अस्मिन् अध्याये वसुः मोहिनीं प्रति संवादरूपेण प्रयागस्य वेदसम्मतं माहात्म्यं वर्णयति। मकरस्थे सूर्ये माघव्रते त्रिवेणीस्नानस्य परमफलप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। गङ्गायाः प्रवेशस्थान-सङ्गम-प्रवाहभेदेन तीर्थफलतारतम्यं निरूप्य दुर्लभा वेणी/त्रिवेणी (गङ्गा–यमुना, परम्परया सरस्वती) श्रेष्ठा इति निष्कर्षः। माघे देवर्षिसिद्धाप्सरःपितृगणानां समागमः, स्नानविधौ मन्त्रजपः मौनं च, तथा स्नानदेशकालभेदेन फलवृद्धिः (गृहे उष्णोदकात् सरो-नदी-त्रिवेणीपर्यन्तं, मकरमाघे महागुणितम्) कथ्यते। प्रयागक्षेत्रमण्डलं पञ्चयोजनपरिमाणं, प्रतिष्ठान-हंसप्रतापन-दशाश्वमेधिक-ऋणमोचनक-अग्नितीर्थ-नरकतीर्थादीनि उपतीर्थानि, ब्रह्मचर्याहिंसासत्यतर्पणादिधर्माः च निर्दिश्यन्ते। गोदानं विशेषतः श्रोत्रियाय, चूडाकर्मादिकं च प्रशस्यते; अन्तर्भक्तिः निर्णायिका इति च। अन्ते प्रयागे माघस्नानस्य मोक्षप्रदत्वं, मृत्युकाले प्रयागस्मरणमपि परमगतिheturiti दृढं प्रतिज्ञायते।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि माहात्म्यं वेदसंमतम् । प्रयागस्य विधानेन स्नात्वा यत्र विशुध्यति ॥ १ ॥
वसुरुवाच—शृणु मोहिनि, वक्ष्यामि वेदसम्मतं प्रयागस्य माहात्म्यम्; विधानेन स्नात्वा यत्र जनो विशुध्यति॥
Verse 2
कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्र तत्रावगाहिता । तस्माद्दशगुणा प्रोक्ता यत्र विंध्येन संगता ॥ २ ॥
यत्र यत्र गङ्गायामवगाहनं क्रियते तत्र तत्र सा कुरुक्षेत्रसमेति प्रोक्ता; यत्र तु विन्ध्येन सह सङ्गता तस्मात् स्थानाद् दशगुणं फलमाहुः॥
Verse 3
तस्माच्छतगुणा प्रोक्ता काश्यामुत्तरवाहिनी । काश्याः शतगुणा प्रोक्ता गंगा यत्रार्कजान्विता ॥ ३ ॥
तस्मात् काश्यां उत्तरवाहिनी धारा शतगुणफलप्रदा प्रोक्ता। काश्याः शतगुणा गङ्गा यत्रार्कजया सह संगता॥
Verse 4
सहस्रगुणिता सापि भवेत्पश्चिमवाहिनी । सा देवि दर्शनादेव ब्रह्महत्यादिहारिणी ॥ ४ ॥
सापि सहस्रगुणिता भवेत् पश्चिमवाहिनी। हे देवि, दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यादि पातकं हरति॥
Verse 5
पश्चिमाभिमुखी गंगा कालिंद्या सह संगता । हंति कल्पशतं पापं सा माघे देवि दुर्लभा ॥ ५ ॥
पश्चिमाभिमुखी गङ्गा कालिन्द्या सह संगता। हे देवि, कल्पशतं पापं हन्ति; माघे सा दुर्लभा॥
Verse 6
अमृतं कथ्यते भद्रे सा वेणी भुवि संगता । यस्यां माघे मुहूर्तं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥ ६ ॥
अमृतमिति कथ्यते, भद्रे, सा वेणी भुवि संगता। यस्यां माघे मुहूर्तोऽपि देवानामपि दुर्लभः॥
Verse 7
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुर्यः पुण्यास्तथा सति । स्नातुमायांति ता वेण्यां माघे मकरभास्करे ॥ ७ ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्याः पुर्यश्च सर्वशः। माघे मकरभास्करे वेण्यां स्नातुमुपायान्ति॥
Verse 8
ब्रह्मविष्णुमहादेवा रुद्रादित्यमरुद्गणाः । गंधर्वा लोकपालाश्च यक्षकिन्नरगुह्यकाः ॥ ८ ॥
ब्रह्मा विष्णुर्महादेवो रुद्राऽऽदित्याः मरुद्गणाः । गन्धर्वा लोकपालाश्च यक्षकिन्नरगुह्यकाः ॥
Verse 9
अणिमादिगुणोपेता ये चान्ये तत्त्वदर्शिनः । ब्रह्माणी पार्वती लक्ष्मीः शची मेधाऽदिती रतिः ॥ ९ ॥
अणिमादिगुणोपेता ये चान्ये तत्त्वदर्शिनः । ब्रह्माणी पार्वती लक्ष्मीः शची मेधा अदिती रतिः ॥
Verse 10
सर्वास्ता देवपन्त्यश्च तथानागांगनाः शुभे । घृताची मेनका रंभाप्युर्वशी च तिलोत्तमा ॥ १० ॥
सर्वास्ता देवपत्न्यश्च तथानागाङ्गनाः शुभे । घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ॥
Verse 11
गणाश्चाप्सरसां सर्वे पितॄणां च गणास्तथा । स्नातुमायांति ते सर्वे माघे वेण्यां विरंचिजे ॥ ११ ॥
गणाश्चाप्सरसां सर्वे पितॄणां च गणास्तथा । स्नातुमायान्ति ते सर्वे माघे वेण्यां विरञ्चिजे ॥
Verse 12
कृते युगे स्वरूपेण कलौ प्रच्छन्नरूपिणः । सर्वतीर्थानि कृष्णानि पापिनां संगदोषतः ॥ १२ ॥
कृते युगे स्वरूपेण कलौ प्रच्छन्नरूपिणः । सर्वतीर्थानि कृष्णानि पापिनां सङ्गदोषतः ॥
Verse 13
भवंति शुक्लवर्णानि प्रयागे माघमज्जनात् । मकरस्थे रवौ माघे गोविंदाच्युत माधवः ॥ १३ ॥
प्रयागे माघमासे मज्जनात् शुक्लवर्णत्वं विशुद्धभावता च जायते। माघे मकरस्थे रवौ गोविन्दोऽच्युतो माधवश्च इति भगवतः संकीर्तनं पूजनं च भवति॥
Verse 14
स्नानेनानेन मे देव यथोक्तफलदो भव । इमं मंत्रं समुच्चार्य स्नायान्मौनं समाश्रितः ॥ १४ ॥
हे देव, अनेन स्नानेन यथोक्तं फलं मे प्रदेहि। इमं मन्त्रं समुच्चार्य मौनं समाश्रित्य स्नायात्॥
Verse 15
वासुदेवं हरिं कृष्णं माधवं च स्मरेत्पुनः । तप्तेन वारिणा स्नानं यद्गृहे क्रियते नरैः ॥ १५ ॥
पुनर्वासुदेवं हरिं कृष्णं माधवं च स्मरेत्। यदा गृहे नरैः तप्तवारिणा स्नानं क्रियते तदा॥
Verse 16
षष्ट्यब्देन फलं तद्धि मकरस्थे दिवाकरे । बहिः स्नानं तु वाप्यादौ द्वाशाब्दफलं स्मृतम् ॥ १६ ॥
मकरस्थे दिवाकरे तद्विधानं षष्ट्यब्दफलं ददाति। बहिः स्नानं तु वाप्यादौ द्वादशाब्दफलं स्मृतम्॥
Verse 17
तडागे द्विगुणं तद्धि नद्यादौ तच्चतुर्गुणम् । दशधा देवरवाते च महानद्यां च तच्छतम् ॥ १७ ॥
तडागे तद् द्विगुणं स्यात्, नद्यादौ चतुर्गुणं भवेत्। देवरवाते दशधा, महानद्यां तु तच्छतम्॥
Verse 18
चतुर्गुणशतं तच्च महानद्योस्तु संगमे । सहस्रगुणितं सर्वं तत्फलं मकरे रवौ ॥ १८ ॥
महानद्योर् संगमे तदेव पुण्यं चतुर्गुणशतं भवति; मकरस्थे रवौ तस्य सर्वस्य फलस्य सहस्रगुणवृद्धिः स्यात्॥
Verse 19
गंगायां स्नानमात्रेण प्रयागे तत्प्रकीर्तितम् । गंगां ये चावगाहंति माघे मासि सुलोचने ॥ १९ ॥
गङ्गायां स्नानमात्रेणैव प्रयागे यत् फलं प्रकीर्तितं तत् प्राप्यते; ये च माघमासि गङ्गाम् अवगाहन्ति, हे सुलोचने, ते विशिष्टफलभागिनः॥
Verse 20
चतुर्युगसहस्रं ते न पतंति सुरालयात् । शतेन गुणितं माघे सहस्रं विधिनंदिनि ॥ २० ॥
