अध्याये यमः हरिभक्तेः परं माहात्म्यं स्वीकुरुते—ये हरिं स्मरन्ति, उपवासं कुर्वन्ति, स्तुवन्ति च, तान् यमो न निगृह्णाति; ‘हरि’ इति आकस्मिकं उच्चारणमपि पुनर्जन्मच्छेदकं यमलेख्याद् विमोचकं च। सूतिः ब्रह्मणः चिन्तनं वर्णयति—यमकार्यस्य माननार्थं मोहिनीसदृशी रमणी प्रादुर्भवति, कामस्य निन्दा च उपदिश्यते; निषिद्धसम्बन्धेषु मनसापि कामः नरकप्रदः, संचितपुण्यनाशकश्च। ब्रह्मा देहम् अस्थि-मांस-मलादिरूपेण विविच्य मोहं निवारयति, तां कन्यां च स्वकार्ये नियुङ्क्ते। ततः रुक्माङ्गदराजा धर्माङ्गदकुमारश्च सत्य-त्यागपरायणौ वर्ण्येते। ब्रह्मणः योजना—सा कन्या शपथैः राजानं बद्ध्वा हरिवासरोपवासत्यागं याचेत, अन्ते स्वपुत्रच्छेदनमपि प्रार्थयेत; एवं घोरः सत्यधर्मपरीक्षाप्रसङ्गः, अचलसत्यस्य फलरूपेण विष्णुलोकप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Verse 1
यम उवाच । प्राप्तं तात मया सार्द्धं वेदांघ्रिनमने हितम् । नाहं गच्छामि योगांतं पुनरेव जगत्पते ॥ १ ॥
यम उवाच—तात, मया सह त्वं वेदपादयोः प्रणतिहितं परमं फलम् प्राप्तवान्। जगत्पते, अहं योगान्तं न गच्छामि; पुनरेव लोके निवर्ते॥
Verse 2
प्रशासति महीं भूपेहाटकांगदसंज्ञके । तमेकं देवताश्रेष्ठं संप्राप्ते हरिवासरे ॥ २ ॥
हाटकाङ्गदसंज्ञके भूपे महीं प्रशासति, हरिवासरे संप्राप्ते स एकं देवताश्रेष्ठं तम् उपागम्य समर्चयत्॥
Verse 3
यदि चालयसे धैर्यात्ततोऽहं तव किंकरः । स मे शत्रुर्महान्देव तेन लुप्तः पटो मम ॥ ३ ॥
यदि त्वं धैर्यात् मां चालयसि, ततोऽहं तव किंकरो भविष्यामि। किन्तु महान् देव, स मे शत्रुः तेन मम पटो लुप्तः कृतः॥
Verse 4
तमेकं भोजयित्वा तु कार्ष्णेऽहनि महीपतिम् । कृतकृत्यो भविष्यामि गयापिंडप्रदो यथा ॥ ४ ॥
कार्ष्णेऽहनि तु तमेकं महीपतिं भोजयित्वा अहं कृतकृत्यो भविष्यामि, यथा गयापिण्डप्रदः॥
Verse 5
अद्य प्रभृति देवेशोयैर्नरैः संस्मृतो हरिः । उपोषितः स्तुत्वोपि न नियम्या मया हि ते ॥ ५ ॥
अद्य प्रभृति देवेश, यैर्नरैः हरिः संस्मृतः, उपोषितः स्तुत्वा च, ते मया न नियम्याः खलु॥
Verse 6
हरिरिति सहसा ये संगृणंतिच्छलेन जननिजठरमार्गात्ते विमुक्ते विमुक्ता हि मर्त्याः । मम पटविलिपिं ते नो विशंति प्रवीणा दिविचरवरसंघैस्ते नमस्या भवन्ति ॥ ६ ॥
ये मर्त्याः सहसा ‘हरिः’ इति नाम छलेनापि संगृणन्ति, ते जननिजठरमार्गात् विमुक्ताः सन्ति—नूनं मुक्ताः। मम पटविलिपिं न प्रविशन्ति ते प्रवीणाः, दिविचरवरसंघैश्च ते नमस्या भवन्ति॥
