध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् । संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षभवनस्थितिः ॥ ३७ ॥

संसारवासनाध्वंसी देवदेवाधिदैवतम्। संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षभवनस्थितिः॥

Verse 38

जामदग्न्यः स्वयं सिद्धस्तपसा दग्धकिल्बिषः । ईश्वरः क्षत्रसंहारभ्रूणहत्यादिकर्मकृत् ॥ ३८ ॥

जामदग्न्यः परशुरामः स्वयं सिद्धः, तपसा दग्धकिल्बिषः; तथापि स महेश्वरः क्षत्रसंहारं भ्रूणहत्यादिकर्म च कृतवान्।

Verse 39

स्वयमेवर्षभो योगी लोकशिक्षापरो द्विजः । लोकग्लानिकरो जातः कुर्वन्धर्मानुरोधतः ॥ ३९ ॥

स एव ऋषभः स्वयमेव योगी द्विजो लोकशिक्षापरः; धर्मानुरोधतः कुर्वन् लोकग्लानिनाशकः सञ्जातः।

Verse 40

नारदो नारदो भूयो भूयो भूयोऽपि नारदः । नारायणपरो नारो नरो नरहितोऽमरः ॥ ४० ॥

नारदो नारदो भूयो भूयो भूयोऽपि नारदः; नारायणपरः स नरो नरहितोऽमरः कीर्त्या।

Verse 41

गौतमो गौतमो विप्र गोपचेष्टापरायणः । वेदबाह्यार्थसंयुक्तशास्त्री वेदोपकार कृत् ॥ ४१ ॥

गौतमो गौतमो विप्रः गोपचेष्टापरायणः; वेदबाह्यार्थसंयुक्तशास्त्री वेदोपकारकृत्।

Verse 42

वसुष्ठश्चोर्वशीजातोऽगस्त्योऽपि स्वयमीश्वरौ । येन लोकोपकारार्थं वासिष्ठं शास्त्रमुत्तमम् ॥ ४२ ॥

वसिष्ठश्चोर्वशीजातोऽगस्त्योऽपि स्वयमीश्वरौ; याभ्यां लोकोपकारार्थं वासिष्ठं शास्त्रमुत्तमं प्रकाशिता।

Verse 43

कृतं यस्मिन्पुराणानि वेदाः साम्यत्वमागताः । यः स्वयं रामचन्द्रस्य गुरुः सर्वेश्वरस्य च ॥ ४३ ॥

यस्मिन् कृतौ पुराणानि वेदाश्च समतामागताः। यः स्वयं रामचन्द्रस्य गुरुः सर्वेश्वरस्य च॥

Verse 44

स कथं गाधिजाशप्तस्तिर्यग्योनिमुपागमत् । यो दमित्वा विभुर्विंध्यं वातापिं सागरं स्थितः ॥ ४४ ॥

स कथं गाधिजाशप्तस्तिर्यग्योनिमुपागमत्। यो दमित्वा विभुर्विंध्यं वातापिं सागरं स्थितः॥

Verse 45

स कथं मृतकादाता दुष्करं समुपासते । यो विधिः कर्मसाक्ष्यादिवन्द्यो मान्यः पितामहः ॥ ४५ ॥

स कथं मृतकादाता दुष्करं समुपासते। यो विधिः कर्मसाक्ष्यादिवन्द्यो मान्यः पितामहः॥

Verse 46

मोहिनीमोहितो देहमुत्ससर्ज कथं स च । यः शिवः शिवदः साक्षात्प्रकृतीशः परात्परः ॥ ४६ ॥

मोहिनीमोहितो देहमुत्ससर्ज कथं स च। यः शिवः शिवदः साक्षात्प्रकृतीशः परात्परः॥

Verse 47

स कथं देवपत्नीगः श्मशानाशुभचेष्टितः । तस्माद्द्विज सदाचारो निषेव्यो विधिना विधिः ॥ ४७ ॥

स कथं देवपत्नीगः श्मशानाशुभचेष्टितः। तस्माद्द्विज सदाचारो निषेव्यो विधिना विधिः॥

Verse 48

तमहंभावनायुक्तो नो हेयाद्यो विदां वरः । स शांतिमाप्नुयादग्र्यां धम्यामुभयसंस्थिताम् ॥ ४८ ॥

