मोहीनी गङ्गायाः अतुलां पावनतां स्तौति, गुडधेनूदानेन आरभ्य प्रतीकधेनुदानानां क्रमं पृच्छति। वसिष्ठः प्रसङ्गं स्थापयति, वसुः पुरोहितः शास्त्रज्ञश्च विधिं निरूपयति—भूमिशोधनं गोमयलेपनं कुशविन्यासः कृष्णाजिनं पूर्वाभिमुखं, गुडधेनोः वत्सस्य च निर्माणं दिशानिर्देशः, तौलमानं, अलङ्काररूपलक्षणैः दानस्य पवित्रीकरणम्। लक्ष्मी-गोस्वरूपां आवाह्य मन्त्रैः प्रार्थयित्वा ब्राह्मणाय सादक्षिण्यं दानं विधीयते। ततः पापनाशकाः दश धेनुदानाः कथ्यन्ते—गुड, घृत, तिल, जल, क्षीर, मधु, शर्करा, दधि, रत्न, रूपधेनू। अनन्तरं तीर्थभक्त्या सह सम्बन्धः—अयनविषुवव्यतीपातयुगमन्वन्तरारम्भग्रहणादिषु शुभकालेषु गङ्गापूजा, अन्नक्षीरपायसमधुघृतमिष्टान्नधातुगन्धपुष्पादिभिः, पुराणोक्तनमस्कारमन्त्रेण च। मासानुक्रमेण वर्षव्रते समाप्य गङ्गा प्रत्यक्षदर्शनं वरदानं च ददाति—कामिनां भोगान्, निष्कामानां मोक्षम्।
Verse 1
मोहिन्यु वाच । धन्याहं कृतकृत्याहं सफलं जीवितं मम । यच्छ्रुतं त्वन्मुखांभोजाद्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
मोहिन्युवाच । धन्याहं कृतकृत्याहं सफलं जीवितं मम । यच्छ्रुतं त्वन्मुखाम्भोजाद्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥१॥
Verse 2
अहो गङ्गासमं तीर्थं नास्ति किंचिद्धरा तले । यस्याः संदर्शनादीनामीदृशं पुण्यमीरितम् ॥ २ ॥
अहो गङ्गासमं तीर्थं नास्ति किंचिद्धरातले । यस्याः संदर्शनादीनामीदृशं पुण्यमीरितम् ॥२॥
Verse 3
गुडधेन्वादिधेनूनां विधानं च यथाक्रमम् । तथा कथय विप्रेन्द्र भक्ताहं तव सर्वदा ॥ ३ ॥
गुडधेन्वादिधेनूनां विधानं च यथाक्रमम् । तथा कथय विप्रेन्द्र भक्ताहं तव सर्वदा ॥३॥
Verse 4
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः । वेदागमानां तत्त्वज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ४ ॥
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः । वेदागमानां तत्त्वज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥४॥
Verse 5
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि यत्पृष्टं हि त्वया मम । गुडधेनुविधानं च यथा शास्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥
वसुरुवाच—शृणु मोहिनि, त्वया मम यत् पृष्टं तदहं वक्ष्यामि। शास्त्रेषु यथा प्रकीर्तितं गुडधेनुविधानं च यथावत् कथयामि॥५॥
Verse 6
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां कुशानास्तीर्य यत्नतः ॥ ६ ॥
गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ कुशान् यत्नतः आस्तीर्य, प्राग्ग्रीवं चतुर्हस्तं कृष्णाजिनं विन्यसेत्॥६॥
Verse 7
प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकाम् । उत्तमा गुडधेनुस्तु चतुर्भारैः प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥
प्राङ्मुखीं धेनुं कल्पयेत्, उदक्पादां सवत्सकां च। उत्तमा गुडधेनुः चतुर्भारैः प्रकीर्तिता॥७॥
Verse 8
वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता । अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु ॥ ८ ॥
वत्सं भारेण कुर्वीत; भाराभ्यां मध्यमा स्मृता। अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्; कनिष्ठा भारकेण तु॥८॥
Verse 9
चतुर्थांशेन वत्सः स्याद् गृहवित्तानुसारतः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तयेत् ॥ ९ ॥
