काष्ठीलः काश्यां विश्वेश्वरसमीपं आगमनं वर्णयति, काशी पापनाशिनी मोक्षदा चेति प्रतिपादयन् वैष्णवक्षेत्राणां मोक्षे परमत्वं दर्शयति। ततः ब्रह्मणः पञ्चमशिरश्छेदरूपं शिवापराधं, कपालबन्धनं ब्रह्महत्यापापानुगमनं च कथयति; विष्णुः कर्मफलभोगं नियतभ्रमणतपसा सहनीयमिति उपदिशति। बहुतीर्थपर्यटने (बदरिकाश्रम-कुरुक्षेत्र-ब्रह्मह्रदादिषु) कृत्वा शिवः अविमुक्तसीमां प्राप्नोति, यत्र ब्रह्महत्या न प्रविशति। शिवः विष्णुं बहुरूपस्तोत्रेण स्तौति, विष्णुक्षेत्रे वासवरं लभते, तद् क्षेत्रं शैवमपि प्रसिद्धं भवति। अश्रुभ्यः बिन्दुसरसः प्रादुर्भवति; स्नानेन कपालमोचनतीर्थे कपालं पतति। अन्ते काश्याः वैशिष्ट्यं स्तूयते—कर्मक्षयः, तत्र मरणे मोक्षः, लौकिककामिनामपि फलप्रदत्वं च।
Verse 1
काष्ठीलोवाच । एवं सा राक्षसी सुभ्रु हस्तिनीरूपधारिणी । त्रिभिर्मुहूर्तैः संप्राप्ता काशीं विश्वेशमंदिरम् ॥ १ ॥
काष्ठील उवाच—एवं सा सुभ्रू राक्षसी हस्तिनीरूपधारिणी, त्रिभिर्मुहूर्तैः काशीं विश्वेशमन्दिरं संप्राप्ता ॥
Verse 2
उवाच तां पुरीं प्राप्य भर्तारमसितेक्षणा । इयं पापतरोः कांत कुठारा परिकीर्तिता ॥ २ ॥
तां पुरीं प्राप्यासितेक्षणा भर्तारमुवाच—हे कान्त, इयं पुरी पापतरोः कुठार इति परिकीर्तिता ॥
Verse 3
षडूर्मिकांचनस्यैषा कांत प्रोक्ता दुरोदरी । कर्मबीजोपशमनी सर्वेषां गतिदायिका ॥ ३ ॥
कान्ते, षडूर्मिबद्धस्यैषा दुरोत्तरा नदीव प्रोक्ता; कर्मबीजं प्रशमयति, सर्वेषां परां गतिं ददाति।
Verse 4
आद्यं हि वैष्णवं स्थानं पुराणाः संप्रचक्षते । नावैष्णवे स्थले मुक्तिः सर्वस्य तु कदाचन ॥ ४ ॥
आद्यं वै वैष्णवं स्थानं पुराणाः संप्रचक्षते; अवैष्णवे स्थले तु कस्यचित् कदाचन मुक्तिर्न भवति।
Verse 5
माधवस्य पुरी चेयं पूर्वमासीद्द्विजोत्तम । मुक्तिदा सर्वजंतूनां सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ५ ॥
द्विजोत्तम, इयं माधवस्य पुरी प्राचीनकालादेवासीৎ; सा सर्वजन्तूनां मुक्तिदा, सर्वपापप्रणाशिनी च।
Verse 6
एकदा शंकरो देवो द्रष्टुं प्रागात्पितामहम् । सर्वलोकैककर्तारं भ्राजमानं स्वतेजसा ॥ ६ ॥
एकदा शंकरो देवः पितामहं द्रष्टुं प्रागात्; स सर्वलोकैककर्तारं स्वतेजसा भ्राजमानं (ब्रह्माणं) दिदृक्षुः।
Verse 7
गत्वा तत्र महादेवो ब्रह्माणं जगतां गुरुम् । नमस्कृत्य स्थितो ह्यग्रे वेदपाठं निशामयन् ॥ ७ ॥
तत्र गत्वा महादेवो ब्रह्माणं जगद्गुरुम्; नमस्कृत्य ह्यग्रे स्थित्वा वेदपाठं सम्यक् निशामयामास।
Verse 8
चतुर्भिरद्भुतैवक्त्रैश्चतुरो निगमान्मुदा । उद्गिरंतं जगन्नाथं दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा ॥ ८ ॥