तमहंभावनायुक्तो विदां वरः कञ्चन न हीनतया अवमन्येत्। ज्ञानाचारयोः उभयसंस्थितः स धर्म्यां परां शान्तिमवाप्नुयात्॥

Verse 49

आपवर्ग्यः स्मृतो धर्मो धनं धर्मैकसाधनम् । तन्मया साधितो धर्मः सर्वोत्तमधनात्मना ॥ ४९ ॥

आपवर्ग्यः स्मृतो धर्मो, धनं तस्यैकसाधनम्। अतः मया सर्वोत्तमधनात्मना स धर्मः साधितः॥

Verse 50

श्रृणु विप्रात्र धर्मस्य गतिं सूक्ष्मां वदाम्यहम् । यदा समागतो भर्ता मम कन्यां समाहरन् ॥ ५० ॥

शृणु विप्र! अहं धर्मस्य सूक्ष्मां गतिं वदामि। यदा मम भर्ता समागत्य कन्यां समाहरत्॥

Verse 51

त्वां पश्यन् निजकर्मस्थं कोऽपि दोषो न तस्य वै । मया पृष्टः कथं नाम कन्येयं समुपाहृता ॥ ५१ ॥

त्वां निजकर्मस्थं पश्यन् तस्य वै दोषो न कश्चन। मया पृष्टः—केन नाम एषा कन्या समुपाहृता?॥

Verse 52

तदा तेन मृषा वाक्यमुक्तं मद्भक्षणार्थकम् । तन्निशम्याह मां बद्धा स्वयं चास्थानि दर्शनात् ॥ ५२ ॥

तदा तेन मृषा वाक्यमुक्तं मद्भक्षणार्थकम्। तन्निशम्य सा मां स्वयमेव बद्ध्वा, अस्थिदर्शनात् तथैवाभवत्॥

Verse 53

ये वदंति च दांपत्ये भार्या मोक्षविरोधिनी । न ते तत्त्वदृशो ज्ञेया न सा भार्या विरोधिनी ॥ ५३ ॥

ये वदन्ति दाम्पत्ये भार्या मोक्षविरोधिनी इति, ते तत्त्वदृशो न ज्ञेयाः; सा भार्या न विरोधिनी॥

Verse 54

भार्या समुद्धरेत्पापात्पतंतं निरये पतिम् । सा भार्यान्या कर्मवल्लीरूपा संसारदायीनी ॥ ५४ ॥

भार्या पापात् पतन्तं निरये पतिं समुद्धरेत्; अन्यथा सा भार्या कर्मवल्लीरूपा संसारदायिनी॥

Verse 55

पापं किमत्र तन्मत्तः सम्यक्छृणु स्वयं वर । अलीकं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि ॥ ५५ ॥

“पापं किमत्र” इति यन्मतः, सम्यक् शृणु वर; अलीकं नैव वक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि॥

Verse 56

सत्यमेवाचरेत्सत्ये साक्षाद्धर्मे व्यवस्थितः । सत्ये समास्थितो ब्रह्मा सत्ये सन्तः समास्थिताः ॥ ५६ ॥

सत्यमेवाचरेत्; सत्ये साक्षाद् धर्मे व्यवस्थितः। सत्ये समास्थितो ब्रह्मा, सत्ये सन्तः समास्थिताः॥

Verse 57

सत्ये समास्थितं विश्वं सर्वदा सचराचरम् । सत्यं ब्रूयादिति वचो वेदांतेषु प्रगीयते ॥ ५७ ॥

सत्ये समास्थितं विश्वं सर्वदा सचराचरम्। अतः “सत्यं ब्रूयात्” इति वचो वेदान्तेषु प्रगीयते॥

Verse 58

सत्यं ब्रह्मस्वरूपं हि तत्सत्यमभिधीमहि । सत्यं तु सर्वदा विप्र मंगलं मंगलप्रदम् ॥ ५८ ॥

