वसिष्ठ उवाच—रुक्माङ्गदः विषयसुखासक्तः अष्टवर्षाणि निनाय; नवमे वर्षे तस्य पुत्रो धर्माङ्गदः मलयपर्वतात् प्रत्यागत्य वैष्णवास्त्रेण पञ्च विद्याधरान् जित्वा पञ्च कामदरत्नानि आनयत्—धनप्रदं, वस्त्राभरणप्रदं, यौवनामृतप्रदं, सभाभोजनप्रदं, त्रिलोके गगनगमनप्रदं च। तानि पितृमातृपादयोः समर्प्य मोहिन्यै भूषणार्थं दातुम् अवोचत्। ततः सप्तद्वीपजयम्, समुद्रप्रवेशम्, नागानां भोगवतीजयम्, मणिमुक्ताहारग्रहणम्, दानवविजयम्, तथा रसातले वरुणेन सह संवत्सरयुद्धं च कथयामास; नारायणास्त्रेण वरुणं पराजित्य जीवितं मुमोच, अश्वान् कन्यां च पत्नीं लब्धवान्। अन्ते धर्मोपदेशः—समृद्धिः पितृनिबन्धना, पुत्रेण न गर्वः कार्यः, ब्राह्मणेभ्यः देयं न निगृह्येत, पुत्राः पितृबीजबलात् प्रवर्तन्ते इति। नववधूं मातृसभायां नीत्वा आशीर्वादरक्षणं याचते।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं सुरतमूढस्य राज्ञो रुक्मांगदस्य च । त्रीणि पंच च वर्षाणि व्यतीतानि सुखेन वै ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच—एवं सुरतविमूढस्य राज्ञो रुक्माङ्गदस्य च । त्रीणि पञ्च च वर्षाणि सुखेनैव व्यतीतानि ॥
Verse 2
संप्राप्ते नवमे वर्षे पुत्रो धर्मांगदो बली । जित्वा विद्याधरान्पंच मलये पर्वतोत्तमे ॥ २ ॥
नवमे वर्षे संप्राप्ते पुत्रो धर्माङ्गदो बली । पञ्च विद्याधरान् जित्वा मलये पर्वतोत्तमेऽगमत् ॥
Verse 3
आजहार मणीन्पंच सर्वकामप्रदान् शुभान् । एकं कांचनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम् ॥ ३ ॥
पञ्च मणीन् शुभान् सर्वकामप्रदान् आजहार । एकं च काञ्चनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम् ॥
Verse 4
द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा । तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम् ॥ ४ ॥
द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा । तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम् ॥
Verse 5
सभागृहप्रकर्तारं चतुर्थं चान्नसाधकम् । पंचमं व्योभगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम् ॥ ५ ॥
चतुर्थं सभागृहप्रकर्तारं चान्नसाधकम् । पञ्चमं व्योमगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम् ॥
Verse 6
तान्मणीन्गृह्य मनसा विद्याधरसमन्वितः । स्त्रीभिर्विद्याधराणां च साश्रुनेत्राभिरावृतः ॥ ६ ॥
तान् मणीन् मनसा गृहीत्वा विद्याधरसमन्वितः । विद्याधरस्त्रीभिश्च साश्रुनेत्राभिरावृतोऽभवत् ॥
Verse 7
ववंदे चरणौ मातुः पितू रुक्मांगदस्य च । मणीन्पंच समर्प्याथ पादयोः प्राह संनतः ॥ ७ ॥
ववन्दे चरणौ मातुः पितुश्च रुक्माङ्गदस्य च । पञ्च मणीन् समर्प्याथ पादयोः प्राह सन्नतः ॥
Verse 8
इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे । मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते ॥ ८ ॥
इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे । मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते ॥
Verse 9
इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम । मणीन्प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे ॥ ९ ॥
इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम । मणीन् प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे ॥
Verse 10
सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः । जीर्णदंताः पुनर्बाला भवंति मणिधारणात् ॥ १० ॥
सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः । जीर्णदन्ताः पुनर्बाला भवन्ति मणिधारणात् ॥
Verse 11
वस्त्रहर्म्यसुवर्णानां स्वर्गतेरमृतस्य च । दातारो मासयुद्धेन साधितास्तव तेजसा ॥ ११ ॥
तव तेजसा मासयुद्धेन साधिताः—वस्त्र-हर्म्य-सुवर्णानां दातारः, स्वर्गगतेरमृतस्य च साधनदातारश्च—सफलतां गताः ॥
Verse 12
साधितानि मया कृच्छ्रात्सप्तद्वीपानि भूपते । करदानिसमस्तानि कृतानि तव तेजसा ॥ १२ ॥
भूपते, मया कृच्छ्रात् साधितानि सप्तद्वीपानि; तव तेजसा समस्तानि करदानि कृतानि, सर्वे करप्रदाः कृताः ॥
Verse 13
समुद्रे च प्रविष्टस्य गतः संवत्सरो मम । जिता भोगवती तात मया नागसमावृता ॥ १३ ॥