तदा चतुर्भिरद्भुतैर्वक्त्रैश्चतुरो निगमान् मुदा उद्गिरन्तं जगन्नाथं दृष्ट्वा सः परमप्रीतोऽभवत्॥
Verse 9
अथ तत्पंचमं वक्त्रं ब्रह्मणो भूतनायकः । प्रगल्भं तमुपालक्ष्य क्षणाज्जातः समत्सरः ॥ ९ ॥
अथ ब्रह्मणः तत्पञ्चमं प्रगल्भं वक्त्रमुपालक्ष्य भूतनायकः क्षणादेव समत्सरोऽभवत्॥
Verse 10
स क्रोधजन्मा विप्रेंद्र तस्य प्रागल्भ्यमक्षमन् । चकर्त तन्नखाग्रेण खस्थं वक्त्रं त्रिलोचनः ॥ १० ॥
स क्रोधजन्मा, विप्रेन्द्र, तस्य प्रागल्भ्यमक्षमन् त्रिलोचनः खस्थं वक्त्रं तन्नखाग्रेण चकर्त॥
Verse 11
तच्छिन्नं ब्रह्मणः शीर्षं संलग्नं करपल्लवे । वामे निर्धूतमानिशं न निवृत्तं द्विजोत्तम ॥ ११ ॥
तच्छिन्नं ब्रह्मणः शीर्षं करपल्लवे संलग्नं वामेऽनिशं निर्धूतमपि, द्विजोत्तम, न निवृत्तम्॥
Verse 12
ब्रह्मा तु दुःखितो भूत्वा तस्थौ स्थाणुं व्यलोकयन् । रुद्रोऽपि लज्जितो भूत्वा निर्ज्जगाम त्वरान्वितः ॥ १२ ॥
ब्रह्मा तु दुःखितो भूत्वा स्थाणुं व्यलोकयन् तस्थौ; रुद्रोऽपि लज्जितो भूत्वा त्वरान्वितो निर्जगाम॥
Verse 13
बहुधा यतमानोऽपि तच्छिरः क्षेप्तुमातुरः । न शशाक परित्यक्तुं तदद्भुतमभून्महत् ॥ १३ ॥
बहुधा यतमानोऽपि तच्छिरः क्षेप्तुमातुरः । न शशाक परित्यक्तुं तदद्भुतमभून्महत् ॥
Verse 14
चिंतया व्याकुलो भूत्वा सस्मार गरुडध्वजम् । तेन संस्मृतमात्रस्तु शीघ्रमाविरभूच्च सः ॥ १४ ॥
चिंतया व्याकुलो भूत्वा सस्मार गरुडध्वजम् । तेन संस्मृतमात्रस्तु शीघ्रमाविरभूच्च सः ॥
Verse 15
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं विष्णुं सर्वगतं द्विज । ननाम शिरसा नम्रो निष्प्रभो वृषभध्वजः ॥ १५ ॥
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं विष्णुं सर्वगतं द्विज । ननाम शिरसा नम्रो निष्प्रभो वृषभध्वजः ॥
Verse 16
तं तथातुरमालक्ष्य भीतं ब्रह्मद्रुहं हरिः । समाश्वास्या ब्रवीद्वाक्यं तत्तोषपरिकारकम् ॥ १६ ॥
तं तथातुरमालक्ष्य भीतं ब्रह्मद्रुहं हरिः । समाश्वास्या ब्रवीद्वाक्यं तत्तोषपरिकारकम् ॥
Verse 17
शंभो त्वया कृतं पापं यच्चिन्नं ब्रह्मणः शिरः । तत्फलं भुंक्ष्व संर्वज्ञ कियत्कालं कृतं स्वयम् ॥ १७ ॥
शंभो त्वया कृतं पापं यच्चिन्नं ब्रह्मणः शिरः । तत्फलं भुंक्ष्व सर्वज्ञ कियत्कालं कृतं स्वयम् ॥
Verse 18
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म ह्यपि जन्मशतैः प्रिय ॥ १८ ॥
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । यदभुक्तं न क्षीयेत कर्म जन्मशतैरपि, प्रिय ॥
Verse 19