हे विधिनन्दिनि, ते चतुर्युगसहस्रपर्यन्तं सुरालयात् न पतन्ति; माघमासे तु तत् कालमानं शतेन गुणितं, पुनः सहस्रेण च वर्धते॥
Verse 21
निर्दिष्टमृषिभिः स्नानं गंगायमुनसंगमे । पापौर्घैर्भुवि भारस्य दाहायेमं प्रजापतिः ॥ २१ ॥
ऋषिभिः निर्दिष्टं स्नानं गङ्गायमुनयोः संगमे; पापौघैः पृथिव्यां भारस्य दाहाय प्रजापतिना अयं विधिः प्रवर्तितः॥
Verse 22
प्रयागं विदधे देवि प्रजानां हितकाम्यया । स्नानस्थानमिदं सम्यक् सितासितजलं किल ॥ २२ ॥
देवि, प्रजानां हितकाम्यया प्रयागं विदधे; एतत् स्नानस्थानं सम्यक् ख्यातं श्वेतासितजलसंगमेन॥
Verse 23
पापरूपपशूनां हि ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । सितासिता तु या धारा सरस्वत्या विदर्भिता ॥ २३ ॥
पुरा ब्रह्मणा पापरूपपशवो निर्मिताः; सरस्वत्या विदर्भिता सा सितासिता धारा।
Verse 24
तं मार्गं ब्रह्मलोकस्य सृष्टिकर्त्ता ससर्ज वै । ज्ञानदो मानसे माघो न तु मोक्षफलप्रदः ॥ २४ ॥
सृष्टिकर्ता ब्रह्मलोकमार्गं तं ससर्ज; मानसे माघः ज्ञानदः, न तु स्वयमेव मोक्षफलप्रदः।
Verse 25
हिमवत्पृष्ठतीर्थेषु सर्वपापप्रणाशनः । वेदविद्भिर्विनिर्द्दिष्टं इंद्रलोकप्रदो हि सः । सर्वमासोत्तमो माघो मोक्षदो बदरीवने ॥ २५ ॥
हिमवत्पृष्ठतीर्थेषु स सर्वपापप्रणाशनः; वेदविद्भिर्विनिर्दिष्ट इन्द्रलोकप्रदः। सर्वमासोत्तमो माघो बदरीवने मोक्षदः।
Verse 26
पापहा दुःखहारी च सर्वकामफलप्रदः । रुद्रलोक प्रदो माघो नार्मदे परिकीर्तितः ॥ २६ ॥
माघः पापहा दुःखहारी सर्वकामफलप्रदः; नार्मदे परिकीर्तितो रुद्रलोकप्रदः।
Verse 27
सारस्वतौघविध्वंसी सर्वलोकसुखप्रदः । विशालफलदो माघो विशालाया प्रकीर्तितः ॥ २७ ॥
माघः सारस्वतौघविध्वंसी सर्वलोकसुखप्रदः; विशालफलदः, अतः ‘विशाला’ इति प्रकीर्तितः।
Verse 28
पापेंधनदवाग्निश्च गर्भवासविनाशनः । विष्णुलोकाय मोक्षाय जाह्नवः परिकीर्तितः ॥ २८ ॥
जाह्नवी पापेन्धनदवाग्निरिव पापानां समूलं दहति, गर्भवासबन्धनं विनाशयति, विष्णुलोकप्राप्तये मोक्षाय च साधनं परिकीर्तिता ॥
Verse 29
सरयूर्गंडकी सिंधुश्चंद्रभागा च कौशिकी । तापी गोदावरी भीमा पयोष्णी कृष्णवेणिका ॥ २९ ॥
सरयूर्गण्डकी सिन्धुश्चन्द्रभागा कौशिकी च; तापी गोदावरी भीमा पयोष्णी कृष्णवेणिका—एताः पुण्यनद्यः परिकीर्तिताः ॥
Verse 30
कावेरी तुंगभद्रा च यास्तथान्याः समुद्रगाः । तासु स्नायी नरो याति स्वर्गलोकं विकल्मषः ॥ ३० ॥
कावेरी तुङ्गभद्रा च तथा अन्याः समुद्रगाः नद्यः; तासु स्नात्वा नरो विकल्मषः स्वर्गलोकं याति ॥
Verse 31
नैमिषे विष्णुसारूप्यं पुष्करे ब्रह्मणेंऽतिकम् । आखंडलस्य लोको हि कुरुक्षेत्रे च माघतः ॥ ३१ ॥
नैमिषे विष्णुसारूप्यं लभते, पुष्करे ब्रह्मणः सान्निध्यम्; कुरुक्षेत्रे तु माघपुण्येन आखण्डललोकं प्राप्नोति ॥
Verse 32
माघो देवह्रदे देवि योगसिद्धिफलप्रदः । प्रभासे मकरादित्ये स्नात्वा रुद्रगणो भवेत् ॥ ३२ ॥
देवि, देवह्रदे माघमासः योगसिद्धिफलप्रदः; प्रभासे तु मकरादित्ये स्नात्वा रुद्रगणो भवेत् ॥
Verse 33
देविकायां देवदेहो नरो भवति माघतः । माघस्नानेन विधिजे गोमत्यां न पुनर्भवः ॥ ३३ ॥
देविकायां माघव्रतं कृत्वा नरो दिव्यदेहं लभते। विधिज! गोमतीतीरे माघस्नानेन पुनर्जन्म न भवति॥
Verse 34
हेमकूटे महाकले ॐकारे ह्यपरे तथा । नीलकंठार्बुदे माघो रुद्रलोकप्रदो मतः ॥ ३४ ॥
हेमकूटे महाकाले ॐकारे चापरे तथा। नीलकण्ठेऽर्बुदे माघव्रतं रुद्रलोकप्रदं स्मृतम्॥
Verse 35
सर्वासां सरितां देवि संपूरो माकरे रवौ । स्नानेन सर्वकामानां प्राप्त्यै ज्ञेयो विचक्षणैः ॥ ३५ ॥
देवि! मकरस्थे रवौ सर्वासां सरितां संपूरः स्यात्। तदा स्नानेन सर्वकामप्राप्तिरिति विचक्षणैर्ज्ञेयम्॥
Verse 36
माघस्तु प्राप्यते धन्यैः प्रयागे विधिनंदिनि । अपुनर्भवदं तत्र सितासितजलं यतः ॥ ३६ ॥
धन्यैरेव प्रयागे विधिनन्दिनि माघव्रतः प्राप्यते। तत्र श्वेतासितयोर्जलस्नानादपुनर्भवः स्यात्॥
Verse 37
गायंति देवाः सततं दिविष्ठा माघः प्रयागे किल नो भविष्यति । स्नाता नरा यत्र न गर्भवेदनां पश्यंति तिष्ठन्ति च विष्णु सन्निधौ ॥ ३७ ॥
दिविष्ठा देवाः सततं गायन्ति—“हन्त! प्रयागे माघो नास्माकं भविष्यति।” यत्र स्नाता नरा गर्भवेदनां न पुनः पश्यन्ति, विष्णोः सन्निधौ च वसन्ति॥
Verse 38
तीर्थैर्व्रतैर्दानतपोभिरध्वरैः सार्द्धं विधात्रा तुलया धृतं पुरा । माघः प्रयागश्च तयोर्द्वयोरभून्माघो गरीयांश्चतुराननात्मजे ॥ ३८ ॥
पुरा विधाता तुलया समं तीर्थव्रतदानतपोऽध्वरान् अधारयत्। तत्र प्रयागो माघश्च द्वावभूतां, चतुराननात्मजाय माघोऽधिकगुरुतरः पुण्यफलतः॥
Verse 39
वातांबुपर्णाशनदेहशोषणैस्तपोभिरुग्रैश्चिरकालसंचितैः । योगैश्च संयांति नरास्तु यां गतिं स्नानात्प्रयागस्य हि यांति तां गतिम् ॥ ३९ ॥
वाताम्बुपर्णाशनदेहशोषणैः चिरकालसंचितैरुग्रतपोभिः। योगैश्च यां गतिं नराः सम्यगाप्नुवन्ति, प्रयागस्नानमात्रेण तामेव यान्ति॥
Verse 40
स्नाता हि ये माकरभास्करोदये तीर्थे प्रयागे सुरसिंधुसंगमे । तेषां गृहद्वारमलंकरोति भृंगावली कुंजरकर्णताडिता ॥ ४० ॥
ये माकरभास्करोदये प्रयागतीर्थे सुरसिन्धुसंगमे स्नाताः। तेषां गृहद्वारमिव भृंगावली कुंजरकर्णताडिता अलंकरोति॥
Verse 41
यो राज्ञसूयाख्यसमाध्वरस्य स्नानात्फलं संप्रददाति चाखिलम् । पापानि सर्वाणि निहत्य लीलया नूनं प्रयागः स कथं न वर्ण्यते ॥ ४१ ॥
यो राजसूयसमाध्वरस्नानफलं सम्यक् प्रददात्यखिलम्। सर्वपापानि लीलया निहन्ति स प्रयागः कथं नूनं न वर्ण्यते॥
Verse 42
चतुर्वेदिषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव हि । स्नात एव तदाप्नोति गंगाकालिंदिसंगमे ॥ ४२ ॥
चतुर्वेदिषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु च यद्भवेत्। तत्सर्वं स्नानमात्रेण गङ्गाकालिन्दीसंगमे लभते॥
Verse 43
तत्राभिषेकं कुर्वीत संगमे शंसितव्रतः । तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ४३ ॥