सत्यं हि ब्रह्मस्वरूपं; तस्मात् तदेव ‘सत्य’मिति वयं ब्रूमः। हे विप्र, सत्यं सर्वदा मङ्गलं, मङ्गलप्रदं च॥

Verse 59

असत्यमात्मक्षयदं सद्यः प्रत्ययकारकम् । स्त्रीषु सत्यं न वक्तव्यं तत्रापि श्रृणु कारणम् ॥ ५९ ॥

असत्यं स्वात्मक्षयदं, सद्यः प्रत्ययकारकं च। स्त्रीषु सत्यं न वक्तव्यम्—तत्रापि कारणं शृणु॥

Verse 60

निधिं स्त्रियै न कथयेदित्यादौ दोषवारणम् । उक्तं तद्धर्मजनकं धर्मसूक्ष्मत्वदर्शकम् ॥ ६० ॥

‘निधिं स्त्रियै न कथयेत्’ इत्यादिवचनेषु दोषवारणमेव प्रयोजनम्। तदुपदेशो धर्मजनकः, धर्मस्य सूक्ष्मत्वं दर्शयति॥

Verse 61

कुशा द्विजा जलं वह्निर्वेदा भूकालदिक्सुराः । साक्ष्ये यत्र विवाहेषु दांपत्यं तदुदीरितम् ॥ ६१ ॥

कुशा द्विजा जलं वह्निर्वेदा भूर्‌कालदिक्सुराः। यत्र साक्ष्ये विवाहेषु दाम्पत्यं तदुदीरितम्॥

Verse 62

समंगीकरणं कर्म विवाहे तु विधीयते । स्त्रीपुंसोर्द्विजसंस्कारे निर्दिष्टं गुरुशिष्ययोः ॥ ६२ ॥

विवाहे समङ्गीकरणं कर्म विधीयते। द्विजसंस्कारे स्त्रीपुंसोर्निर्दिष्टं गुरुशिष्यप्रसङ्गतः॥

Verse 63

तस्मात्परस्परं ज्ञेयो गुरुशिष्यौ वधूवरौ । नानयोरणुमात्रोऽपि भेदो बोध्यो विजानता ॥ ६३ ॥

तस्मात् परस्परं ज्ञेयो गुरुशिष्यौ वधूवरौ च। नानयोः अणुमात्रोऽपि भेदो बोध्यो विजानता॥

Verse 64

तत्तत्कर्मानुरूपत्वात्प्राधान्यस्त्रीनियोज्ययोः । क्वचिद्व्यत्ययदोषश्चेद्दैवमेवात्र कारणम् ॥ ६४ ॥

तत्तत्कर्मानुरूपत्वात् प्राधान्यं स्त्रीनियोज्ययोः। क्वचिद् व्यत्ययदोषश्चेत् दैवमेवात्र कारणम्॥

Verse 65

दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । दैवं तत्पूर्वजन्मानि संचिताः कर्मवासनाः ॥ ६५ ॥

दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्। दैवं तत् पूर्वजन्मानि संचिताः कर्मवासनाः॥

Verse 66

प्राप्तं निषेवन्नन्योन्यं वर्तते कामकारकम् । शुभं वाप्यशुभं विप्र तं तु शांतं विदुर्बुधाः ॥ ६६ ॥

प्राप्तं निषेवन् अन्योन्यं वर्तते कामकारकम्। शुभं वाप्यशुभं विप्र तं तु शान्तं विदुर्बुधाः॥

Verse 67

शांतः सत्यसमाचारो जंतुर्लोकप्रतारकः । एवमादि विदित्वा तु नायं भर्ता निपातितः ॥ ६७ ॥

शान्तः सत्यसमाचारो जन्तुर्लोकप्रतारकः। एवमादि विदित्वा तु नायं भर्ता निपातितः॥

Verse 68

कन्यात्वध्वंसकात्पापात्पूतो मदुपकारतः । गतिं प्रयातः कृतिनां त्वद्धस्तविनिपातितः ॥ ६८ ॥

कन्यात्वध्वंसकात् पापात् ममोपकारहेतुतः शुद्धः सः; त्वद्धस्तविनिपातितः कृतिनां शुभां गतिं प्रयातवान्॥