चतुर्थांशेन वत्सः स्यात् गृहवित्तानुसारतः। प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तयेत्॥९॥
Verse 10
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् । धेनुवत्सौ घृतस्यैतौ सितश्लक्ष्णांबरावृतौ ॥ १० ॥
तस्य दुर्मतेः न सांपरायिकं फलं जायते। घृतरूपौ धेनुवत्साविव तौ द्वौ सितश्लक्ष्णाम्बरावृतौ॥
Verse 11
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ । सितसूत्रशिरालौ च सितकंबलकंबलौ ॥ ११ ॥
शुक्तिकर्णौ इक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ। सितसूत्रशिरालौ च सितकम्बलकम्बलौ॥
Verse 12
ताम्रगंडूकपृष्ठौ तौ सितचामरलोमकौ । विद्रुमक्रमगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ॥ १२ ॥
ताम्रगण्डूकपृष्ठौ तौ सितचामरलोमकौ। विद्रुमक्रमगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ॥
Verse 13
कांस्यदोहाविंद्रनीलमणिकल्पिततारकौ । सुवर्णश्रृंगाभरणौ शुद्धरौप्यखुरावुभौ ॥ १३ ॥
कांस्यदोहाविन्द्रनीलमणिकल्पिततारकौ। सुवर्णशृङ्गाभरणौ शुद्धरौप्यखुरावुभौ॥
Verse 14
नानाफलं समायुक्तौ घ्राणगन्धकरंडकौ । इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ॥ १४ ॥
नानाफलसमायुक्तौ घ्राणगन्धकरण्डकौ। इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत्॥
Verse 15
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शांतिं प्रयच्छतु ॥ १५ ॥
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु ॥१५॥
Verse 16
देहस्था या च रुद्राणां शंकरस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ १६ ॥
देहस्था या च रुद्राणां शंकरस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥१६॥
Verse 17
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहारूपा विभावसोः । चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥ १७ ॥
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहारूपा विभावसोः । चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥१७॥
Verse 18
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्या धनदस्य च । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥ १८ ॥
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्या धनदस्य च । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥१८॥
Verse 19
स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजा च या । सर्वपापहरा धेनुः सा मे शांतिं प्रयच्छतु ॥ १९ ॥
स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजा च या । सर्वपापहरा धेनुः सा मे शान्तिं प्रयच्छतु ॥१९॥
Verse 20
एवमांमत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ॥ २० ॥
एवं सत्कृत्य तां धेनुं ब्राह्मणाय विधिवन्निवेदयेत् । एष एव धेनुदानविधिः सर्वासां धेनूनामिह पठ्यते ॥
Verse 21
यास्तु पापविनाशिन्यः कीर्तिता दशधेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि शास्त्रोक्तं श्रृणु मोहिनि ॥ २१ ॥
याः पापविनाशिन्यः कीर्तिताः दशधेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि शास्त्रोक्तं शृणु मोहिनि ॥
Verse 22
प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुरथापरा । तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिता ॥ २२ ॥
प्रथमा गुडधेनुः स्यात् घृतधेनुरथापरा । तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिता ॥