Verse 7
सौतिरुवाच । वैवस्वतस्य कार्येण तत्सम्मानचिकीर्षया । चिंतयामास देवेशो विरिंचिः कुशलांछनः ॥ ७ ॥
सौतिरुवाच—वैवस्वतस्य कार्येण तत्सम्मानचिकीर्षया। चिन्तयामास देवेशो विरिञ्चिः कुशलाञ्छनः॥
Verse 8
चिंतयित्वा क्षणं देवः सर्वभूतैश्च भूषितः । भूतत्रासनमात्रं तु रूपं स जगृहे विभुः ॥ ८ ॥
क्षणं चिन्तयित्वा देवः सर्वभूतैश्च भूषितः। भूतत्रासनमात्रं तु रूपं स जगृहे विभुः॥
Verse 9
तस्मिन्नुत्पादयामास प्रमदां लोकमोहिनीम् । सर्वयोषिद्वरा देवीमनसा निर्भिता बभौ ॥ ९ ॥
तस्मिन्नुत्पादयामास प्रमदां लोकमोहिनीम्। सर्वयोषिद्वरा देवी मनसा निर्भिता बभौ॥
Verse 10
सा बभूवाग्रतस्तस्य सर्वालंकारभूषिता । दृष्ट्वा पितामहस्तां तु रूपद्रविणसंयुताम् ॥ १० ॥
सा सर्वालंकारभूषिता तस्याग्रतः बभूव। तां रूपद्रविणसंयुक्तां दृष्ट्वा पितामहः॥
Verse 11
प्राहेमान् पश्यतो ह्येतां स्वकान्वै काममोहितान् । प्रत्यवायभयाद्ब्रह्या चक्षुषी संन्यमीलयत् ॥ ११ ॥
स्वजनान् काममोहितान् एवं पश्यन्ती सा प्राह; प्रत्यवायभयात् साध्वी चक्षुषी संन्यमीलयत् ॥
Verse 12
सरागेणेह मनसा सरागेणेह चक्षुषा । चिंतयेद्वीक्षयेद्वापि जननीं वा सुतामपि ॥ १२ ॥
सरागेण मनसा सरागेण चक्षुषा यः चिन्तयेत् वीक्षयेद्वा जननीं सुतामपि, तदपि दोषहेतुः—काम एव दृष्टिं मलिनयति ॥
Verse 13
वधूं वा भ्रातृजायां वा गुरोभार्यां नृपस्त्रियम् । स याति नरकं घोरं संचिंत्य श्वपचीमपि ॥ १३ ॥
वधूं भ्रातृजायां गुरोर्भार्यां नृपस्त्रियम्; यः संचिन्तयति, स घोरं नरकं याति—श्वपचीमपि चिन्तयन् ॥
Verse 14
दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्येता यः क्षोभं व्रजते नरः । तस्य जन्मकृतं पुण्यं वृथा भवति नान्यथा ॥ १४ ॥
एताः प्रमदाः दृष्ट्वा यो नरः क्षोभं व्रजते; तस्य जन्मकृतं पुण्यं वृथा भवति, नान्यथा ॥
Verse 15
प्रसंगे दशसाहस्रं पुण्यमायाति संक्षयम् । पुण्यस्य संक्षयात्पापी पाषाणाखुर्भवेद्ध्रुवम् ॥ १५ ॥
प्रसङ्गे दशसाहस्रं पुण्यम् आयाति संक्षयम्; पुण्यसंक्षयात् पापी ध्रुवं पाषाणाखुर्भवेत् ॥
Verse 16
तस्मान्न चिंतयेत्प्राज्ञो ह्येता रागेण चक्षुषा । जनन्या अपि पादौ तु नादेयौ द्वादशाब्दिकैः ॥ १६ ॥
तस्मात् प्राज्ञो रागान्धचक्षुषा एतान् विषयान् न चिन्तयेत्। द्वादशवर्षीयेन तु जनन्याः पादावपि काम्यत्वेन नादेयौ॥
Verse 17