किं करोमि क्व गच्छामि त्वां दृष्ट्वा दुःखितं हरम् । प्राणा विकलतां यांति मम त्वद्दुःखदर्शनात् ॥ १९ ॥
किं करोमि क्व गच्छामि त्वां दृष्ट्वा दुःखितं हरम् । प्राणा विकलतां यान्ति मम त्वद्दुःखदर्शनात् ॥
Verse 20
यानि कानि च पापानि महांति महतां गते । न तानि ब्रह्महत्यायाः समानीति मतिर्मम ॥ २० ॥
यानि कानि च पापानि महान्ति महतां गते । न तानि ब्रह्महत्यायाः समानीति मतिर्मम ॥
Verse 21
यस्त्वं सर्वस्य लोकस्य गुरुर्धर्मोपदेशकः । ब्रह्महत्याभिभूतस्तु क्षणं स्थातुं न च क्षमः ॥ २१ ॥
यस्त्वं सर्वस्य लोकस्य गुरुर्धर्मोपदेशकः । ब्रह्महत्याभिभूतस्तु क्षणं स्थातुं न च क्षमः ॥
Verse 22
एषा घोरतरा हत्या मीनगंध्या जरातुरा । लेलिहाना सुरेशान ग्रहीतुं त्वानुधावति ॥ २२ ॥
एषा घोरतरा हत्या मीनगन्ध्या जरातुरा । लेलिहाना सुरेशान ग्रहीतुं त्वामनुधावति ॥
Verse 23
तस्मान्नैकत्र भवता स्थेयं द्वादशबत्सरम् । अटनीयं हितार्थाय पापनाशाभिकाम्यया ॥ २३ ॥
तस्मात् भवता द्वादशवत्सरं यावत् एकत्र न स्थेयम्। हितार्थं पापनाशाभिकाम्यया देशान्तरं परिभ्रमणीयम्॥
Verse 24
अटित्वा द्वादशाब्दानि तीर्थेषु सकलेषु च । प्रक्षालयन्करं वामं भिक्षां गृह्णन्कपालके ॥ २४ ॥
द्वादशाब्दानि सर्वेषु तीर्थेषु च परिभ्रम्य। वामकरं प्रक्षालयन् कपालके भिक्षां गृह्णीयात्॥
Verse 25
शुद्धिं यास्यसि देवेश पापादस्मात्सुदारुणात् । इत्युक्तो विष्णुना विप्र स्थाणुः सर्वगतोऽभवत् ॥ २५ ॥
देवेश! अस्मात् सुदारुणात् पापात् त्वं शुद्धिं प्राप्स्यसि—इति विष्णुना उक्तः। हे विप्र! स्थाणुः सर्वगतोऽभवत्॥
Verse 26
कपालमोचनार्थं हि पाणिं प्रक्षालयन् जले । वर्षत्रयं भ्रमित्वा तु प्राप्तो बदरिकाश्रमम् ॥ २६ ॥
कपालमोचनार्थं स जले पाणिं प्रक्षालयन्। वर्षत्रयं भ्रमित्वा अन्ते बदरिकाश्रमं प्राप्तवान्॥
Verse 27
भिक्षार्थं देवदेवस्य धर्मपुत्रस्य मानद । द्वारस्थो देहि भिक्षां मे विष्णो इत्यवदन्मुहुः ॥ २७ ॥
भिक्षार्थं देवदेवस्य धर्मपुत्रस्य स द्वारि स्थित्वा मुहुः अवदत्—‘विष्णो! मे भिक्षां देहि’ इति॥
Verse 28
ततो नारायणो देवो दृष्ट्वा द्वारि स्थितं हरम् । गृहाण भिक्षामित्युक्त्वा प्रददौ दक्षिणं करम् ॥ २८ ॥
ततः नारायणो देवो द्वारि स्थितं हरं दृष्ट्वा— “भिक्षां गृहाण” इत्युक्त्वा दक्षिणं करं प्रददौ॥
Verse 29
ततो हरो हरिं दृष्ट्वा भिक्षां दातुं समुद्यतम् । प्राहरद्दक्षिणं पाणिं त्रिशूलेन द्विजोत्तम ॥ २९ ॥
ततो हरो हरिं दृष्ट्वा भिक्षां दातुं समुद्यतम्। त्रिशूलेन तस्य दक्षिणं पाणिं प्राहरत्, द्विजोत्तम॥
Verse 30