Verse 23
पञ्चमी क्षीरधेनुश्च षष्ठी मधुमयी स्मृता । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाष्टमी ॥ २३ ॥
पञ्चमी क्षीरधेनुः स्यात् षष्ठी मधुमयी स्मृता । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाष्टमी ॥
Verse 24
रत्नधेनुश्च नवमी दशमी तु स्वरूपतः । कुंभाः स्युर्द्रवधेनूनां चेतरासां तु राशयः ॥ २४ ॥
रत्नधेनुर्नवमी स्यात् दशमी तु स्वरूपतः । द्रवधेनूनां कुंभाः स्युः शेषासां तु राशयः ॥
Verse 25
सुर्वणधेनुमप्यत्र केचिदिच्छंति सूरयः । नवनीतेन तैलेन तथा केऽपि महर्षयः ॥ २५ ॥
अत्र केचिद् विद्वांसः सुरवर्णधेनुमपि कामयन्ते; तथा केऽपि महर्षयो नवनीतं तैलं चाभिलषन्ति॥
Verse 26
एतदेव विधानं स्यादेत एव ह्युपस्कराः । मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि ॥ २६ ॥
एतदेव विधेयम्, एत एव चोपस्कराः; मन्त्रैः सह आवाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि॥
Verse 27
यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । अनेकयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ २७ ॥
यथाश्रद्धं यथाशक्ति च प्रदातव्याः; भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः, अनेकयज्ञफलदाः, सर्वपापहराः शुभाः॥
Verse 28
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः । युगादौ चैव मन्वादौ चोपरागादिपर्वसु ॥ २८ ॥
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः। युगादौ मन्वादौ च, चोपरागादिपर्वसु॥
Verse 29
गुडधेन्वादयो देया भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । तीर्थेषु स्वगृहे वापि गंगातीरे विशेषतः ॥ २९ ॥
गुडधेन्वादयो दातव्याः भक्तिश्रद्धासमन्वितैः। तीर्थेषु स्वगृहे वापि, गङ्गातीरे विशेषतः॥
Verse 30
एवं दत्वा विधानेन धेनुं द्विजवराय च । प्रदक्षिणीकृत्य विप्रं दक्षिणाभिः प्रतोष्य च ॥ ३० ॥
एवं विधिवत् धेनुं द्विजवराय दत्त्वा, तं विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणाभिः सम्यक् प्रतोषयेत् ॥३०॥
Verse 31
ऋत्विजः प्रीतिसंयुक्तो नमस्कृत्य विसर्जयेत् । ततः संपूजयेद्गंगां विधिना सुसमाहितः ॥ ३१ ॥
ऋत्विजः प्रीतिसंयुक्तो नमस्कृत्य विसर्जयेत् । ततः सुसमाहितो विधिना गङ्गां संपूजयेत् ॥३१॥
Verse 32
अष्टमूर्तिधरां देवीं दिव्यरूपां निरीक्ष्य च । शालितंदुलप्रस्थेन द्विप्रस्थपयसा तथा ॥ ३२ ॥
अष्टमूर्तिधरां देवीं दिव्यरूपां निरीक्ष्य च । शालितण्डुलप्रस्थेन द्विप्रस्थपयसा तथा ॥३२॥
Verse 33
पायसं कारयित्वा च दत्वा मधु घृतं तथा । प्रत्येकं पलमात्रं च भक्तिभावेन संयुतः ॥ ३३ ॥
पायसं कारयित्वा च दत्त्वा मधु घृतं तथा । प्रत्येकं पलमात्रं च भक्तिभावेन संयुतः ॥३३॥
Verse 34
तत्पायसमपूपांश्च मोदका मंडलानि च । तथा गुंजार्द्धमात्रं च सुवर्णं रूप्यमेव च ॥ ३४ ॥
तत्पायसमपूपांश्च मोदकान् मण्डलानि च । तथा गुंजार्धमात्रं च सुवर्णं रूप्यमेव च ॥३४॥
Verse 35
चंदनागरुकर्पूरकुंकुमानि च गुग्गुलम् । बिल्वपत्राणि दूर्वाश्च रोचना सितचंदनम् ॥ ३५ ॥
चन्दनम् अगरुं कर्पूरं कुङ्कुमं च गुग्गुलुम् । बिल्वपत्राणि दूर्वाश्च रोचना श्वेतचन्दनम् ॥
Verse 36
नीलोत्पलानि चान्यानि पुष्पाणि सुरभीणि च । यथाशक्ति महाभक्त्या गंगायां चैव निक्षिपेत् ॥ ३६ ॥
नीलोत्पलानि चान्यानि सुरभीणि च पुष्पकानि । यथाशक्ति महाभक्त्या गङ्गायां चैव निक्षिपेत् ॥
Verse 37