Verse 69

मया तूपकृतं पत्ये जानंत्या धर्मसूक्ष्मताम् । त्वत्प्राणरक्षणे धर्मो ममाभूद्द्विजसत्तम ॥ ६९ ॥

मया तु पत्ये उपकृतं धर्मसूक्ष्मतां जानन्त्या। त्वत्प्राणरक्षणे एव मम धर्मोऽभवत्, द्विजसत्तम॥

Verse 70

तेन धर्मेण किं प्राप्तमिति सम्यङ्निबोध मे । राक्षसीं योनिमापन्ना राक्षसस्य प्रिया ह्यहम् ॥ ७० ॥

तेन धर्मेण किं प्राप्तमिति मे सम्यक् शृणु। राक्षसीं योनिमापन्ना, राक्षसस्य प्रिया ह्यहम्॥

Verse 71

कामरूपा ब्राह्मणी तु संजाता धर्मकारणात् । धर्मकामदुघा धेनुः संतोषो नंदनं वनम् ॥ ७१ ॥

धर्मकारणात् कामरूपा नाम ब्राह्मणी संजाता। धर्मकामदुघा धेनुः तत्र, संतोषो नन्दनं वनमिव॥

Verse 72

विद्या मोक्षकरी प्रोक्ता तृष्णा वैतरणी नदी । वैतरण्यां पतन्भर्ता मयोद्धृत इहाभवत् ॥ ७२ ॥

विद्या मोक्षकरी प्रोक्ता, तृष्णा वैतरणी नदी। वैतरण्यां पतन् भर्ता मयोद्धृत इहाभवत्॥

Verse 73

अस्याश्चोपकृतं विप्र वर्णोत्तमनिवेशनात् । इयं त्वसंगिनी भार्या भविष्यति पितुर्गृहे ॥ ७३ ॥

विप्र, अस्याश्चोपकृतं कृतं वर्णोत्तमनिवेशनात्। तथाप्येषा भार्या असङ्गिनी भविष्यति, पितुर्गृहे वसन्ती॥

Verse 74

अहं तवास्याश्च सदा रक्षिका धर्मबोधिनी । मत्संगमात्पूर्वमेव या भार्या विप्र तेऽभवत् ॥ ७४ ॥

अहं तव चास्याश्च सदा रक्षिका धर्मबोधिनी। मत्सङ्गमात् पूर्वमेव या भार्या विप्र तेऽभवत्॥

Verse 75

इयं त्वत्संगिनी भार्या भविष्यति वरानना । सापि तिर्यग्गतिं प्राप्य मुच्यते मदनुग्रहात् ॥ ७५ ॥

इयं त्वत्सङ्गिनी भार्या भविष्यति वरानना। सापि तिर्यग्गतिं प्राप्य मुच्यते मदनुग्रहात्॥

Verse 76

अहं पुरा भवेऽभूवं रमणी लोकसुन्दरी । कंदलीति च विख्याता तनयौर्वमुनेर्द्विज ॥ ७६ ॥

अहं पुरा भवेऽभूवं रमणी लोकसुन्दरी। कन्दलीति च विख्याता तनयौर्वमुनेर्द्विज॥

Verse 77

तपः प्रभावात्संजाता यमला मिथुनंधरा । पुरुषो मे सहभवो दमितो धर्मकारणात् ॥ ७७ ॥

तपःप्रभावात् संजाता यमला मिथुनंधरा। पुरुषो मे सहभवो दमितो धर्मकारणात्॥

Verse 78

तेनैवौर्वेण शिष्टाहं दत्ता दुर्वाससे भवम् । तं पतिं प्राप्य विप्रेंद्र प्राक्कर्मवशागा ह्यहम् ॥ ७८ ॥

तेनैवौर्वेणोपदिष्टाहं दुर्वाससे पत्नीत्वेन दत्ता। तं पतिं प्राप्य, हे विप्रेन्द्र, प्राक्कर्मवशगा ह्यहमासम्॥