सुतैस्त्वभ्यंगकरणे पुनर्यौवनसंस्थितैः । षष्ट्यतीतां सुतोऽभ्यंगे नियुञ्जीत विचक्षणः ॥ १७ ॥
सुताः पुनर्यौवनसंस्थिताः सन्तोऽभ्यङ्गं कुर्युः। षष्ट्यतीतायाः मातुः अभ्यङ्गे विचक्षणः सुतो नियुञ्जीत॥
Verse 18
वृद्धो वापि युवा वापि न पादौ धावयेद्वधूम् । उभयोः पतनं प्रोक्तं रौरवेऽङ्गारसंचये ॥ १८ ॥
वृद्धो वा युवा वा वधूं पादैर्धावयेत् न। उभयोः पतनं प्रोक्तं; रौरवे नरकेऽङ्गारसञ्चयः फलम्॥
Verse 19
या वधूर्दर्शयेदंगं विवृतं श्वशुरस्य हि । पाणिपादाहता राजन् क्रिमिभक्ष्या भवेत्तु सा । वधूहस्तेन यः पापः पादशौचं करोति हि ॥ १९ ॥
या वधूः श्वशुरस्य पुरतो विवृतमङ्गं दर्शयेत्, सा पाणिपादाहता सती क्रिमिभक्ष्या भवेत्, राजन्। वधूहस्तेन यः पापः पादशौचं करोति सः अपि दोषभाग्॥
Verse 20
स्नानं वाप्यथवाभ्यंगं तस्याप्येवंविधा गतिः । सूचीमुखैः कृष्णवक्रैःर्भुज्यते कल्पसंस्थितिम् ॥ २० ॥
स्नानं वा अथवा अभ्यङ्गं तस्यापि एवम्-विधा गतिः। सूचीमुखैः कृष्णवक्रैः प्राणिभिः कल्पान्तपर्यन्तं भुज्यते॥
Verse 21
तस्मान्न वीक्षयेन्नारीं सुतां वापि वधूं नरः । साभिलाषेण मनसा तत्क्षणात्पतते नरः ॥ २१ ॥
तस्मात् नरः कामरञ्जितेन मनसा नारीं न वीक्षयेत्—स्वसुतां वा वधूं वापि; स एव तत्क्षणाद् धर्मात् पतति।
Verse 22
एवं संचिंतयित्वा च सूक्ष्मां दृष्टिं चकार ह । यदिदं वर्तुलं वक्त्रं सोन्नतं दृश्यते शुभम् ॥ २२ ॥
एवं सञ्चिन्त्य स सूक्ष्मां विवेकदृष्टिं चकार; ‘इदं वर्तुलं वक्त्रं सोन्नतं शुभं दृश्यते’ इति।
Verse 23
अस्थिपंजरमेतद्धि चर्ममांसावृतं त्विति । वसा मेदोऽथ नयने सोज्वले स्त्रीषु संस्थिते ॥ २३ ॥
अस्थिपञ्जरमेतद्धि चर्ममांसावृतं; अन्तर्वसा मेदोऽस्ति, नयने च सोज्वले स्त्रीषु संस्थिते।
Verse 24
अत्युच्छ्रितमिदं मांसं स्तनयोः समवस्थितम् । निम्नांशतां दर्शयति त्रिवली जठरस्थिता ॥ २४ ॥
अत्युच्छ्रितं मांसं स्तनयोः समवस्थितम्; जठरस्थिता त्रिवली च निम्नांशतां दर्शयति।
Verse 25
पुनरेवाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवत्मनि । मूत्रद्वारमिदं गुह्यं यत्र मुग्धं जगत्त्रयम् ॥ २५ ॥
पुनरेवाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवत्मनि; एतद् गुह्यं मूत्रद्वारं यत्र जगत्त्रयं मुग्धं भवति।
Verse 26
अपानवायुना जुष्टं सदैव प्रतिकुत्सितम् । भस्त्रावर्गाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवर्त्मनि ॥ २६ ॥