तत्त्रिशूलक्षताद्धारास्तिस्रो लोकभयंकराः । प्रस्थद्वादशहस्ताश्च निर्गताश्चित्रवर्णिकाः ॥ ३० ॥
तस्य त्रिशूलक्षताद् धारास्तिस्रो लोकभयंकराः। द्वादशहस्तविस्तीर्णाः चित्रवर्णा विनिर्गताः॥
Verse 31
एका क्षतजधारा तु कपाले न्यपतत्तदा । द्वितीया तन्मुखे प्राप्ता पयस्याथ तृतीयका ॥ ३१ ॥
एका क्षतजधारा तु कपाले न्यपतत्तदा। द्वितीया तन्मुखे प्राप्ता, तृतीया पयसि न्यपतत्॥
Verse 32
जलधारा शिवं प्राप्ता हरस्य हेतुरग्रतः । ता धारास्त्रीणि वर्षाणि संसेव्य विधिवद्धरः ॥ ३२ ॥
जलधारा शिवं प्राप्ता, हरस्य हेतुरग्रतः। ता धारास्त्रीणि वर्षाणि विधिवत् संसेव्य हरोऽतितुष्टः॥
Verse 33
किंचित्प्रीतो ययौ क्षेत्रं कुरोः पुण्यकरं द्विज । तत्र गत्वा हरः स्थाणुर्भूतस्तत्र पपात च ॥ ३३ ॥
किञ्चित्प्रीतः स कुरोः पुण्यकरं क्षेत्रं कुरुक्षेत्रं द्विजोत्तम । तत्र गत्वा हरः स्थाणुरिव निश्चलः सञ्जज्ञे, तत्रैव च पपात ॥
Verse 34
ब्रह्मह्रदे त्रिवर्षाणि मग्रो ब्रह्मह्रदांबुनि । वर्षत्रये गते तत्र क्षतार्द्धांगो विनिःसृतः ॥ ३४ ॥
ब्रह्मह्रदे ब्रह्मह्रदाम्भसि त्रिवर्षाणि निमग्नः सन् । वर्षत्रये गते तत्र क्षतार्धाङ्गो विनिःसृतः ॥
Verse 35
चिरं तुष्टाव देवेशं विष्णुं सर्वगुहाशयम् । ततस्तुष्टो जगन्नाथो वरं तस्मै ददौ तु सः ॥ ३५ ॥
चिरं स देवेशं विष्णुं सर्वगुहाशयं स्तुतवान् । ततः तुष्टो जगन्नाथः स तस्मै वरं ददौ ॥
Verse 36
गच्छ काशीमितो भ्रांत्वा तीर्थानि बहुशो हर । ततो हरिं नमस्कृत्य परीत्य बहुधा तथा ॥ ३६ ॥
गच्छ काशीमितो भ्रान्त्वा तीर्थानि बहुशो हर । ततः हरिं नमस्कृत्य परीत्य बहुधा तथा ॥
Verse 37
क्रमात्तीर्थाटनं कुर्वन्नविमुक्तपुरीं गतः । अविमुक्तस्य सीमायां प्राविशद्वीक्ष्तय धूर्जटिः ॥ ३७ ॥
क्रमात्तीर्थाटनं कुर्वन् अविमुक्तपुरीं गतः । अविमुक्तस्य सीमायां धूर्जटिर्दृष्ट्वा प्राविशत् ॥
Verse 38
नापश्यत्तामनुप्राप्तां ब्रह्महत्यां बहिः स्थिताम् । ततोऽसौ वैष्णवं ज्ञात्वा क्षेत्रं दुरितनाशनम् । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा माधवं वंद्यमीश्वरम् ॥ ३८ ॥
स ब्रह्महत्यामनुप्राप्तामपि नापश्यत्, सा तु बहिः स्थितैव। ततः स वैष्णवं क्षेत्रं दुरितनाशनं ज्ञात्वा प्रयतः सन् वन्द्यं माधवमीश्वरं तुष्टाव॥
Verse 39
जय जय जगदीश नाथ विष्णो जगदानंदनिधान वेदवेद्य । मधुमथन नृसिंह पीतवासो गरुडाधिष्ठित माधवादिदेव ॥ ३९ ॥
जय जय जगदीशनाथ विष्णो जगदानन्दनिधान वेदवेद्य। मधुमथन नृसिंह पीतवासो गरुडाधिष्ठित माधवादिदेव॥
Verse 40
व्रजरमण रमेश राधिकेश त्रिदशेशाखिलकामपूर कृष्ण । सुरवरकरुणार्णवार्तिनाशिन्नलिनाक्षाधिपते विभो परेश ॥ ४० ॥