तत्र पुण्यसंगमे शंसितव्रतः पुरुषोऽभिषेकं कुर्यात्। स राजसूयाश्वमेधयोः तुल्यं फलं प्राप्नोति॥
Verse 44
पंचयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मंडलम् । प्रवेशादस्य भूमौ तु अश्वमेधः पदे पदे ॥ ४४ ॥
प्रयागस्य मण्डलं पञ्चयोजनविस्तीर्णम्। अस्य पुण्यभूमौ प्रवेशमात्रेण पदे पदेऽश्वमेधफलम्॥
Verse 45
त्रीणि कुंडानि सुभगे तेषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागस्य प्रवेशेन पापं नश्यति तत्क्षणात् ॥ ४५ ॥
सुभगे, त्रीणि कुण्डानि सन्ति; तेषां मध्ये जाह्नवी प्रवहति। प्रयागप्रवेशमात्रेण पापं तत्क्षणान्नश्यति॥
Verse 46
मासमेकं नरः स्नात्वा प्रयागे नियतेंद्रियः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो यथा दृष्टं स्वयंभुवा ॥ ४६ ॥
नरः प्रयागे मासमेकं स्नात्वा नियतेन्द्रियः। सर्वपापेभ्यो मुच्यते, यथा स्वयंभुवा दृष्टम्॥
Verse 47
शुचिस्तु प्रयतो भूत्वाऽहिसकः श्रद्धयान्वितः । स्नात्वा मुच्येत पापेभ्यो गच्छेच्च परमं पदम् ॥ ४७ ॥
शुचिः प्रयतः अहिंसकः श्रद्धयान्वितश्च यः स्नात्वा पापेभ्यो मुच्यते, स परमं पदं गच्छति॥
Verse 48
नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थँ सिंधुसागरम् । गया च धेनुकं चैव गंगासागरसंगमः ॥ ४८ ॥
नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिन्धुसागर-संगमम् । गया धेनुकतीर्थं च गङ्गासागर-संगमश्च—एते पुण्यतीर्थाः प्रकीर्तिताः ॥
Verse 49
एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः । दश तीर्थसहस्राणि त्रंशत्कोटयस्तथा पराः ॥ ४९ ॥
एते चान्ये च बहवः पुण्याः शिलोच्चयाः स्मृताः । दश तीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यः परास्तथा ॥
Verse 50
प्रयागे संस्थिता नित्यमेधमाना मनीषिणः । त्रीणि यान्यग्निकुंडानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी ॥ ५० ॥
प्रयागे मनीषिणो नित्यं संस्थिता यज्ञकर्मणि । तत्राग्निकुण्डानि त्रीणि तेषां मध्ये तु जाह्नवी ॥
Verse 51
प्रयागाद्धि विनिष्क्रांता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ ५१ ॥
प्रयागाद्धि विनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
Verse 52
यमुना गंगाया सार्द्धं संगता लोकपावनी । गांगयमुनयोर्मध्ये पृथिव्यां यत्परं स्मृतम् ॥ ५२ ॥
यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी । गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्यां यत्परं स्मृतम् ॥
Verse 53
प्रयागस्य तु तीर्थस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् ॥ ५३ ॥
प्रयागतीर्थस्य महिमा षोडशीमपि कलां न समर्हति; तीर्थानां तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च सन्तीति वायुरब्रवीत्।
Verse 54
दिविभुव्यतरिक्षं च जाह्नव्या तानि संति च । प्रयागं समधिष्ठाय कंबलाश्वतरावुभौ ॥ ५४ ॥
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च जाह्नव्याः सम्बन्धिनि तानि तीर्थानि सन्ति; प्रयागं समधिष्ठाय कंबलाश्वतरौ नागराजावुभौ स्थितौ।
Verse 55
भागवत्यथवा चैषा वेदां वेद्या प्रजापतेः । तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमंतः समास्थिताः ॥ ५५ ॥
एषा परम्परा भागवतीस्वरूपा, अथवा प्रजापतेर्वेद एव वेद्योऽस्ति; तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्त इव समास्थिताः।
Verse 56
प्रजापतिमुपासंते ऋषयश्च तपोधनाः । यजंति क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधराः सति ॥ ५६ ॥
प्रजापतिं तपोधनाः ऋषय उपासते; देवाः क्रतुभिर्यजन्ति; तथा चक्रधराः, सति, तमर्चयन्ति।
Verse 57
ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु सुंदरि । प्रभावात्सर्वतीर्थभ्यः प्रभवत्यधिकस्तथा ॥ ५७ ॥
ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु सुन्दरि; तस्य प्रभावात् सर्वतीर्थेभ्यः अधिकं प्रभवति।
Verse 58
तत्र दृष्ट्वा तु तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदम् । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः शशांक इव राहुणा ॥ ५८ ॥
तत्र तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदं दृष्ट्वैव जनाः सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते, यथा राहुग्रसनेन ग्रस्तः शशाङ्कः पुनर्मुक्तो भवति ॥
Verse 59
ततो गत्वा प्रयागं तु सर्वदेवाभिरक्षितम् । ब्रह्मचारी वसन्मासं पितॄन्देवांश्च तर्पयन् ॥ ५९ ॥
ततः सर्वदेवाभिरक्षितं प्रयागं गत्वा ब्रह्मचारी भूत्वा मासमेकं वसेत्, पितॄन् देवान् च तर्पयन् ॥
Verse 60
ईप्सिताँल्लभते कामान्यत्र तत्राभिसंगतः । सितासिते तु यो मज्जेदपि पापशतावृतः ॥ ६० ॥
यत्र तत्राभिसंगतः स ईप्सितान् कामान् लभते; सितासिते तु यो मज्जेत् स पापशतावृतोऽपि शुद्ध्यति ॥
Verse 61
मकरस्थे रवौ माघे न स भूतस्तु गर्भगः । दुर्जया वैष्णवी माया देवैरपि सुदुस्त्यजा ॥ ६१ ॥
मकरस्थे रवौ माघमासे गर्भगः कश्चन भूतः न भवति; दुर्जया वैष्णवी माया देवैरपि सुदुस्त्यजा ॥
Verse 62
प्रयागे दह्यते सा तु माघे मासि विरंचिजे । तेषु तेषु च लोकेषु भुक्त्वा भोगाननेकशः ॥ ६२ ॥
सा तु विरञ्चिजे माघमासे प्रयागे दह्यते; तेषु तेषु लोकेषु अनेकशो भोगान् भुक्त्वा ततः परं गच्छति ॥
Verse 63
पश्चाच्चक्रिणि लीयंते प्रयागे माघमज्जिनः । उपस्पृशति यो माघे मकरार्के सितासिते ॥ ६३ ॥
ततः प्रयागे माघमज्जिनो ये, तेऽन्ते चक्रिणि विष्णौ लीयन्ते। यो माघमासे मकरार्के स्थिते, शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः उपस्पृशेत्, स तदेव परमं फलं प्राप्नोति॥
Verse 64
तस्य पुण्यस्य संख्यां नो चित्रगुप्तोऽपि वेत्त्यलम् । राजसूयसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । फलं सितासिते माघे स्नातानां भवति ध्रुवम् ॥ ६४ ॥
तस्य पुण्यस्य परिमाणं चित्रगुप्तोऽपि न सम्यग् वेत्ति। माघे शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः स्नातानां फलं ध्रुवं राजसूयसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च तुल्यम्॥