अपानवायुसंयुक्तं नित्यं प्रतिकुत्सितं च। भस्त्राभारसमं मांसपिण्डं जघनवर्त्मनि क्षिप्यते॥
Verse 27
कृतं यद्विद्द्विधा काष्ठं तद्वज्जंघा द्विधा ध्रुवम् । शुक्रास्थिपूरितं मांसैः कथं सुन्दरतां व्रजेत् ॥ २७ ॥
यथा विदारितं काष्ठं नूनं द्विधा भवेत् ध्रुवम्। तथा जङ्घे द्विधा नित्ये; शुक्रास्थिभ्यां पूरिते मांसैः कथं सौन्दर्यमाप्नुयात्॥
Verse 28
मांसमेदोवसासारे किं सारं देहिनां वद । विष्ठामूत्रमलैः पुष्टे को देहे रज्यते नरः ॥ २८ ॥
मांसमेदोवसासारं देहिनां देह एव किम्? विष्ठामूत्रमलैः पुष्टे देहे कः स्याद् रागवान् नरः॥
Verse 29
एवं विचार्य बहुधा विरिंचिर्ज्ञानचक्षुषा । धैर्यं कृत्वा च नारीं तामुवाच गजगामिनीम् ॥ २९ ॥
एवं बहुधा विचिन्त्य विरिञ्चिर्ज्ञानचक्षुषा। धैर्यं समालम्ब्य तां नारीं गजगामिनीमुवाच॥
Verse 30
यथाहि मनसा सृष्टा मया त्वं वरवर्णिनी । तथा भूतासि चार्वंगि मानसोन्मादकारिणी ॥ ३० ॥
यथा मनसा सृष्टा मया त्वं वरवर्णिनि। तथा जातासि चार्वङ्गि मनसोन्मादकारिणि॥
Verse 31
तमुवाच तदा सा तु प्रणम्य चतुराननम् । पश्य मूर्छान्वत्नांथ जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३१ ॥
तदा सा चतुराननं ब्रह्माणं प्रणम्येदं वचः प्राह—पश्य, मोहवशात् मूर्छितं जगत् सर्वं स्थावरजङ्गमम्॥
Verse 32
मोहितं मम रूपेण सयोगि यदकल्मषम् । स नास्ति त्रिषु लोकेषु यः पुमान्मम दर्शनात् ॥ ३२ ॥
मम रूपेण मोहितः स योगी यदकल्मषः स्यात्; त्रिषु लोकेषु नास्ति पुमान् यो मम दर्शनात् न तथा भवेत्॥
Verse 33
भवंतमादितः कृत्वा न क्षोभं याति पद्मज । आत्मस्तुतिर्न कर्तव्या केनचिच्छुभमिच्छता ॥ ३३ ॥
भवन्तम् आदितः कृत्वा पद्मज, न क्षोभं याति जनः; शुभमिच्छता केनचित् आत्मस्तुतिः कदाचन न कर्तव्या॥
Verse 34
स्तवनान्नरकं याति विशुद्धोऽपि च मानवः । तथापि स्तवनं ब्रह्मन् कर्तव्यं कार्यहेतुना ॥ ३४ ॥
स्तवनात् नरकं याति विशुद्धोऽपि मानवः; तथापि ब्रह्मन्, कार्यहेतोः स्तवनं कर्तव्यमेव॥
Verse 35
साहं सृष्टा त्वया ब्रह्मन् कस्यचित्क्षोभणाय वै । तमादिश जगन्नाथ क्षोभयिष्ये न संशयः ॥ ३५ ॥
अहं ब्रह्मन् त्वया सृष्टा कस्यचित् क्षोभणाय वै; तस्मात् जगन्नाथ तमादिश—क्षोभयिष्ये न संशयः॥
Verse 36
मां दृष्ट्वापि क्षितौ देव भूधरश्चापि मुह्यति । किं पुनश्चेतनोपेतः श्वासोच्छासी नरस्त्विति ॥ ३६ ॥
देव, मां दृष्ट्वैव क्षितौ भूधरः अपि मुह्यति; किं पुनः चेतनायुक्तः श्वासोच्छाससमन्वितो नरः—स कथं न विमुह्येत्?
