मोहन्याख्याने राजा रुक्माङ्गदः हरिवासरे (एकादश्यां) निराहारव्रतपालने दृढनिश्चयं प्रकटयति। कीर्तिनाशं, मिथ्यावाददोषारोपं, राज्यभ्रंशं, लोकनिन्दां, प्रियवियोगं, मृत्युमपि नरकं वा सहेयम्, न तु व्रतभङ्गं करिष्यामीति स घोषयति। एकादशीव्रतं पापनाशकं कीर्तिपुण्यप्रदं च निरूप्य निषिद्धभोजन-सङ्ग-पानादिरूपं अतिक्रमजीवनं निन्द्यते। ‘इदं मम’ इति मोह-ममताबन्धनस्य मूलं दर्शयित्वा व्रतजन्यात्मसंयमेन तस्य विरोधः सूचितः। भेरीघोषवत् लोकप्रसिद्धं व्रतमिदं प्रतिपाद्य त्रैलोक्यकीर्तिः एकादशीपरायणतायामेव रुक्माङ्गदस्य प्रतिष्ठिता इति निष्कर्षः।
Verse 1
राजोवाच । कीर्तिर्नश्यतु मे पुत्र ह्यनृती वा भवाम्यहम् । गतो वा नरकं घोरं कथं भोक्ष्ये हरेर्दिने ॥ १ ॥
राजोवाच—नश्यतु मे कीर्तिः, पुत्र; अनृती वा भवाम्यहम्। गतो वा नरकं घोरं, कथं भोक्ष्ये हरेर्दिने॥
Verse 2
ब्रह्मणो निलयं यातु देवीयं मोहिनी सुत । भूयो भूयो वदति मां दुर्मेधाश्च सुबालिशा ॥ २ ॥
ब्रह्मणो निलयं यातु देवीयं, मोहिनीसुत। भूयो भूयो वदन्ति मां दुर्मेधासः सुबालिशाः॥
Verse 3
नापरं कामये राज्यं वसुधां वसु किंचन । मुक्त्वैवं वासरे विष्णोर्भोजनं पापनाशने ॥ ३ ॥
नापरं कामये राज्यं न वसुधां न वसु किञ्चन। एवं विष्णोर्वासरे भोजनं मुक्त्वा पापनाशने॥
Verse 4
यद्यहं कुत्सितां योनिं व्रजेयं क्रिमिसंज्ञिताम् । तथापि नैव कर्ताहं भोजनं हरिवासरे ॥ ४ ॥
यद्यहं कुत्सितां योनिं व्रजेयं क्रिमिसंज्ञिताम्। तथापि नैव कर्ताहं भोजनं हरिवासरे॥
Verse 5
एषा गुरुतरा भूत्वा लोकानां शिक्षयान्विता । दुंदुभी कुर्वती नादं सा कथं वितथा भवेत् ॥ ५ ॥
एषा गुरुतरा भूत्वा लोकानां शिक्षयान्विता। दुन्दुभी कुर्वती नादं सा कथं वितथा भवेत्॥
Verse 6
अभक्ष्यभक्षणं कृत्वा अगम्यागमनं तथा । अपेयं चैव पीत्वा तु किं जीवेच्छरदः शतम् ॥ ६ ॥
अभक्ष्यं भुक्त्वा, अगम्यं गत्वा, अपेयं च पीत्वा—एवं पापाचरणेन शतं वर्षाणि जीवितेनापि किं प्रयोजनम्?
Verse 7
असत्यं वापि कृत्वाहं त्यक्तराज्यनयः क्षितौ । धिक्कृतोऽपि जनैः सर्वैर्न भोक्ष्ये हरिवासरे ॥ ७ ॥
असत्यं वदन्नपि, राज्यनीतिबलात् क्षितौ पतितोऽपि, सर्वजनैर्निन्दितोऽपि—हरिवासरेऽहं न भोक्ष्ये।
Verse 8
वियोगे चपलापांग्या यदि चेन्मरणं मम । तच्चापि वरमेवात्र न भोक्ष्ये हरिवासरे ॥ ८ ॥
चपलापाङ्ग्याः वियोगे यदि मम मरणं स्यात्, तदप्यत्र वरमेव; हरिवासरेऽहं न भोक्ष्ये।
Verse 9
कथं हर्षमहं कर्ता मार्तंडतनयस्य वै । व्रजद्भिर्मनुजैर्मार्गे निरयस्यातिदुःखितैः ॥ ९ ॥
मार्तण्डतनयस्य हेतोः कथं हर्षं करिष्याम्यहम्, यदा मार्गे मनुजाः निरयाय नीयन्तेऽतिदुःखिताः?