Verse 65
आकल्पजन्मभिः पापं संचितं मनुजैस्तु यत् । तद्भवेद्भस्मसान्माघे स्नातानां तु सितासिते ॥ ६५ ॥
आकल्पजन्मभिः संचितं यत् पापं मनुजैः कृतम्। माघे शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः स्नातानां तत् पापं भस्मवत् नश्यति॥
Verse 66
गंगायमुनयोश्चैव संगमो लोकविश्रुतः । स एव कामिकं तीर्थं तत्र स्नानेन भक्तितः ॥ ६६ ॥
गङ्गायमुनयोः संगमो लोके विख्यात एव। स एव कामिकं तीर्थं; तत्र भक्त्या स्नानेन इष्टफलप्राप्तिर्भवति॥
Verse 67
यस्य यस्य च यः कामस्तस्य तस्य भवेद्धि सः । भोगकामस्य भोगाः स्युः स्याद्राज्यं राज्यकामिनः ॥ ६७ ॥
यस्य यस्य यः कामः, तस्य तस्य स एव फलरूपेण भवति। भोगकामस्य भोगाः स्युः, राज्यकामिनो राज्यं स्यात्॥
Verse 68
स्वर्गः स्यात्स्वर्गकामस्य मोक्षः स्यान्मोक्षकामिनः । कामप्रदानि तीर्थानि त्रैलोक्ये यानि कानि च ॥ ६८ ॥
स्वर्गकामस्य स्वर्गः स्यात्, मोक्षकामिनः मोक्ष एव स्यात्। त्रैलोक्ये यानि कानि च तीर्थानि, तानि सर्वाणि कामप्रदानि भवन्ति॥
Verse 69
तानि सर्वाणि सेवन्ते प्रयागं मकरे रवौ । हरिद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे ॥ ६९ ॥
तानि सर्वाणि प्रयागं सेवन्ते मकरस्थे रवौ। हरिद्वारे प्रयागे च गङ्गासागर-सङ्गमे॥
Verse 70
स्नात्वैव ब्रह्मणो विष्णोः शिवस्य च पुरं व्रजेत् । सितासिते तु यत्स्नानं माघमासे सुलोचने ॥ ७० ॥
स्नात्वैव ब्रह्मणो विष्णोः शिवस्य च पुरं व्रजेत्। सितासितयोः पक्षयोः माघमासे यत् स्नानं, तत् सुलोचने विशेषपुण्यप्रदम्॥
Verse 71
न दत्ते पुनरावृत्तिं कल्पकोटिशतैरपि । सत्यवादी जितक्रोधो ह्यहिंसां परमां श्रितः ॥ ७१ ॥
न दत्ते पुनरावृत्तिं कल्पकोटिशतैरपि। सत्यवादी जितक्रोधो ह्यहिंसां परमां श्रितः स तदवस्थां प्राप्नोति॥
Verse 72
धर्मानुसारी तत्त्वज्ञो गोब्राह्मणहिते रतः । गंगायमुनयोर्मध्ये स्नातो मुच्येत किल्बिषात् ॥ ७२ ॥
धर्मानुसारी तत्त्वज्ञो गोब्राह्मणहिते रतः। गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्नातः किल्बिषात् मुच्येत॥
Verse 73
मनसा चिंतितान्कामांस्तत्र प्राप्नोति पुष्कलान् । स्वर्णभारसहस्रेण कुरुक्षेत्रे रविग्रहे ॥ ७३ ॥
तत्र कुरुक्षेत्रे रविग्रहे मनसा चिन्तितान् कामान् पुष्कलान् प्राप्नोति; स्वर्णभारसहस्रसमं पुण्यं भवति॥
Verse 74
यत्फलं लभते माघे वेण्यां तत्तु दिने दिने । गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् ॥ ७४ ॥
माघे वेण्यां यत्फलं लभते, तदेव दिने दिने वर्धते; सम्यग्दत्तगवां शतसहस्रस्य यत्फलं तत्समम्॥
Verse 75
प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत्फलम् । योगाभ्यासेन यत्पुण्यं संवत्सरशतत्रये ॥ ७५ ॥
प्रयागे माघमासे त्र्यहं स्नातस्य यत्फलं, तत् योगाभ्यासेन संवत्सरशतत्रये यत्पुण्यं तद्भवति॥
Verse 76
प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नानेन यत्फलम् । नाश्वमेधसहस्रेण तत्फलं लभते सति ॥ ७६ ॥
प्रयागे माघमासे त्र्यहं स्नानेन यत्फलं, तत् सति सहस्राश्वमेधैरपि न लभ्यते॥
Verse 77
त्र्यहस्नानफलं माघे पुरा कांचनमालिनी । राक्षसाय ददौ प्रीत्या तेन मुक्तः स पापकृत् ॥ ७७ ॥
पुरा माघे काञ्चनमालिनी त्र्यहस्नानफलं प्रीत्या राक्षसाय ददौ; तेन स पापकृत् मुक्तोऽभवत्॥
Verse 78
त्र्यहात्पापक्षयो जातः सप्तविंशतिभिर्दिनैः । स्नानेन यदभूत्पुण्यं तेन देवत्वमागता ॥ ७८ ॥
त्र्यहेणैव पापानां क्षयः समभवत्; सप्तविंशतिदिनैः स्नानजनितपुण्येन ते देवत्वं प्राप्तवन्तः ॥
Verse 79
रममाणा तु कैलासे गिरिजायाः प्रिया सखी । जातिस्मरा तथा जाता प्रयागस्य प्रसादतः ॥ ७९ ॥
कैलासे रममाणा गिरिजायाः प्रिया सखी; प्रयागप्रसादेन सा जातिस्मरा बभूव ॥
Verse 80
अवंतीविषये राजा वासराजोऽभवत्पुरा । नर्मदातीर्थमासाद्य राजसूयं चकार सः ॥ ८० ॥
अवंतीविषये पूर्वं वासराज इति राजा आसीत्; नर्मदातीर्थमासाद्य स राजसूयं अकरोत् ॥
Verse 81
अश्वैः षोडशभिस्तत्र स्वर्णयूपविराजितैः । स्वर्णभूषणभूषाढ्यै रेजे सोऽपि यथाविधि ॥ ८१ ॥
तत्र षोडशभिरश्वैः स्वर्णयूपविराजितैः, स्वर्णभूषणसमृद्धैः स यथाविधि रराज ॥
Verse 82
प्रददौ धान्यराशिं च द्विजेभ्यः पर्वतोपमम् । श्रद्धावान्देवताभक्तो गोप्रदश्च सुवर्णदः ॥ ८२ ॥
श्रद्धावान् देवताभक्तः पर्वतोपमं धान्यराशिं द्विजेभ्यः प्रददौ; गोप्रदः सुवर्णदश्चाभवत् ॥
Verse 83
ब्राह्मणो भद्रको नाम मूर्खो हीनकुलस्तथा । कृषीवलोऽधमाचारः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ ८३ ॥
आसीद् ब्राह्मणो भद्रकनाम मूर्खो हीनकुलसम्भवः। कृषीवलवृत्तिरधमाचारः सर्वधर्मेभ्यः बहिष्कृतः॥
Verse 84
सीरकर्मसमुद्विग्नो बंधुभिश्च स वंचितः । इतस्ततः परिक्रम्य निर्गतोऽदृष्टपीडितः ॥ ८४ ॥
सीरकर्मणि समुद्विग्नो बन्धुभिश्च स वञ्चितः। इतस्ततः परिभ्रम्य निर्गतोऽদृष्टपीडितः॥
Verse 85
दैवतो ज्ञानमाश्रित्य प्रयागं समुपागतः । महामाघीं पुरस्कृत्य सस्नौ तत्र दिनत्रयम् ॥ ८५ ॥
दैवदत्तं ज्ञानमाश्रित्य प्रयागं समुपागतः। महामाघीं पुरस्कृत्य तत्र सस्नौ दिनत्रयम्॥
Verse 86
अनघः स्नानमात्रेण समभूत्स द्विजोत्तमः । प्रयागाच्चलितस्तस्माद्ययौ यस्मात्समागतः ॥ ८६ ॥
अनघः स्नानमात्रेण समभूद् द्विजोत्तमः। प्रयागाच्चलितस्तस्माद् ययौ यत्र समागतः॥
Verse 87
स राजा सोऽपि वै विप्रो विपन्नावेकदा तदा । तयोर्गतिः समा दृष्टा देवराजस्य सन्निधौ ॥ ८७ ॥
स राजा सोऽपि वै विप्रो विपन्नावेकदा तदा। तयोर्गतिः समा दृष्टा देवराजस्य सन्निधौ॥
Verse 88
तेजो रूपं बलं स्त्रैणं देवयानं विभूषणम् । माला च परिजातस्य नृत्यं गीतं समं तयोः ॥ ८८ ॥
तेजोरूपं बलं स्त्रीणां मनोहरं देवयानं विभूषणानि च। परिजातकुसुममाला तथा नृत्यगीतयोः समत्वेन रमणीयता॥
Verse 89
इति दृष्ट्वा हि माहात्म्य क्षेत्रस्य कथमुच्यते । माघः सितासिते भद्रे राजसूयसमो न च ॥ ८९ ॥