Verse 37
तथा चोक्तं पुराणेषु नारीवीक्षणवर्णनम् । उन्मादकरणं नॄणां दुश्चरव्रतनाशनम् ॥ ३७ ॥
पुराणेषु चोक्तं—नारीवीक्षणवर्णनं नॄणामुन्मादकरं, दुश्चरव्रतानां च नाशनम्।
Verse 38
सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेंद्रियाणां लज्जां तावद्विधत्ते विनयमपि समालंबते तावदेव । भ्रूचापाक्षेपयुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतंति ॥ ३८ ॥
यावद् नरः सन्मार्गे स्थितो भवति, तावदेवेन्द्रियाणि वशे तिष्ठन्ति; तावल्लज्जा विनयश्च समुत्पद्यते—यावल्लीलावतीनां भ्रूचापाक्षेपयुक्ता नीलपक्ष्मयुक्ता दृष्टिबाणा हृदि पतन्ति धृतिं हरन्ति।
Verse 39
धिक्तस्य मूढमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समीकरोति । भ्रूक्षेपविस्मितकटाक्षनिरीक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसितानि कुतः शशांके ॥ ३९ ॥
धिक् तस्य मूढमनसः कुकवेः कवित्वम्, यः स्त्रीमुखं शशिनं च समीकरोति। हे शशाङ्क! क्व ते भ्रूक्षेप-विस्मित-कटाक्ष-निरीक्षणानि, कोप-प्रसाद-हसितानि च?
Verse 40
पीतं हि मद्यं मनुजेन नाथ करोति मोहं सुविचक्षणस्य । स्मृता च दृष्टा युवती नरेण विमोहयेदेव सुराधिका हि ॥ ४० ॥
नाथ, मनुजेन पीतं मद्यं सुविचक्षणस्यापि मोहं करोति। युवती तु नरेण स्मृता दृष्टा वा सुराधिकं विमोहयेदेव।
Verse 41
मोहनार्थं त्वया सृष्टा नराणां प्रपितामह । तमादिशजगन्नाथ त्रैलोक्यं मोहयाम्यहम् ॥ ४१ ॥
प्रपितामह! त्वया अहं नराणां मोहनार्थं सृष्टा; अतः जगन्नाथ! माम् आदिश, येन अहं त्रैलोक्यं मोहयामि॥
Verse 42
ब्रह्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया देवि नासाध्यं भुवनत्रये । नागनासोरु सुभगे मत्तमातंगगामिनि ॥ ४२ ॥
ब्रह्मोवाच—देवि! त्वया यत् सत्यमुक्तं; भुवनत्रये न किमपि असाध्यम्। नागनासोरु सुभगे! मत्तमातङ्गगामिनि॥
Verse 43
या त्वं दूषयसे चेतो ममापि वरवर्णिनि । तन्मया सुगृहीतं तु कृतं ज्ञानांकुशेन हि ॥ ४३ ॥
वरवर्णिनि! या त्वं मम चेतो दूषयितुमिच्छसि, तत् मया ज्ञानाङ्कुशेन सुगृहीतं निबद्धं च॥
Verse 44
सा त्वं कथं न लोकानां चेतांस्यपहरिष्यसि । सत्यमेतद्विशालाक्षि तव रूपं विमोहनम् ॥ ४४ ॥
विशालाक्षि! सा त्वं कथं न लोकानां चेतांसि अपहरिष्यसि? सत्यमेतत्—तव रूपं विमोहनम्॥
Verse 45
सामरं हि जगत्सर्वं निश्चेष्टमपि लक्षये । यन्निमित्तं मया सृष्टा तत्साधय वरानने ॥ ४५ ॥
सामरं जगत्सर्वं निश्चेष्टमिव लक्षये; यन्निमित्तं मया सृष्टा, तत् साधय वरानने॥
Verse 46
वैदिशे नगरे राजा नाम्ना रुक्मांगदः क्षितौ । यस्य सन्ध्यावली भार्या तव रूपोपमा शुभे ॥ ४६ ॥
