वसिष्ठः रुक्माङ्गदराजस्य चरितं कथयति। मोहिनी गृह्यसूत्रविधिना तत्क्षणं विवाहं कर्तुम् आग्रहं करोति, अविवाहितायाः कन्यायाः गर्भधारणं महापातकं सामाजिकं च दोषं इति प्रतिपादयति। सा पुराणज्ञानं निर्दिश्य निन्दितजन्म (दिवाकीर्तिः) तथा त्रयः चाण्डालजन्महेतवः गणयति—अविवाहिताकन्याजातः, समानगोत्रसम्भवः, शूद्रपितृकः ब्राह्मणीमातृकश्च। विवाहानन्तरं राजा भक्त्या तस्याः इच्छापूरणं प्रतिजानाति। मोहिनी सौत्सर्यदोषं स्मारयित्वा पतिव्रतानां धर्मं वदति—पतिः यत्र तत्रैव भार्या वसेत्, दारिद्र्येऽपि; पतिगृहत्यागो निन्द्यः, तमसि कर्मफलप्रदः। सा नगरं सह गन्तुं निश्चिनोति, अन्ते स्वविनाशाभिप्रायस्य सूचनया अध्यायः शोकमिश्रितया शोभया समाप्यते।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । उत्थापयित्वा राजानं मोहिनी वाक्यमब्रवीत् । मा शंकां कुरु राजेंद्र कुमारीं विद्ध्यकल्मषाम् ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच—राजानम् उत्थाप्य सा मोहिनी वाक्यम् अब्रवीत्। मा शङ्कां कुरु राजेन्द्र; कुमारीं विद्ध्य् अकल्मषाम्॥
Verse 2
उद्वहस्व महीपाल गृह्योक्तविधिना हि माम् । अनूढा कन्यका राजन् यदि गर्भं बिभर्ति हि ॥ २ ॥
महीपाल, गृह्योक्तविधिना माम् उद्वहस्व। राजन्, अनूढा कन्यका यदि गर्भं बिभर्ति, महादोषो भवति॥
Verse 3
प्रसूयति दिवाकीर्तिं सर्ववर्णविगर्हितम् । चांडालयोनयस्तिस्रः पुराणे कवयो विदुः ॥ ३ ॥
सा दिवाकीर्तिं प्रसूयते, यं सर्ववर्णा विगर्हन्ते। पुराणे कवयो विदुः—चाण्डालयोनयस् तिस्रः॥
Verse 4
कुमारीसंभवात्वेका सगोत्रापि द्वितीयका । ब्राह्मण्यां शूद्रजनिता तृतीया नृपपुंगव ॥ ४ ॥
कुमारीसम्भवा एका, सगोत्रापि द्वितीयका। ब्राह्मण्यां शूद्रजनिता तृतीया, नृपपुङ्गव॥
Verse 5
एतस्मात्कारणाद्राजन् कुमारीं मां समुद्वह । ततस्तां चपलापांगीं नृपो रुक्माङ्गदो गिरौ ॥ ५ ॥
एतस्मात् कारणाद् राजन्, कुमारीं मां समुद्वह। ततः स चपलापाङ्गीं गिरौ रुक्माङ्गदो नृपः समुद्वह॥
Verse 6
उद्वाह्य विधिना युक्तस्तस्थौ राजा हसन्निव । राजोवाच । न तथा त्रिदिवप्राप्तिः प्रीणयेन्मां वरानने ॥ ६ ॥
विधिवदुद्वाहं कृत्वा राजा हसन्निव तस्थौ। राजोवाच—वरानने, त्रिदिवप्राप्तिरपि मां न तथा प्रीणयेत् यथा त्वम्॥
Verse 7
तवप्राप्तिर्यथा देवि मन्दरेऽस्मिन्सुखाय वै । मन्ये पुरंदराद्देवि ह्यात्मानमधिकं क्षितौ ॥ ७ ॥
देवि, मन्दरेऽस्मिन् सुखाय यथा त्वां प्राप्तवानस्मि। तस्मात् क्षितौ पुरन्दरादप्यहं स्वात्मानमधिकं मन्ये॥
Verse 8
त्रैलोक्यसुन्दरीं प्राप्य भार्यां त्वां चारुलोचने । तस्माद्यदनुकूलं ते तत्करोमि प्रशाधि माम् ॥ ८ ॥
चारुलोचने, त्रैलोक्यसुन्दरीं त्वां भार्यां प्राप्य। तस्मात् यदनुकूलं ते तत्करोमि; प्रशाधि मां प्रसन्ना भव॥
Verse 9
इहैव रमसे बाले अथवा मंदिरे मम । मलये मेरुशिखरे वने वा नन्दने वद ॥ ९ ॥
बाले, इहैव रमसे वा मम मन्दिरे? मलये वा मेरुशिखरे, वने वा नन्दने—वद॥
Verse 10
तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं मोहिनी मधुरं नृप । उवाचानुशयं राजन्वचनं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ १० ॥
नृपतेर्वाक्यं श्रुत्वा मोहिनी मधुरं वचः। राजन्, पुनरुवाचानुशयं प्रीतिवर्धनम्॥
Verse 11
सपत्नीनां कटाक्षाणां क्षतानि नगरे मम । भविष्यंति महीपाल कथं गच्छामि ते पुरम् ॥ ११ ॥
मम नगरे, महीपाल, सपत्नीनां कटाक्षैः क्षतानि मे भविष्यन्ति। तव पुरं कथं गच्छामि॥
Verse 12
मास्म सीमंतिनी काचिद्भवेद्धि क्षितिमण्डले । यस्याः सपत्नीप्रभवं दुःखमामरणं भवेत् ॥ १२ ॥
मा स्म क्षितिमण्डले काचित् सीमन्तिनी भवेत्, यस्याः सपत्नीप्रभवं दुःखम् आमरणं भवेत्॥
Verse 13
साहं लब्धा महीपाल मनसा वशगा तव । ज्ञात्वा सपत्नीप्रभवं दुःखं भर्ता कृतो मया ॥ १३ ॥