इति दृष्ट्वा हि क्षेत्रस्य माहात्म्यं कथं नु वर्ण्यते। भद्रे, माघमासे शुक्लकृष्णपक्षयोः कृतं पुण्यं राजसूयसमं न हीनम्॥
Verse 90
धनुर्विंशतिविस्तीर्णे सितनीलांबुसंगमे । माघादपुनरावृत्ती राजसूयात्पुनर्भवेत् ॥ ९० ॥
धनुर्विंशतिविस्तीर्णे सितनीलाम्बुसङ्गमे। माघस्नानादपुनरावृत्तिः, राजसूयात् पुनर्भवो भवेत्॥
Verse 91
कंबलाश्वतरौ नागौ विपुले यमुनातटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९१ ॥
विपुले यमुनातटे कंबलाश्वतरौ नागौ स्थितौ। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 92
तत्र गत्वा च संस्थाने महादेवस्य धीमतः । नरस्तारयते पुंसो दश पूर्वान्दशावरान् ॥ ९२ ॥
तत्र गत्वा महादेवस्य धीमतः पवित्रसंस्थाने। नरः तु तारयति जनान् दश पूर्वान् दशावरान्॥
Verse 93
कूपं चैव तु तत्रास्ति प्रतिष्ठानेऽति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य यतमानसः ॥ ९३ ॥
तत्रैव प्रतिष्ठाननाम प्रसिद्धः कूपोऽस्ति। तत्र स्नात्वा यतमानसः पितॄन्देवान् च तर्पयेत्॥
Verse 94
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं योऽत्र तिष्ठति । सर्वपापविशुद्धात्मा सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ९४ ॥
ब्रह्मचारी जितक्रोधो योऽत्र त्रिरात्रं वसति। स सर्वपापैः शुद्धात्मा अश्वमेधफलं लभेत्॥
Verse 95
उत्तरेण प्रतिष्टानाद्भागीरथ्याश्च पूर्वतः । हंसप्रतपनं नाम तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ॥ ९५ ॥
प्रतिष्ठानात् उत्तरे भागीरथ्याः पूर्वतो हंसप्रतपनं नाम तीर्थं लोकेषु विश्रुतम्॥
Verse 96
अश्वमेधफलं तत्र स्नानमात्रेण लभ्यते । यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते ॥ ९६ ॥
तत्र स्नानमात्रेण अश्वमेधफलं लभ्यते। यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते॥
Verse 97
ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण च । दशाश्वमेधिकं नाम तत्तीर्थं परमं स्मृतम् ॥ ९७ ॥
ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण च। दशाश्वमेधिकं नाम तत्तीर्थं परमं स्मृतम्॥
Verse 98
तत्र कृत्वाभिषेकं तु वाजिमेधफलं लभेत् । धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः ॥ ९८ ॥
तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधसमं फलम् । लभते धनवान् रूपी दक्षो दाता च धार्मिकः ॥
Verse 99
चतुर्वेदिषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम् । अहिंसायां तु यो धर्मो गमनात्तस्य तत्फलम् ॥ ९९ ॥
चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवाक्येषु यत्फलम् । अहिंसाधर्मजो यश्च तत्तीर्थगमनात्फलम् ॥
Verse 100
पायतेश्चोत्तरे कूले प्रयागस्य तु दक्षिणे । ऋणमोचनकं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम् ॥ १०० ॥
पायतेश्चोत्तरे तीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे । ऋणमोचनकं नाम तीर्थं परममिष्यते ॥
Verse 101
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैः सर्वैः प्रमुच्यते । स्वर्गलोकमवाप्नोति ह्यमरश्च तथा भवेत् ॥ १०१ ॥
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैः सर्वैः प्रमुच्यते । स्वर्गलोकमवाप्नोति ह्यमरत्वं च गच्छति ॥
Verse 102
त्रिकालमेकस्नायी चाहारमुक्तिं य आचरेत् । विश्वासघातपापात्तु त्रिभिर्मासैः स शुद्ध्यति ॥ १०२ ॥
त्रिकालं एकस्नायी च निराहारव्रतं चरेत् । विश्वासघातपापात्तु त्रिभिर्मासैः स शुद्ध्यति ॥
Verse 103
कीर्तनाल्लभते पुण्यं दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति । अवगाह्य च पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥ ६३॥ ३ ॥
कीर्तनात् पुण्यं लभते; दर्शनात् भद्राणि पश्यति। तत्रावगाह्य पीत्वा च सप्तमं कुलं पुनाति॥
Verse 104
मकरस्थे रवौ माघे न स्नात्यनुदिते रवौ । कथं पापैः प्रमुच्येत कथं वा त्रिदिवं व्रजेत् ॥ १०४ ॥
मकरस्थे रवौ माघे यः प्रातः सूर्योदयात् पूर्वं न स्नाति। स कथं पापैः प्रमुच्येत, कथं वा त्रिदिवं व्रजेत्॥
Verse 105
प्रयागे वपनं कुर्याद्गंगायां पिंडपातनम् । दानं दद्यात्कुरुक्षेत्रे वाराणस्यां तनुं त्यजेत् ॥ १०५ ॥
प्रयागे वपनं कुर्यात्, गङ्गायां पिण्डपातनम्। कुरुक्षेत्रे दानं दद्यात्, वाराणस्यां तनुं त्यजेत्॥
Verse 106
किं गयापिंडदानेन काश्यां वा मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रदानेन प्रयागे मुंडनं यदि ॥ १०६ ॥
गयायां पिण्डदानेन किं, काश्यां वा मरणेन किम्। कुरुक्षेत्रे दानेन किं, प्रयागे मुंडनं यदि—भक्तिराचारवर्जितम्॥
Verse 107
संवत्सरं द्विमासोनं पुनस्तीर्थं व्रजेद्यदि । मुंडनं चोपवासं च ततो यत्नेन कारयेत् ॥ १०७ ॥
संवत्सरं द्विमासोनं यः पुनस्तीर्थं व्रजेत्। ततः स यत्नेन मुंडनं चोपवासं च कारयेत्॥
Verse 108
प्रयागप्राप्तनारीणां मुंडनं त्वेवमीरयेत् । सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छेदयेदंगुलद्वयम् ॥ १०८ ॥
प्रयागं प्राप्तानां नारीणां मुण्डनविधिः एवमुक्तः—सर्वान् केशान् समुद्धृत्य अङ्गुलिद्वयमात्रं छेदयेत्।
Verse 109
केशमूलान्युपाश्रित्य सर्वपापानि देहिनाम् । तिष्ठंति तीर्थस्नानेन तस्मात्तान्यत्र वापयेत् ॥ १०९ ॥
केशमूलं आश्रित्य देहिनां सर्वपापानि तिष्ठन्ति; तस्मात् तीर्थस्नानानन्तरं तान् केशान् तत्रैव वापयेत्।
Verse 110
अमार्कपातश्रवणेर्युक्ता चेत्पौषमाघयोः । अर्द्धोदयः स विज्ञेयः सूर्यपर्वशताधिकः ॥ ११० ॥
पौषे माघे वा अमावास्या श्रवणेन अमार्कपातेन च युक्ता चेत्, स योगः अर्द्धोदयः ज्ञेयः—सूर्यपर्वशताधिकफलदः।
Verse 111
किंचिन्न्यूने तु विधिजे महोदय इति स्मृतः । अरुणोदयवेलायां शुक्ला माघस्य सप्तमी ॥ १११ ॥
किञ्चिन्न्यूने विधिजेन ‘महोदयः’ इति स्मृतः—अरुणोदयवेलायां माघस्य शुक्लसप्तमी।
Verse 112