क्षितौ वैदिशे नगरे रुक्माङ्गद इति नाम राजा आसीत्। तस्य भार्या सन्ध्यावली नाम शुभा, तव रूपोपमा॥
Verse 47
यस्यां धर्मांगदो जातो पितुरत्यधिकः सुतः । दशनागायु तबलः प्रतापेन रविर्यथा ॥ ४७ ॥
तस्यां धर्माङ्गदः पुत्रो जातः पितुरत्यधिकः। दशनागायुतबलः प्रतापेण रविर्यथा॥
Verse 48
यः क्षांत्या धरया तुल्यो गांभीर्ये सांगरोपमः । तेजसा वह्निवद्द्वीप्तः क्रोधे वैवस्वतोपमः ॥ ४८ ॥
यः क्षान्त्या धरया तुल्यो गांभीर्ये सागरोपमः। तेजसा वह्निवद्दीप्तः क्रोधे वैवस्वतोपमः॥
Verse 49
त्यागे वैरौचनिर्यद्वद्गतौ हि पवनोपमः । सौम्यत्वे शशितुल्यस्तु रूपवान् मन्मथो यथा ॥ ४९ ॥
त्यागे वैरौचनिर्यद्वद्गतौ हि पवनोपमः। सौम्यत्वे शशितुल्यस्तु रूपवान् मन्मथो यथा॥
Verse 50
जीवभार्गवयोस्तुल्यो यो नीतौ राजनन्दनः । पित्रा भुक्तं समस्तैकं जंबूद्वीपं वरानने ॥ ५० ॥
वरानने, स राजनन्दनः नीतौ जीवभार्गवयोस्तुल्यः आसीत्। पित्रा च समस्तं जम्बूद्वीपं एकमेव भुक्तम्॥
Verse 51
धर्मांगदेन द्वीपानि संजितान्यपराण्यपि । पित्रोस्तु व्रीडया येन न ज्ञातं प्रमदासुखम् ॥ ५१ ॥
धर्माङ्गदेन द्वीपान्यन्यान्यपि संजितानि; तथापि पितृभ्यां प्रति लज्जया सः प्रमदासुखं न कदापि अनुभूतवान्॥
Verse 52
स्वयं प्राप्ताः परित्यक्ता येन भार्याः सहस्रशः । यो न वाक्याद्विचलते सहैव हि पितुर्गृहे ॥ ५२ ॥
स्वयमेव प्राप्ताः सहस्रशो भार्याः येन परित्यक्ताः; यश्च दत्तवाक्याद् न विचलति, पितुर्गृहेऽपि धृतव्रतः॥
Verse 53
यस्य वै त्रीणि सुभगे मातॄणां चारुहासिनि । शतानि कनकाभासे त्वविशेषेण पश्यति ॥ ५३ ॥
यस्मिन् सुभगे चारुहासिनि कनकाभासे, सः त्रिशतं मातॄणाम् अविशेषेण पश्यति—तादृशी तस्य दृष्टिः॥
Verse 54
तस्य धर्मप्रधानस्य पुत्ररत्नांचितस्य च । समीपं गच्छ चार्वंगि मंदरे पर्वतोत्तमे ॥ ५४ ॥
तस्य धर्मप्रधानस्य पुत्ररत्नैश्च भूषितस्य समीपं गच्छ; चार्वङ्गि, मन्दरे पर्वतोत्तमे॥
Verse 55
तत्र वत्स्यति राजा वै तुरगेणातिवाहितः । तव गीतेन चार्वंगि मोहितोऽश्वं विहाय च ॥ ५५ ॥
तत्र राजा तुरगेणातिवाहितो वत्स्यति; तव गीतेन चार्वङ्गि मोहितोऽश्वं विहायापि स्थास्यति॥
Verse 56
अधिरुह्य गिरेः पृष्ठं स संगं यास्यति त्वया । तत्र देवि त्वयावाच्यं मिलित्वा भूभुजा त्विह ॥ ५६ ॥
गिरेः पृष्ठम् अधिरुह्य स त्वया सह सङ्गमं यास्यति। तत्र देवि, इह भूभुजा सह मिलित्वा, त्वया तद्वचनं तस्मै निवेदनीयम्॥
Verse 57
अहं भार्या भविष्यामि तव राजन्न संशयः । यद्ब्रवीमि ह्यहं नाथ तत्कार्यं हि त्वया ध्रुवम् ॥ ५७ ॥