व्रजरमण रमेश राधिकेश त्रिदशेशाखिलकामपूर कृष्ण। सुरवरकरुणार्णवार्तिनाशिन् नलिनाक्षाधिपते विभो परेश॥
Verse 41
यदुकु लतिलकाब्धिवास शौरे कुधरोद्धारविधानदक्ष धन्विन् । कलिकलुषहरांघ्रिपद्मयुग्म गृणदात्मप्रद कूर्म कश्यपोत्थ ॥ ४१ ॥
यदुकुलतिलकाब्धिवास शौरे कुधरोद्धारविधानदक्ष धन्विन्। कलिकलुषहराङ्घ्रिपद्मयुग्म गृणदात्मप्रद कूर्म कश्यपोत्थ॥
Verse 42
कुकुपतिवनपावकाखिलेज्यास्रपकालासितवस्त्र बुद्ध कल्किन् । भवभयहर भक्तवश्य गोप प्रणत्तोद्धारक पुण्यकीर्तिनाम् ॥ ४२ ॥
कुकुपतिवनपावकाखिलेज्यास्रपकालासितवस्त्र बुद्ध कल्किन्। भवभयहर भक्तवश्य गोप प्रणत्तोद्धारक पुण्यकीर्तिनाम्॥
Verse 43
धरणिभरहरासुरारिपूज्य प्रकृतीशेश जगन्निवास राम । गुणगणविलसच्चराचरेश त्रिगुणातीत सनातनाग्रपूज्य । निजजनपरिरक्षितान्तकारे कमलाङ्घ्रे कमनीय पद्मनाभ । कमलकर कुशेशयाधिवास प्रियकामोन्मथन त्र्यधीशवंद्य ॥ ४३ ॥
हे राम जगन्निवास! धरणीभरहर, असुरारिपूज्य, प्रकृतीशेश, चराचरेश, गुणगणविलसन्; त्रिगुणातीत, सनातन, अग्रपूज्य। कमनीयकमलाङ्घ्रे पद्मनाभ! निजजनपरिरक्षक, अन्तकाले कमलकर! कुशेशयाधिवासिन्, प्रियकामोन्मथन, त्र्यधीशवन्द्य—त्वां नमामि॥
Verse 44
अघहर रघुनाथ यादवेश प्रियभूदेव परात्परामरेज्य । हलधर दुरितापह प्रणम्य त्रिगुणव्याप्त जगत्त्रिकालदक्ष ॥ ४४ ॥
अघहर रघुनाथ यादवेश! प्रियभूदेव, परात्पर, अमरेज्य; हलधर, दुरितापह, प्रणम्य। त्रिगुणव्याप्त, जगत्त्रिकालदक्ष—त्वां नमामि॥
Verse 45
दनुजकुलविनाशनैककर्मन्ननघारूढफणीश कंसकाल । रविशशिनयन प्रगल्भचेष्ट प्रधुतध्वांत नवांबुदाभ मेश ॥ ४५ ॥
दनुजकुलविनाशनैककर्मन्! अनघ फणीशारूढ, कंसकाल! रविशशिनयन, प्रगल्भचेष्ट, प्रधुतध्वान्त, नवाम्बुदाभ! मेश, मां पालय॥
Verse 46
मख मखधर मातृबद्धदामन्नवनीतप्रिय बल्लवीगणेश । अघबकवृषकेशिपूतनांत त्रिशिरोवालिदशास्यभेदकारिन् ॥ ४६ ॥
मख मखधर! मातृबद्धदामन्, नवनीतप्रिय, बल्लवीगणेश! अघबकवृषकेशिपूतनान्त, त्रिशिरोवालिदशास्यभेदकारिन्—जय जय शत्रुनिषूदन॥
Verse 47
नरकमुरविनाश बाणदोः कृत्त्रिपुरारीज्य सुदाममित्र सेव्य । भवतरणिवहित्रपादपद्म प्रकटैश्वर्य पुराण पूर्णबाहो ॥ ४७ ॥
नरकमुरविनाश! बाणदोःकृत्त, त्रिपुरारीज्य, सुदाममित्रसेव्य! भवतरणिवहित्रपादपद्म, प्रकटैश्वर्य, पुराण, पूर्णबाहो—कृपां प्रकाशय॥
Verse 48
बहुजनिसुकृताप्य मंगलार्ह श्रुतिवेद्य श्रुतिधाम शांतशुद्ध । तव वरद वरेण्यमंघ्रियुग्मं शरणं प्राप्तमघार्दितं प्रपाहि ॥ ४८ ॥