प्रयागे यदि लभ्येत सहस्रार्कग्रहैः समा । अयने कोटिपुण्यं स्याल्लक्षं तु विषुवे फलम् ॥ ११२ ॥
प्रयागे यदि सहस्रार्कग्रहैः समं पुण्यं लभ्येत, अयने तु कोटिगुणं स्यात्; विषुवे तु लक्षगुणं फलं भवेत्।
Verse 113
षडशीत्यां सहस्रं तु तथा विष्णुपदीषु च । दानं प्रयागे कर्तव्यं यथाविभवविस्तरम् ॥ ११३ ॥
षडशीतिसहस्रपर्वसु तथा विष्णुपदीदिनेṣu च । प्रयागे यथाविभवविस्तरेण दानं कर्तव्यम् ॥
Verse 114
तेन तीर्थफलं चैव वर्धते विधिनंदिनि । गंगायमुनयोर्मध्ये यस्तु गां वै प्रयच्छति ॥ ११४ ॥
तेन तीर्थफलं चैव वर्धते विधिनन्दिनि । गङ्गायमुनयोर्मध्ये यो गां प्रयच्छति सः ॥
Verse 115
सुवर्णं मणिमुक्तां वा यदि वान्यं प्रतिग्रहम् । पाटलां कपिलां भद्रे यस्तु तत्र प्रयच्छति ॥ ११५ ॥
सुवर्णं मणिमुक्तां वा यद्वान्यं प्रतिग्रहम् । पाटलां कपिलां वा भद्रे यस्तत्र प्रयच्छति ॥
Verse 116
स्वर्णश्रृंगीं रौप्यखुरां चैलकंठीं पयस्विनीम् । सवत्सां श्रोत्रियं साधुं ग्राहयित्वा यथाविधि ॥ ११६ ॥
स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठीं पयस्विनीम् । सवत्सां श्रोत्रियं साधुं ग्राहयित्वा यथाविधि ॥
Verse 117
शुक्लां वरधरं शांतं धर्मज्ञं वेदपारगम् । सा च गौस्तस्य दातव्या गंगायमुनसंगमे ॥ ११७ ॥
शुक्लां गां वरधरं शान्तं धर्मज्ञं वेदपारगम् । गङ्गायमुनसङ्गमे तस्मै दातव्या यथाविधि ॥
Verse 118
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च । यावंतो रोमकूपाः स्युस्तस्या गोर्वत्सकस्य च ॥ ११८ ॥
महार्हाणि वासांसि नानाविधानि रत्नानि च, तस्या गोः वत्सकस्य च यावन्तो रोमकूपाः स्युः तावन्मात्रं पुण्यफलरूपेण लभ्यन्ते।
Verse 119
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । यत्रासौ लभते जन्म सा गौस्तत्राभिजायते ॥ ११९ ॥
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते; यत्रासौ पश्चाज्जन्म लभते, सा गौस्तत्रैव सहाभिजायते।
Verse 120
न च पश्यंति नरकं दातारस्तेन कर्मणा । उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य मोदंते कालमक्षयम् ॥ १२० ॥
तेन पुण्यकर्मणा दातारो नरकं न पश्यन्ति; उत्तरान् कुरून् प्राप्य, अक्षयं कालं मोदन्ते।
Verse 121
गवां शतसहस्रेभ्यो दद्यादेकां पयस्विनीम् । पुत्रान्दारांस्तथा भृत्यान् गौरेका प्रतितारयेत् ॥ १२१ ॥
गवां शतसहस्रेभ्यः एकां पयस्विनीं दद्याद्; गौरेका पुत्रान् दारान् भृत्यांश्च प्रतितारयेत्।
Verse 122
तस्मात्सर्वेषु दानेषु गोदानं तु विशिष्यते । दुर्गमे विषमे घोरे महापातकसंक्रमे ॥ १२२ ॥
तस्मात् सर्वेषु दानेषु गोदानं विशिष्यते; दुर्गमे विषमे घोरे महापातकसंक्रमे विशेषतः।
Verse 123
गौरेव रक्षां कुरुते तस्माद्देया द्विजोत्तमे । तीर्थे न प्रतिगृह्णीयात्पुण्येष्वायतनेषु च ॥ १२३ ॥
गौरेव स्वयमेव रक्षां करोति; तस्माद् द्विजोत्तम, सा दानरूपेण देया। तीर्थे पुण्यायतनेषु च प्रतिग्रहं न गृह्णीयात्॥
Verse 124
निमित्तेषु च सर्वेषु ह्यप्रमत्तो भवेद्द्विजः । स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चनेऽपि वा ॥ १२४ ॥
सर्वेषु निमित्तेषु द्विजोऽप्रमत्तो भवेत्। स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवतार्चनेऽपि वा न प्रमादं कुर्यात्॥
Verse 125
विफलं तस्य तत्तीर्थँ यावत्तद्धनमश्नुते । गंगायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति ॥ १२५ ॥
यावत् तद्धनं भुङ्क्ते तावत् तस्य तत्तीर्थं विफलमेव। गङ्गायमुनयोर्मध्ये यः कन्यां प्रयच्छति तद्-धनं भुङ्क्ते चेत्॥
Verse 126
न स पश्यति घोरं तु नरकं तेन कर्मणा । उत्तरांस्तु कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम् ॥ १२६ ॥
तेन कर्मणा स घोरं नरकं न पश्यति। उत्तरान् कुरून् गत्वा कालमक्षयं मोदते॥
Verse 127
पुत्रान्दारांश्च लभते धार्मिकान्रूपसंयुतान् । अधः शिरास्ततो धूममूर्द्धूबाहुः पिबेन्नरः ॥ १२७ ॥
धर्मरूपसमन्वितान् पुत्रान् दारांश्च लभते। ततः अधःशिराः सन् ऊर्ध्वबाहुः धूमं पिबेन्नरः॥
Verse 128
शतं वर्षसहस्राणां स्वर्गलोके महीयते । परिभ्रष्टस्ततः स्वर्गादग्निहोत्री भवेन्नरः ॥ १२८ ॥
शतवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो नरः अग्निहोत्री भवेत् ॥
Verse 129
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः । आ प्रयागात्प्रतिष्ठानान्मत्पुरो वासुकेर्ह्रदात् ॥ १२९ ॥
भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् तत्तीर्थं लभते पुनः । प्रयागात् प्रतिष्ठानं यावत्, मत्पुरात् वासुकेर्ह्रदं यावत् ॥
Verse 130
कंबलाश्वतरौ नागौ नागादबहुमूलकात् । एतत्प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ १३० ॥
नागादबहुमूलकपर्यन्तं कंबलाश्वतरौ नागौ वसतः । एतत् प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
Verse 131
तत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । न वेदवचनाच्चैव न लोकवचनादपि ॥ १३१ ॥
तत्र स्नात्वा ये मृताः ते दिवं यान्ति, अपुनर्भवाः भवन्ति । न केवलं वेदवचनात्, नापि केवलं लोकवचनात् ॥
Verse 132
मतिरुत्क्रमणीया हि प्रयागमरणं प्रति । दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथा पराः ॥ १३२ ॥
प्रयागमरणं प्रति मतिरेवोत्क्रमणीया हि । दशतीर्थसहस्राणि, परं षष्टिकोट्यः पुण्यस्थानानां फलमवाप्यते ॥
Verse 133
तत्रैव तेषां सान्निध्यं कीर्तितं विधिनंदिनि । या गतिर्योगयुक्तस्य सत्पथस्थस्य धीमतः ॥ १३३ ॥
तत्रैव तेषां सान्निध्यं विधिनन्दिनि कीर्तितम्। योगयुक्तस्य धीमतः सत्पथस्थस्य या गतिः॥१३३॥
Verse 134
सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गंगायमुनसंगमे । बाधितो यदि वा दीनः क्रुद्धो वापि भवेन्नरः ॥ १३४ ॥
सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसङ्गमे। बाधितो यदि वा दीनः क्रुद्धो वापि भवेन्नरः॥१३४॥
Verse 135
गंगायमुनमासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । दीप्तकांचनवर्णाभैर्विमानैः सूर्यकांतिभिः ॥ १३५ ॥