अहं तव भार्या भविष्यामि, राजन्, न संशयः। नाथ, यदहं ब्रवीमि तत्कार्यं त्वया ध्रुवं कर्तव्यम्॥
Verse 58
मोहितस्तव रूपेण तथैव प्रतिपद्यते । यतस्तं शपथैर्धृत्वा दक्षिणेन करेण वै ॥ ५८ ॥
तव रूपेण मोहितः स तथैव प्रतिपद्यते। अतः शपथैः तं बद्ध्वा स दक्षिणेन करेण वै जग्राह॥
Verse 59
वाच्यः कतिपयैः सुभ्रु दिनैरपगतैस्त्विति । सुरते तव चार्वंगि यदा मुग्धो हि लक्ष्यते ॥ ५९ ॥
कतिपयैर्दिनैरपगतैः, सुभ्रु, इति वाच्यः। सुरते तव चार्वङ्गि यदा स मुग्धो हि लक्ष्यते॥
Verse 60
तदा प्रहस्य राज्ञो वै स्मारणीयं पुरा वचः । यस्त्वया शपथो राजन्कृतो मद्वाक्यपालने ॥ ६० ॥
तदा प्रहस्य राज्ञो वै पुरा वचः स्मारणीयम्। ‘राजन्, मद्वाक्यपालने त्वया यः शपथः कृतः’ इति॥
Verse 61
तत्पालयमहीपाल मन्येऽहं समयस्त्विति । एवमुक्ते त्वया मुग्धो राजा वै सत्यगौरवात् ॥ ६१ ॥
तस्मात् तत् पालय, हे महीपाल; अहं मन्ये—एष एव समयः (धर्मनियमः) इति। एवं त्वया उक्ते, सत्यगौरवात् मुग्धो राजा तदनुमन्यत॥
Verse 62
पालयामि न संदेहो ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् । एवमुक्ते तु वचने त्वया वाच्यो वरानने ॥ ६२ ॥
पालयामि, न संशयः; ब्रूहि—किं ते ददाम्यहम्? इति वचने उक्ते, हे वरानने, ततः त्वया वाच्यं स्ववरं॥
Verse 63
रुक्मांगदो महीपालो धर्मांगदपिता शुभे । नोपवासस्त्वया कार्यो जातु वै हरिवासरे ॥ ६३ ॥
शुभे! रुक्माङ्गदो महीपालो धर्माङ्गदपिता अब्रवीत्—न उपवासस्त्वया कर्तव्यः कदाचिदपि हरिवासरे॥
Verse 64
सुरतस्रं सकारी मे ह्युपवासो भवेत्प्रिय । सुमुग्धां यौवनोपेतां स्वभार्यां यो न सेवते ॥ ६४ ॥
प्रिय! मम तु सुरतत्याग एवोपवाससदृशो भवति। यः सुमुग्धां यौवनोपेतां स्वभार्यां न सेवते, स गृहधर्मे दोषं करोति॥
Verse 65
पर्वापेक्षी दुराचारः स याति नरकं ध्रुवम् । त्रिरात्रमपविद्धाहं त्वया भूप उपोषणात् ॥ ६५ ॥
पर्वापेक्षी दुराचारः स नरकं ध्रुवं याति। हे भूप! त्वयोपोषणात् अहं त्रिरात्रं अपविद्धा (परित्यक्ता) जाता॥
Verse 66
नाहं निमेषमप्येकं स्थातुं शक्ता त्वया विना । श्राद्धकाले तु संप्राप्ते उपाविष्टैर्द्विजैः किल ॥ ६६ ॥
नाहं निमेषमप्येकं स्थातुं शक्ता त्वया विना । श्राद्धकाले तु संप्राप्ते उपाविष्टैर्द्विजैः किल ॥ ६६ ॥
Verse 67
याचते संगमं भार्या यदि भोग्या तदैव सा । एवं संबोध्यमानोऽपि यदा राजा वचस्तव ॥ ६७ ॥
याचते संगमं भार्या यदि भोग्या तदैव सा । एवं संबोध्यमानोऽपि यदा राजा वचस्तव ॥ ६७ ॥
Verse 68
न करिष्यति चार्वंगि तदा वाच्यं परं वचः । यदि न त्यजसे राजन्नुपवासं हरेर्दिने ॥ ६८ ॥
न करिष्यति चार्वंगि तदा वाच्यं परं वचः । यदि न त्यजसे राजन्नुपवासं हरेर्दिने ॥ ६८ ॥