बहुजन्मसुकृतैर्लभ्यं मङ्गलार्हं श्रुतिवेद्यं श्रुतिधाम शान्तं शुद्धं च। वरद वरेण्य तवाङ्घ्रियुग्मं शरणं प्राप्तोऽहं पापपीडितः; मां प्रपाहि॥
Verse 49
नहि मम गतिदं पुराणपुंसोऽन्यदिति प्रार्थनया प्रसीदऽमेद्य ॥ ४९ ॥
पुराणपुंसोऽन्यत् किञ्चिन्मम गतिरस्ति न; इति प्रार्थनया प्रसೀद, हे अमेद्य निरञ्जन॥
Verse 50
इति स्तुतो जगन्नाथो भक्त्या देवेन शंभुना । आविर्बभूव सहसा माधवो भक्तवत्सलः ॥ ५० ॥
इति भक्त्या शम्भुना देवेन स्तुतो जगन्नाथः। सहसा आविर्बभूव माधवो भक्तवत्सलः॥
Verse 51
तं दृष्ट्वा दंडवद्भूमौ निपपात हरो हरिम् । पुनरुत्थाय विप्रेंद्र ननाम विधृतांजलिः ॥ ५१ ॥
तं दृष्ट्वा हरो हरिं भूमौ दण्डवद् निपपात। पुनरुत्थाय, हे विप्रेन्द्र, विधृताञ्जलिर्ननाम॥
Verse 52
तमुवाच हृषीकेशः प्रणतं भूतनायकम् । वरं वृणु प्रदास्येऽहं संतुष्टः स्तोत्रतस्तव ॥ ५२ ॥
प्रणतं भूतनायकं तमुवाच हृषीकेशः। वरं वृणु, स्तोत्रेण तव संतुष्टोऽहं प्रदास्ये॥
Verse 53
तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं भूतेशो ब्रह्यहत्यया । पीडितात्मा जगादेदं भुक्तिमुक्तिप्रदं हरिम् ॥ ५३ ॥
तद्भगवद्वाक्यं श्रुत्वा भूतेशो ब्रह्महत्यापापेन पीडितात्मा भुक्तिमुक्तिप्रदं हरिं प्रति इदं वचनं जगाद ॥
Verse 54
इच्छामि वसितुं क्षेत्रे तव चक्रगदाधर । त्वत्क्षेत्रसीमाबाह्यस्था ब्रह्महत्या यदीक्ष्यते ॥ ५४ ॥
हे चक्रगदाधर, अहं तव क्षेत्रे वसितुमिच्छामि; यतः त्वत्क्षेत्रसीमाबाह्यस्था ब्रह्महत्या यदि दृश्यते, तदा अहं सीमाभ्यन्तरे वत्स्यामि ॥
Verse 55
क्षेत्रदानेन कारुण्यं कुरु मे गरुडध्वज । मम निर्गमने ब्रह्महत्या मां पुनरेष्यति ॥ ५५ ॥
हे गरुडध्वज, क्षेत्रदानरूपेण मयि कारुण्यं कुरु; मम निर्गमने सति ब्रह्महत्या मां पुनरपि ग्रहीष्यति ॥
Verse 56
त्वत्क्षेत्रे संस्थितोऽहं तु पूजां प्राप्स्ये जगत्त्रये । इत्युक्त्वा ह्यभवत्तूष्णीं देवदेवं वृषध्वजः ॥ ५६ ॥
त्वत्क्षेत्रे संस्थितोऽहं त्रिषु लोकेषु पूजां प्राप्स्यामि—इत्युक्त्वा देवदेवो वृषध्वजः तूष्णीमभवत् ॥
Verse 57
तथेति प्रतिपेदे च क्षीरसागरजाप्रियः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र शैवं क्षेत्रं निगद्यते ॥ ५७ ॥
तथेति क्षीरसागरजाप्रियः प्रतिपेदे; ततः प्रभृति, हे विप्रेन्द्र, एतत् क्षेत्रं शैवं क्षेत्रमिति निगद्यते ॥
Verse 58
क्षेत्रं तु केशवस्येदं पुराणं कवयो विदुः । कृपया संपरीतस्य माधवस्य द्विजोत्तम ॥ ५८ ॥
एतत् क्षेत्रं तु केशवस्यैव, पुराणेषु कवयः प्राहुः। माधवस्य कृपया परितः संरक्षितं, हे द्विजोत्तम॥
Verse 59