गङ्गायमुनमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्। दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैः सूर्यकान्तिभिः॥१३५॥
Verse 136
गंधर्वाप्सरसां मध्ये स्वर्गे मोदति मानवः । ईप्सिताँल्लभते कामान्वदंतीति मुनीश्वराः ॥ १३६ ॥
गन्धर्वाप्सरसां मध्ये स्वर्गे मोदति मानवः। ईप्सिताँल्लभते कामान् वदन्तीति मुनीश्वराः॥१३६॥
Verse 137
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । यावन्न स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते ॥ १३७ ॥
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते। यावन्न स्मरते जन्म तावत् स्वर्गे महीयते॥१३७॥
Verse 138
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मात्र चागतः । हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले ॥ १३८ ॥
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणपुण्यः स मर्त्यलोकेऽत्रागत्य हिरण्यरत्नसमृद्धे धनधान्यसम्पन्ने कुले जायते।
Verse 139
तदेवसंस्मरंस्तत्र विष्णुलोकं स गच्छति । वटमूलं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ॥ १३९ ॥
तमेव विष्णुं तत्र संस्मरन् स विष्णुलोकं प्राप्नोति; यश्च वटमूलं समासाद्य प्राणान् परित्यजति, सोऽपि तद्गतिं गच्छति।
Verse 140
सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छिति । तत्र ते द्वादशादित्यांस्तपंते रुद्रमाश्रिताः ॥ १४० ॥
सर्वलोकानतिक्रम्य स रुद्रलोकं गच्छति; तत्र रुद्रमाश्रित्य द्वादशादित्यास्तपः कुर्वन्ति।
Verse 141
निर्गच्छंति जगत्सर्वं वटमूले स दह्यते । हरिश्च भगवांस्तत्र प्रजापतिपुरस्कृतः ॥ १४१ ॥
जगत्सर्वं निर्गच्छति यदा, तदा वटमूले स दह्यते; तत्र च प्रजापतिपुरस्कृतो भगवान् हरिरास्ते।
Verse 142
आस्ते तत्र पुटे देवि पादांगुष्ठं धयञ्छिशुः । उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपांडुरे ॥ १४२ ॥
देवि, तत्र पुटे शिशुरास्ते, पादाङ्गुष्ठं धयन्; उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे।
Verse 143
परित्यजति यः प्राणाञ्छृणु तस्यापि यत्फलम् । षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ १४३ ॥
परित्यजति यो हि प्राणान्, शृणु तस्यापि यत्फलम्। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च पुण्यं तस्यावतिष्ठते॥
Verse 144
वसेत्स पितृभिः सार्द्धं स्वर्गलोके विरिंचिजे । उर्वशीं च यदा पश्येद्देवलोके सुलोचने ॥ १४४ ॥
स पितृभिः सह वसति स्वर्गलोके विरिञ्चिजे। देवलोके यदा पश्येदुर्वशीं सुलोचने॥
Verse 145
पूज्यते सततं देवऋषिगंधर्वकिन्नरैः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा त्विहागतः ॥ १४५ ॥
स देवैः सततं पूज्यते देवऋषिगन्धर्वकिन्नरैः। ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा त्विहागतः॥
Verse 146
उर्वशीसदृशीनां तु कांतानां लभते शतम् । मध्ये नारीसहस्राणां बहूनां च पतिर्भवेत् ॥ १४६ ॥
उर्वशीसदृशीनां तु कान्तानां लभते शतम्। मध्ये नारीसहस्राणां बहूनां च पतिर्भवेत्॥
Verse 147
दशग्रामसहस्राणां भोक्ता शास्ता च मोहिनि । कांचीनूपुरशब्देन सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते ॥ १४७ ॥
दशग्रामसहस्राणां भोक्ता शास्ता च मोहिनि। काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते॥
Verse 148
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः । शुक्लांबरधरो नित्यं नियतः स जितेंद्रियः ॥ १४८ ॥
विपुलान् भोगान् भुक्त्वा पुनरपि तत्तीर्थं लभते। शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः जितेन्द्रियश्च भवति॥
Verse 149
एककालं तु भुञ्जानो मासं योगपतिर्भवेत् । सुवर्णालंकृतानां तु नारीणां लभते शतम् ॥ १४९ ॥
मासं य एककालं भुञ्जानः स योगपतिः भवेत्। सुवर्णालङ्कृतानां नारीणां शतं लभते॥
Verse 150
पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति नित्यशः ॥ १५० ॥
पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिः भवेत्। धनधान्यसमायुक्तो नित्यशो दाता भवति॥
Verse 151
स भुक्त्वा विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थँ स्मरते पुनः । कोटितीर्थँ समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ॥ १५१ ॥
स विपुलान् भोगान् भुक्त्वा तत्तीर्थं पुनः स्मरति। यः कोटितीर्थं समासाद्य प्राणान् परित्यजेत्॥
Verse 152
कोटिवर्षसहस्रान्तं स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गादिहागत्य क्षीणकर्मा नरोत्तमः ॥ १५२ ॥
कोटिवर्षसहस्रान्तं स्वर्गलोके महीयते। ततः स्वर्गादिहागत्य क्षीणकर्मा नरोत्तमः॥
Verse 153
सुवर्णमणिमुक्ताग्रे कुले जायेत रूपवान् । अकामो वा सकामो वा गंगायां यो विपद्यते ॥ १५३ ॥
अकामो वा सकामो वा यो गङ्गायां विपद्यते, स सुवर्ण-मणि-मुक्ताभूषिते श्रेष्ठकुले जायते, रूपवान् भवति ॥
Verse 154
शक्रस्य लभते स्वर्गं नरकं तु न पश्यति । हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति ॥ १५४ ॥
स शक्रस्य स्वर्गं लभते, नरकं न पश्यति; हंस-सारसयुक्तेन दिव्यविमानेन स गच्छति ॥
Verse 155
अप्सरोगणसंकीर्णे सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते । ततः स्वर्गादिहायातः क्षीणकर्मा विरंचिजे ॥ १५५ ॥
अप्सरोगणसंकीर्णे सुषुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते; ततः स्वर्गादिहायातः क्षीणकर्मा विरञ्चिजे ॥
Verse 156
योगिनां श्रीमतां चापि स्वेच्छया लभते जनिम् । गङ्गायमुनयोर्मध्ये करीषाग्निं तु धारयेत् ॥ १५६ ॥
योगिनां श्रीमतां चापि स्वेच्छया जनिर्लभ्यते; गङ्गा-यमुनयोर्मध्ये करीषाग्निं धारयेत् नियमेन ॥
Verse 157
अहीनांगो ह्यरोगश्च पंचेंद्रियसमन्वितः । यावंति लोमकूपानि तस्य गात्रे तु धीमतः ॥ १५७ ॥
अहीनाङ्गोऽरोगश्च स्यात् पञ्चेन्द्रियसमन्वितः; धीमतस्तस्य गात्रे यावन्ति लोमकूपानि तावन्ति फलानि ॥