Verse 69
स्वहस्तेन शिरश्च्छित्वा स्वपुत्रस्य वरासिना । धर्मांगदस्य राजेंद्र ममोत्संग्क्षिप स्वयम् ॥ ६९ ॥
स्वहस्तेन शिरश्च्छित्वा स्वपुत्रस्य वरासिना । धर्मांगदस्य राजेंद्र ममोत्संग्क्षिप स्वयम् ॥ ६९ ॥
Verse 70
यद्येतन्मत्प्रियं त्वं हि न करोषि महीपते । धर्मक्षीणो भवान् गंता नरके नात्र संशयः ॥ ७० ॥
यद्येतन्मत्प्रियं त्वं हि न करोषि महीपते । धर्मक्षीणो भवान् गंता नरके नात्र संशयः ॥ ७० ॥
Verse 71
श्रुत्वा त्वदीयं वचनं वरांगने न हिंस्यते प्राणसमं च पुत्रम् । संगृह्य वाक्यं वसुधामराणां सम्भोक्ष्यते माधववासंरेऽसौ ॥ ७१ ॥
वराङ्गने, तव वचनं श्रुत्वा सा प्राणसमं पुत्रं न हिंस्यति। वसुधामराणां वाक्यं संगृह्य सा माधवस्य वासं प्राप्य दिव्यसौख्यं भुङ्क्ते॥
Verse 72
ततो जनो यास्यति पूर्ववच्च यमांतिकं किंकरपाशबद्धः । लिपिप्रमाणं नरकाधिवासी भविष्यते साधु कृतं त्वया हि ॥ ७२ ॥
ततः स जनः पूर्ववच्च यमान्तिकं किंकरपाशबद्धो नीयते। नरकाधिवासी लिपिप्रमाणं कर्मणां साक्ष्यं प्राप्स्यति; साधु कृतं त्वया हि॥
Verse 73
अथ यदि निहंति तनयं राजा सत्येन संयुतः श्रीमान् । निःशेषामरपूज्यं व्रजति पदं पद्मनाभस्य ॥ ७३ ॥
अथ यदि राजा श्रीमान् सत्येन संयुतः स्वतनयं निहन्ति, तदा स निःशेषामरपूज्यं पद्मनाभस्य परमं पदं व्रजति॥
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीं प्रति ब्रह्मवाक्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे ‘मोहिनीं प्रति ब्रह्मवाक्यम्’ नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
The chapter frames Hari-smaraṇa and vrata-observance as a grace-based jurisdictional shift: devotees who fast and praise Hari are said to move beyond Yama’s karmic accounting (his ‘records’), indicating bhakti’s power to nullify or transcend punitive karmic pathways.
It functions as a classical vairāgya technique (aśubha-bhāvanā): by seeing the body as bones, flesh, fat, impurities, and transient parts, the mind is pulled away from kāma-delusion and anchored in discriminative knowledge (jñāna) and self-restraint.
By setting up Rukmāṅgada’s oath-bound dilemma—abandon Harivāsara or commit an unthinkable act—the text dramatizes dharma’s hierarchy and the cost of truth-vows; the promised resolution is that unwavering satya, aligned with Viṣṇu’s purpose, culminates in attaining Padmanābha’s abode.