अहं तव मनसा वशगा, महीपाल, त्वां लब्ध्वा। सपत्नीप्रभवं दुःखं ज्ञात्वा त्वां भर्तारं मया कृतम्॥
Verse 14
वत्स्यामि पर्वतश्रेष्ठे बह्वाश्चर्यसमन्विते । न त्वं वससि राजेंद्र संध्यावल्या विना क्वचित् ॥ १४ ॥
अहं पर्वतश्रेष्ठे बह्वाश्चर्यसमन्विते वत्स्यामि। त्वं तु राजेन्द्र संध्यावल्या विना क्वचिदपि न वससि॥
Verse 15
तस्यास्त्वं विरहे दुःखी सपुत्राया भविष्यसि । दुःखेन भवतो राजन्भूरि दुःखं भवेन्मम ॥ १५ ॥
तस्याः विरहे त्वं सपुत्राया दुःखी भविष्यसि। तव दुःखेन, राजन्, ममापि भूरि दुःखं भविष्यति॥
Verse 16
यत्रैव भवतः सौख्यं तत्राहमपि संस्थिता । यत्र त्वं रंस्यसे राजंस्तत्र मे मंदरो गिरिः ॥ १६ ॥
यत्रैव तव सौख्यं तत्राहमपि संस्थिता। यत्र त्वं रमसे राजन् तत्र मे मन्दरगिरिः॥
Verse 17
भर्तृस्थाने हि वस्तव्यमृद्धिहीनेऽपि भार्यया । स मेरुः कांचनमयः सन्निधाने प्रचक्षते ॥ १७ ॥
भर्तृस्थाने हि वस्तव्यमृद्धिहीनेऽपि भार्यया। स मेरुः काञ्चनमयः सन्निधाने प्रचक्षते॥
Verse 18
मनोरथो नाम मेरुर्यत्र त्वं रमसे विभो । भर्तृस्थानं परित्यज्य स्वपितुर्वापि वर्जितम् ॥ १८ ॥
मनोरथो नाम मेरुर्यत्र त्वं रमसे विभो। भर्तृस्थानं परित्यज्य स्वपितुर्वापि वर्जितम्॥
Verse 19
पितृस्थानाश्रयरता नारी तमसि मज्जति । सर्वधर्मविहीनापि नारी भवति सूकरी ॥ १९ ॥
पितृस्थानाश्रयरता नारी तमसि मज्जति। सर्वधर्मविहीनापि नारी भवति सूकरी॥
Verse 20
एवं जानाम्यहं दोषं कथं वत्स्यामि मंदरे । गमिष्यामि त्वया सार्द्धमीशस्त्वं सुखदुःखयोः ॥ २० ॥
एवं जानाम्यहं दोषं कथं वत्स्यामि मन्दरे। गमिष्यामि त्वया सार्द्धमीशस्त्वं सुखदुःखयोः॥
Verse 21
मोहिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा राजा संहृष्टमानसः । परिष्वज्य वरारोहामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥
मोहिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा राजा संहृष्टमानसः । परिष्वज्य वरारोहामिदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 22
भार्याणां मम सर्वासामुपरिष्टाद्भविष्यसि । मा शंकां कुरु वामोरु यतो दुःखं भविष्यति ॥ २२ ॥
भार्याणां मम सर्वासामुपरिष्टाद्भविष्यसि । मा शंकां कुरु वामोरु यतो दुःखं भविष्यति ॥
Verse 23
जीवितादधिका सुभ्रु भविष्यसि गृहे मम । एहि गच्छाव तन्वंगि सुखाय नगरं प्रति ॥ २३ ॥
जीवितादधिका सुभ्रु भविष्यसि गृहे मम । एहि गच्छाव तन्वंगि सुखाय नगरं प्रति ॥
Verse 24
भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं तत्रस्था स्वेच्छया प्रिये ॥ २४ ॥
भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं तत्रस्था स्वेच्छया प्रिये ॥
Verse 25
सा त्वेवमुक्ता शशिगौरवक्त्रा रुक्मांगदेनात्मविनाशनाय । संप्रस्थिता नूपुरघोषयुक्ता विकर्षयन्ती गिरिजातशोभाम् ॥ २५ ॥
सा त्वेवमुक्ता शशिगौरवक्त्रा रुक्मांगदेनात्मविनाशनाय । संप्रस्थिता नूपुरघोषयुक्ता विकर्षयन्ती गिरिजातशोभाम् ॥
Verse 26
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीसंमोहनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे “मोहिनीसंमोहनम्” इति नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः ॥१३॥
The passage uses gṛhya-sūtra authority to frame marriage as the ritual mechanism that legitimizes household life and protects social-ritual order; Mohinī’s argument treats delayed marriage amid impending pregnancy as a serious breach with stigmatizing consequences.
The chapter foregrounds patnī-dharma: despite interpersonal suffering (sapatnī-duḥkha), the wife’s normative place is with the husband; abandoning that locus is portrayed as improper and karmically harmful, reinforcing household stability as a dharmic value.