Verse 10
यास्तु शून्याः कृतास्तात मया नरकपंक्तयः । जनैः पूर्णा भविष्यंति मयि भुक्ते तु ताः सुत ॥ १० ॥
तात, मया याः नरकपङ्क्तयः शून्याः कृताः, मयि भुक्ते तासु फलेषु ताः सुत, अन्यैर्जनैः पूर्णा भविष्यन्ति।
Verse 11
मास्म सीमन्तिनी पुत्र कुक्षौ संधारयेत्सुतम् । समर्थो यस्तु शत्रूणां हर्षं संजनयेद्भुवि ॥ ११ ॥
मास्म सीमन्तिनी पुत्र कुक्षौ संधारयेत्सुतम् । समर्थो यस्तु शत्रूणां हर्षं संजनयेद्भुवि ॥ ११ ॥
Verse 12
भोजनं वासरे विष्णोरेतदेव हियाचते । तन्न दास्यामि मोहिन्या याचितोऽपि सुरासुरैः ॥ १२ ॥
भोजनं वासरे विष्णोरेतदेव हियाचते । तन्न दास्यामि मोहिन्या याचितोऽपि सुरासुरैः ॥ १२ ॥
Verse 13
पिबेद्विषं विशेद्वह्निं निपतेत्पर्वताग्रतः । आकाशभासा स्वशिरश्छिंद्यादेव वरासिना ॥ १३ ॥
पिबेद्विषं विशेद्वह्निं निपतेत्पर्वताग्रतः । आकाशभासा स्वशिरश्छिंद्यादेव वरासिना ॥ १३ ॥
Verse 14
न भोक्ष्यते हरिदिने राजा रुक्मांगदः क्षितौ । रुक्मांगदेति मन्नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥ १४ ॥
न भोक्ष्यते हरिदिने राजा रुक्मांगदः क्षितौ । रुक्मांगदेति मन्नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥ १४ ॥
Verse 15
एकादश्युपवासेन तन्मया संचितं यशः । स कथं भोजनं कृत्वा नाशये स्वकृतं यशः ॥ १५ ॥
एकादश्युपवासेन तन्मया संचितं यशः । स कथं भोजनं कृत्वा नाशये स्वकृतं यशः ॥ १५ ॥
Verse 16
म्रियते यदि वा गच्छति निपतति नश्येच्च खंडशो वापि । विरमति तदपि न चेतो मामकमिति मोहिनीहेतोः ॥ १६ ॥
म्रियतेऽथवा गच्छति निपतति नश्यति वा खण्डशोऽपि; तथापि मोहिनीहेतोश्चेतो न विरमति—“ममेदम्” इति भावात्॥
Verse 17
परित्यजाम्येष निजं हि जीवितं लोकैः समेतः सहदारभृत्यैः । न त्वेव कुर्यां मधुसूदनस्य दिने सुपुण्येऽन्ननिषेवणं हि ॥ १७ ॥
लोकैः सह सहदारभृत्यैः सहैतज्जीवितं परित्यजेयम्; न तु मधुसूदनस्य सुपुण्ये दिनेऽन्ननिषेवणं कदाचन कुर्याम्॥
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते षड्वविंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे मोहिनीचरिते षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः॥
The chapter presents Ekādaśī as a directly Hari-centered observance whose fruit is both moral (restraint and purity) and metaphysical (sin-destruction and merit). Because it is tied to Viṣṇu’s sacred time, violating it is portrayed as more spiritually ruinous than worldly losses; hence the king ranks the vow above reputation, sovereignty, and even survival.
It warns against a life normalized around prohibited consumption and association—“eating what must not be eaten… consorting with whom one must not… drinking what must not”—and implies that longevity without dharma is meaningless. Ekādaśī becomes the emblem of disciplined living that reverses such decline.