नेत्राभ्यां निर्गतं वारि तेन बिंदुसरोऽभवत् । माधवस्याज्ञया तत्र सस्नौ देवो वृषध्वजः ॥ ५९ ॥
नेत्राभ्यां निर्गतं वारि तेन बिन्दुसरोऽभवत्। माधवस्याज्ञया तत्र सस्नौ देवो वृषध्वजः॥
Verse 60
स्नातमात्रे हरे तत्तु कपालं पाणितोऽपतत् । कपालमोचनं नाम तत्तीर्थं ख्यातिमागतम् ॥ ६० ॥
स्नातमात्रे हरेस्तत्र कपालं पाणितोऽपतत्। तस्मात् कपालमोचनं नाम तीर्थं ख्यातिमागतं॥
Verse 61
बिंदुमाधवनामासौ दत्वा स्वं धाम शूलिने । भक्तिभावेन शंभुस्तु निबद्धस्तत्र संस्थितः ॥ ६१ ॥
बिन्दुमाधवनामासौ शूलिने स्वं धाम ददौ। भक्तिभावेन शम्भुस्तु निबद्धस्तत्र संस्थितः॥
Verse 62
यं तु ब्रह्मादयो देवाः स्वःस्थाः पश्यति सर्वदा । सूर्यायुतसमप्रख्य दिगंबरनिषेवितम् ॥ ६२ ॥
यं ब्रह्मादयो देवाः स्वःस्थाः पश्यन्ति सर्वदा। सूर्यायुतसमप्रख्यं दिगम्बरनिषेवितम्॥
Verse 63
विघ्नानि शूलिना कांत कृतान्यस्य निषेवणे । यैर्विघ्नैरभिभूतास्तु स्तुत्वा विष्णुं शिवार्चकाः ॥ ६३ ॥
कान्त, अस्य (विष्णोः) निषेवणे शूलिना (शिवेन) विघ्नानि कृतानि। तैर्विघ्नैरभिभूताः शिवार्चकाः विष्णुं स्तुत्वा शान्तिं लेभिरे॥
Verse 64
सर्वे लोकाः स्थिता ह्यत्र शिवः काशीति चिंतकाः । शिवस्य चिंतनाद्विप्र शैवाः सर्वे निराकुलाः ॥ ६४ ॥
अत्र सर्वे लोकाः स्थिता एव—ये ‘शिवः काशी’ इति चिन्तयन्ति। शिवचिन्तनमात्रेण, हे विप्र, सर्वे शैवाः निराकुला भवन्ति॥
Verse 65
प्रयांति शिवलोकं वैजरामृत्युविवर्जितम् । बहुपुण्ययुताः संतो निवसंत्तयत्र नीरुजः ॥ ६५ ॥
ते वै शिवलोकं प्रयान्ति—जरामृत्युविवर्जितम्। बहुपुण्ययुताः सन्तो यत्र निवसन्ति नीरुजाः॥
Verse 66
यज्ञशिष्टाशिनः काशीकांत ऋद्धिसमन्विताः । नात्र स्नानं प्रशंसंति न जपं न सुरार्चनम् ॥ ६६ ॥
काशीकान्ताः यज्ञशिष्टाशिनो ऋद्धिसमन्विताः। अत्र स्नानं न प्रशंसन्ति, न जपं, न सुरार्चनम्॥
Verse 67
नापि दानं द्विजश्रेष्ठ मुक्त्वैकं देहपातनम् । मृत्युं प्रात्युं नरः कामं कृतकृत्यो भवेद्ध्रुवन् ॥ ६७ ॥
नापि दानं, द्विजश्रेष्ठ, मुक्त्वैकं देहपातनम्। एवं मृत्युं प्राप्नुं कामं नरः कृतकृत्यो भवेद्ध्रुवम्॥
Verse 68
सेयमासादिता विप्रर पुरी प्रासादसंकुला । भोगिनीमपि मोक्षाय किं पुनर्व्रतधारिणाम् ॥ ६८ ॥
सेयमासादिता विप्र पुरी प्रासादसंकुला । भोगिनामपि मोक्षाय किं पुनर्व्रतधारिणाम् ॥
Verse 69
निक्षिप्यतामियं बाला काशीशस्येह मंदिरे । वियोजिता तु या पूर्वं तेन दुष्टेन रक्षसा ॥ ६९ ॥
निक्षिप्यतामियं बाला काशीशस्येह मन्दिरे । वियोजिता तु या पूर्वं तेन दुष्टेन रक्षसा ॥
Verse 70