Verse 158
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जंबूद्वीपपतिर्भवेत् ॥ १५८ ॥
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् ॥ १५८ ॥
Verse 159
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः । यस्तु देहं निकृत्त्य स्वं शकुनिभ्यः प्रयच्छति ॥ १५९ ॥
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः । यस्तु देहं निकृत्त्य स्वं शकुनिभ्यः प्रयच्छति ॥ १५९ ॥
Verse 160
स वर्षशतसाहस्रं सोमलोके महीयते । ततस्तस्मादिहागत्य राजा भवति धार्मिकः ॥ १६० ॥
स वर्षशतसाहस्रं सोमलोके महीयते । ततस्तस्मादिहागत्य राजा भवति धार्मिकः ॥ १६० ॥
Verse 161
गुणवान्रूपसंपन्नो विद्यावान्प्रियवाक्छुचिः । भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं पुनराव्रजेत् ॥ १६१ ॥
गुणवान्रूपसंपन्नो विद्यावान्प्रियवाक्छुचिः । भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं पुनराव्रजेत् ॥ १६१ ॥
Verse 162
पंचयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य तु मंडले । विपन्नो यत्र कुत्राप्यनाशकं व्रतमास्थितः ॥ १६२ ॥
पञ्चयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य तु मण्डले । विपन्नो यत्र कुत्राप्यनाशकं व्रतमास्थितः ॥ १६२ ॥
Verse 163
व्यतीतान्पुरुषान्सप्त भाविनस्तु चतुर्दश । नरस्तारयते सर्वानात्मानं च समुद्धरेत् ॥ १६३ ॥
व्यतीतान् पुरुषान् सप्त भाविनश्च चतुर्दश । नरः सर्वान् तारयति, आत्मानं च समुद्धरेत् ॥
Verse 164
अग्नितीर्थमिति ख्यातं दक्षिणे यमुनातटे । पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं तु नरकं स्मृतम् ॥ १६४ ॥
दक्षिणे यमुनातटेऽग्नितीर्थमिति ख्यातं, पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं तु नरकं स्मृतम् ॥
Verse 165
तत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । यमुनोत्तरकूले तु पापघ्नानि बहून्यपि ॥ १६५ ॥
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । यमुनोत्तरकूले तु पापघ्नानि बहून्यपि ॥
Verse 166
तीर्थानि संति विधिजे सेवितानि मुनीश्वरैः । तेषु स्नाता दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ १६६ ॥
तीर्थानि सन्ति विधिजे सेवितानि मुनीश्वरैः । तेषु स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
Verse 167
गंगा च यमुना चैव उभे तुल्यफले स्मृते । केवलं ज्येष्ठभावेन गंगा सर्वत्र पूज्यते ॥ १६७ ॥
गङ्गा च यमुना चैव उभे तुल्यफले स्मृते । केवलं ज्येष्ठभावेन गङ्गा सर्वत्र पूज्यते ॥
Verse 168
यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । तेन दत्तेन देवेशि योगो लभ्येत वा न वा ॥ १६८ ॥
यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । तेन दत्तेन देवेशि योगो लभ्येत वा न वा ॥
Verse 169
प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा । देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे ॥ १६९ ॥
प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा । देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे ॥
Verse 170
प्रयागं स्मरमाणोऽपि यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति मही यत्र हिरण्मयी ॥ १७० ॥
प्रयागं स्मरमाणोऽपि यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति मही यत्र हिरण्मयी ॥
Verse 171
सर्वकामफला वृक्षास्तिष्ठंति ऋषयो गताः । स्त्रीसहस्राकुले रम्ये मंदाकिन्यास्तटे शुभे ॥ १७१ ॥
सर्वकामफला वृक्षास्तिष्ठंति ऋषयो गताः । स्त्रीसहस्राकुले रम्ये मंदाकिन्यास्तटे शुभे ॥
Verse 172
क्रीड्यते सिद्धगंधर्वैः पूज्यते त्रिदशैस्तथा । ततः पुनरिहायातो जंबूद्वीपपतिर्भवेत् ॥ १७२ ॥
क्रीड्यते सिद्धगंधर्वैः पूज्यते त्रिदशैस्तथा । ततः पुनरिहायातो जंबूद्वीपपतिर्भवेत् ॥
Verse 173
धर्मात्मा गुणसंपन्नस्तत्तीर्थँ लभते पुनः । एतत्ते सर्वमाख्यातं माहात्म्यं च प्रयागजम् ॥ १७३ ॥
धर्मात्मा गुणसम्पन्नः स तीर्थं पुनरपि लभते। एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रयागजं माहात्म्यं च॥
Verse 174
सुखदं मोक्षदं सारं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७४ ॥
सुखदं मोक्षदं सारं—किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि?॥
Verse 175
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे बृहदुपाख्याने वसुमोहिनीसंवादे प्रयागमाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे बृहदुपाख्याने वसुमोहिनीसंवादे प्रयागमाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Because the chapter ties maximum tīrtha-efficacy to a precise time–place junction: Māgha with the Sun in Makara at the Veṇī/Triveṇī confluence. It portrays all tīrthas and deities converging there, and repeatedly asserts that the fruit surpasses major śrauta sacrifices (Rājasūya/Aśvamedha), even promising non-return (freedom from rebirth) for qualified observants.
Key elements include bathing with a stated prayer/mantra and observing silence, living for a month with brahmacarya and sense-restraint, performing tarpana for devas and pitṛs, undertaking tonsure/hair-trimming after bathing (with a special rule for women), giving gifts—especially go-dāna to a worthy śrotriya—and making donations on parva-days (Viṣṇupadī, Ṣaḍaśīti, Sahasra, ayana, viṣuva).
While it strongly promotes snāna, dāna, and tīrtha-circuits, it also warns that acts like piṇḍa at Gayā, dying at Kāśī, gifts at Kurukṣetra, or shaving at Prayāga are ‘useless’ if inner devotion and right conduct are absent—thereby aligning ritual efficacy with ethical and devotional prerequisites.