मन्त्रेणानेन सुभगे पुराणोक्तेन चापि हि । ॐगंगायै नारायण्यै शिवायै च नमोनमः ॥ ३७ ॥
मन्त्रेणानेन सुभगे पुराणोक्तेन चापि हि । ॐ गङ्गायै नारायण्यै शिवायै च नमो नमः ॥
Verse 38
एतदेव विधानं तु मासि मासि च मोहिनि । पौर्णमास्याममायां वा कार्यं प्रातः समाहितैः ॥ ३८ ॥
एतदेव विधानं तु मासि मासि च मोहिनि । पौर्णमास्याममावास्यां वा कार्यं प्रातः समाहितैः ॥
Verse 39
वर्षं यस्तु नरो भक्त्या यथा शक्त्यर्चयन्मुदा । हविष्याशी मिताहारो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ ३९ ॥
वर्षं यस्तु नरो भक्त्या यथाशक्त्यर्चयन् मुदा । हविष्याशी मिताहारो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥
Verse 40
दिने वापि तथा रात्रौ नियमेन च मोहिनि । संवत्सरान्ते तस्यैषा गंगा दिव्यवपुर्द्धरा ॥ ४० ॥
हे मोहिनि, दिने वा रात्रौ वा यः नियमेन व्रतं पालयति, संवत्सरान्ते तस्मै सा एव गङ्गा दिव्यवपुर्धरा प्रत्यक्षीभवति॥
Verse 41
दिव्यमाल्यांबरा चैव दिव्यरत्नविभूषिता । प्रत्यक्षरूपा पुरतस्तिष्ठत्येव वरप्रदा ॥ ४१ ॥
दिव्यमाल्याम्बरा सा च दिव्यरत्नविभूषिता। पुरतः प्रत्यक्षरूपा तिष्ठत्येव वरप्रदा॥
Verse 42
एवं प्रत्यक्षरूपां तां गंगां दिव्यवपुर्द्धराम् । दृष्ट्वा स्वचक्षुषा मर्त्यः कृतकृत्यो भवेच्छुभे ॥ ४२ ॥
एवं प्रत्यक्षरूपां तां गङ्गां दिव्यवपुर्धराम्। स्वचक्षुषा दृष्ट्वा मर्त्यः कृतकृत्यो भवेत् शुभे॥
Verse 43
यान्यान्कामयते मर्त्यः कामांस्तांस्तानवाप्नुयात् । निष्कामस्तु लभेन्मोक्षं विप्रस्तेनैव जन्मना ॥ ४३ ॥
यान्यान् कामयते मर्त्यः कामांस्तान् तान् अवाप्नुयात्। निष्कामस्तु लभेन्मोक्षं विप्रस्तेनैव जन्मना॥
Verse 44
एतद्विधानं च मयोदितं ते पृष्टं हि सर्वं गुडधेनुपूर्वम् । गंगार्चनं मुक्तिकरं व्रतं त्त सांवत्सरं श्रीपतितुष्टिदं हि ॥ ४४ ॥
एतद्विधानं मयोदितं ते यथापृष्टं सर्वं गुडधेनुपूर्वम्। गङ्गार्चनं मुक्तिकरं व्रतं तत् संवत्सरं कार्यं श्रीपतितुष्टिदं हि॥
Verse 45
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्ये गुडधेनुविधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गङ्गामाहात्म्ये गुडधेनुविधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ४२ ॥
It functions as a paradigmatic dhenu-dāna: a symbolic ‘cow’ constructed from a valuable substance and ritually animated through Lakṣmī-centered invocations, then transferred to a brāhmaṇa. The chapter treats it as both expiatory (pāpa-nāśa) and prosperity-generating (śrī-prada), while also serving as the gateway into Gaṅgā-oriented vrata practice.
Guḍa-dhenū (jaggery), ghṛta-dhenū (ghee), tila-dhenū (sesame), jala-dhenū (water), kṣīra-dhenū (milk), madhu-dhenū (honey), śarkarā-dhenū (sugar), dadhi-dhenū (curd), ratna-dhenū (gems), and rūpa-dhenū (‘form’/golden form).
After prescribing the donation rite and its calendrical suitability, it instructs a structured Gaṅgā pūjā with specified offerings and a recurring monthly observance. The culmination is a yearlong vow in which Gaṅgā becomes manifest (darśana), granting desired aims to the desirous and liberation to the desireless, aligning tīrtha devotion with mokṣa-dharma.