आत्मनः सुरतार्थाय कुमारी नियमान्विता । एष प्रभावोऽपि हितः क्षेत्रस्यास्य द्विजोत्म ॥ ७० ॥
आत्मनः सुरतार्थाय कुमारी नियमान्विता । एष प्रभावोऽपि हितः क्षेत्रस्यास्य द्विजोत्तम ॥
Verse 71
विनश्यंतीह कर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च । भूतव्यभविष्याणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥ ७१ ॥
विनश्यन्तीह कर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च । भूतव्यभविष्याणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥
Verse 72
एषा पुरी कर्मविनाशनाय कृष्णेन पूर्वं हि विनिर्मिताभूत् । यस्यां मृता दुःखमनंतमुग्रं भुंजंति मर्त्या यमयातनां नो ॥ ७२ ॥
एषा पुरी कर्मविनाशनाय कृष्णेन पूर्वं हि विनिर्मिताभूत् । यस्यां मृता दुःखमनन्तमुग्रं भुञ्जन्ति मर्त्या यमयातनां नो ॥
Verse 73
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्याने राक्षसीचरिते काशीवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्याने राक्षसीचरिते काशीवर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥२९॥
The boundary functions as a ritual-theological threshold: brahmahatyā (a mobile, personified sin) can pursue Śiva everywhere, but cannot enter the Vaiṣṇava-protected precinct. This dramatizes the claim that kṣetra is not merely symbolic—its sanctity has jurisdictional force that interrupts karmic affliction and enables final purification.
Kapālamocana is both an etiological marker (why a ford is named) and a ritual technology: it is the place where the kapāla-bound curse resolves, showing how tīrthas are mapped as ‘problem-solving’ nodes for specific sins (especially mahāpātakas), transforming myth into pilgrimage practice.
It asserts Vaiṣṇava primacy at the level of soteriological ground (Keśava’s protection makes mokṣa possible), while granting Śiva permanent residence and worship there by Viṣṇu’s boon. Thus Kāśī is Śaiva by presence and devotion, but Vaiṣṇava by ultimate sanctifying authority—an integrative hierarchy rather than a contradiction.
The stotra operates as śaraṇāgati: Śiva’s verbal surrender and theological recognition of Viṣṇu’s avatāra-spectrum. Structurally it bridges narrative crisis (brahmahatyā) to resolution (boon and purification), and practically it models bhakti as a means that activates kṣetra-grace.