Verse 79

कलहाभिरता पत्या शप्ता भस्मत्वमागता । किंचित्पापावशेषेण राक्षसीं योनिमागता ॥ ७९ ॥

कलहाभिरता सा पत्या शप्ता भस्मत्वमागता। किंचित्पापावशेषेण राक्षसीयोनिमापन्ना॥

Verse 80

तत्र योनौ मया लब्धो भर्तायं राक्षसाधिपः । गोभिलो नाम तेजस्वी स त्वया विनिपातितः ॥ ८० ॥

तत्र तस्यां योनौ मया भर्तायं राक्षसाधिपः प्राप्तः। गोभिल इति नाम्ना तेजस्वी, स त्वया विनिपातितः॥

Verse 81

शोपोऽस्य पूर्ववयसिबभूव द्विजसत्तम । कस्याश्चिद्राजकन्यायाः स्त्रियाऽरब्धा मृतिस्तव ॥ ८१ ॥

शोपोऽस्य पूर्ववयसि बभूव, हे द्विजसत्तम। कस्याश्चिद्राजकन्यायाः स्त्रिया प्रेरितं तव मृत्युप्रारम्भोऽभवत्॥

Verse 82

अहं तु राक्षसीभावरहिता पूर्वकर्मणः । शुभस्य बलमापन्ना जाता तव सहायिनी ॥ ८२ ॥

अहं तु राक्षसीभावात् पूर्वकर्मप्रभावतः विमुक्ता। शुभबलं समापन्ना, तव सहायिनी जाता॥

Verse 83

दुःखिताहं कृता भर्त्रा कुमार्याहरणात्पुरा । भार्याथ पापिना ब्रह्मंस्तेन व्यापादितो मया ॥ ८३ ॥

पूर्वं कुमार्याहरणात् भर्त्रा दुःखिता अहं कृता। ततः पापिना तेन मम भर्त्रा, हे ब्रह्मन्, मया स व्यापादितः॥

Verse 84

विश्वस्तो हि यतस्त्वं वै मम सर्वेण चेतसा । ततस्त्वां गोपयिष्यामि सर्वभावेन कामुक ॥ ८४ ॥

यतः त्वं मम सर्वेण चेतसा विश्वस्तः खलु। तस्मात् त्वां सर्वभावेन सर्वथा गोपयिष्यामि, हे कामुक॥

Verse 85

एष ते शपथः सत्यः पंचभूतोपसाक्षिकः । कृत्स्नस्य पुरुषस्येह सन्निधौ व्याहृतो मया ॥ ८५ ॥

एष ते सत्यः शपथः पञ्चभूतोपसाक्षिकः। इह कृत्स्नस्य पुरुषस्य सन्निधौ मया व्याहृतः॥

Verse 86

न करोषि द्विजश्रेष्ठ संविदं ह्यन्यथा क्वचित् । मद्वाक्ये भवता स्थेयं सर्वकृत्येषु मानद ॥ ८६ ॥

न करोषि द्विजश्रेष्ठ संविदं हि अन्यथा क्वचित्। मद्वाक्ये भवता स्थेयं सर्वकृत्येषु, हे मानद॥

Verse 87

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राक्षस्या परिभाषितम् । प्रतिपेदे वचः सर्वं यत्कृतं हि तया तदा ॥ ८७ ॥

एतद्वचनं राक्षस्या परिभाषितं श्रुत्वा, स तदा तया यत्कृतं यच्चोक्तं तत्सर्वं प्रतिपेदे।

Verse 88

ततः सा राक्षसी सर्वं संप्रगृह्य गुहाधनम् । करेणुरूपिणी भूत्वा पृष्ठे कृत्वा पतिं मम ॥ ८८ ॥

ततः सा राक्षसी सर्वं गुहायां निहितं धनं सम्यक् संप्रगृह्य, करेणुरूपिणी भूत्वा मम पतिं पृष्ठे कृत्वा जगाम ॥

Verse 89

तया सह विशालाक्ष्या रत्नावल्या मुदान्विता । ययावाकाशमार्गेण काशीमभि मुलोचने ॥ ८९ ॥

तया सह विशालाक्ष्या रत्नावल्या मुदान्विता, आकाशमार्गेण काशीमभि ययौ, हे मुलोचने ॥

Verse 90

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्यानं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे मोहिनीचरिते ‘काष्ठीलोपाख्यानं’ नामाष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