समुद्रे प्रविष्टस्य मम संवत्सरो गतः; तात, मया नागसमावृता भोगवती जिता ॥
Verse 14
आहृता नागकन्याश्च मया चायुतसंख्यकाः । तत्रापि हाररत्नानि सुबहून्याहृतानि च ॥ १४ ॥
मया चायुतसंख्यकाः नागकन्याः आहृताः; तत्रापि हाररत्नानि बहून्येव समाहृतानि ॥
Verse 15
पुनश्चाहं गतस्तात दानवानां पुरं महत् । तान्निर्जित्यं च कन्यानां सुरूपाणां सुवर्चसाम् ॥ १५ ॥
पुनश्च तात, अहं दानवानां महत्पुरं गतः; तान् निर्जित्य सुरूपाणां सुवर्चसां कन्यानां प्राप्तिः मया कृता ॥
Verse 16
आहृतानि मया त्रीणि सहस्राणि च पंच च । दशकोट्यस्तु रत्नानां दीपकर्म निशागमे ॥ १६ ॥
मया त्रीणि सहस्राणि पञ्च चाधिकानि आहृतानि। निशागमे दीपकर्मणि रत्नानां दशकोट्यः विनियोज्याः॥१६॥
Verse 17
कुर्वतां ते महीपाल आनीतास्तव मंदिरे । ततोऽहं वारुणं लोकं रसातलतलस्थितम् ॥ १७ ॥
तव जनाः यदा तत्कुर्वन्ति, हे महीपाल, तदा अहं तव मन्दिरे आनीतः। ततः रसातलतलस्थितं वारुणं लोकं गतवान्॥१७॥
Verse 18
गतो वीर्यबलोत्सिक्तस्त्वदंघ्रियुगसेवकः । तत्रोक्तो वरुणो देवः स्थीयतां मत्पिंतुर्वशे ॥ १८ ॥
वीर्यबलोत्सिक्तः सः, त्वदङ्घ्रियुगसेवकः सन्नपि, गतवान्। तत्र वरुणो देवः प्रोक्तः—स्थीयतां स मत्पितुर्वशे॥१८॥
Verse 19
रुक्मांगदस्य नृपतेर्यदि जीवितुमिच्छसि । कुपितो मम वाक्येन वरुणो योद्धुमागतः ॥ १९ ॥
यदि रुक्माङ्गदस्य नृपतेर्जीवितुमिच्छसि, मम वाक्येन कुपितो वरुणो योद्धुमिहागतः॥१९॥
Verse 20
तेन संवत्सरं युद्धं घोरं जातं रसातले । जितो नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः ॥ २० ॥
तेन सह रसातले संवत्सरं घोरं युद्धं जातम्। नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः जितः॥२०॥
Verse 21
न हतः प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे । निर्जितेनायुतं दत्तं वाजिनां वातरंहसाम् ॥ २१ ॥
न प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे स हतः; निर्जितेन तु वातरंहसां वाजिनाम् अयुतं दत्तम्॥
Verse 22
एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चंद्रवर्चसाम् । तृणतोयविहीना ये जीवंति बहुशः समाः ॥ २२ ॥
एकतः श्यामकर्णाः सन्ति, अपरतः शुभ्राः चन्द्रवर्चसः; ये तृणतोयविहीनाः सन्तोऽपि बहून् समाः जीवन्ति॥
Verse 23
एकां कन्यां सुरूपां मे पुरस्कृत्य स्वलंकृताम् । भार्यार्थे वरुणः प्रादात्साप्यानीता मया शुभा ॥ २३ ॥
एकां कन्यां सुरूपां स्वलङ्कृतां मे पुरस्कृत्य वरुणो भार्यार्थे प्रादात्; सा शुभा मया समानीता॥
Verse 24
कुमारी तु समानीताः बहुवित्तसमन्विता । तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु स्थानं तात सुदुर्गमम् ॥ २४ ॥
कुमार्यस्तु समानीताः बहुवित्तसमन्विताः; तात, त्रिषु लोकेषु सुदुर्गमं स्थानं नास्ति॥
Verse 25
यन्मया न जितं ह्यस्ति तवांघ्रिपरिसेवनात् । तदुत्तिष्ठ परीक्षस्व त्वत्प्रसादार्जितां श्रियम् ॥ २५ ॥
तवाङ्घ्रिपरिसेवनात् मया नाजितं किमपि नास्ति; अत उत्तिष्ठ, त्वत्प्रसादार्जितां श्रियं परीक्षस्व॥
Verse 26
अहं च संपदः सर्वास्त्वदधीना विशांपते । यः पुत्रस्तात वदति मया लक्ष्मीः समर्जिता ॥ २६ ॥
अहं च सर्वाः संपदः त्वदधीनाः, हे विशांपते। यः पुत्रः ‘मया लक्ष्मीः समर्जिता’ इति वदति, स तात अज्ञानवचनं वदति॥
Verse 27
न देया भूमिदेवेभ्यः सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । आत्मसंभावनं तात न कर्तव्यं सुतेन हि ॥ २७ ॥
भूमिदेवेभ्यः (ब्राह्मणेभ्यः) देयं न निरोध्यम्; निरोधकः सोऽपि नरकं व्रजेत्। आत्मसंभावनं तात, सुतेन कदाचन न कर्तव्यम्॥
Verse 28
कुठारदात्रसदृशः पुत्रः संपत्समुच्चये । पितुः शौर्येण पुत्रस्य वर्द्धते धनसंचयः ॥ २८ ॥
संपत्समुच्चये पुत्रः कुठारदात्रसदृशः। पितुः शौर्येण उद्योगेन च पुत्रस्य धनसंचयो वर्धते॥
Verse 29
तैजसं दात्रमादाय लुनाति तृणसंचयान् । वायुना पूरितं वस्त्रं तारयेन्नौगतं जले ॥ २९ ॥
तैजसं दात्रम् आदाय तृणसंचयान् लुनाति जनः। वायुना पूरितं वस्त्रं जले नौवत् नरं तारयेत्॥
Verse 30
यथा दारुमयी योषा चेष्टते कुहकेच्छया । तथाहि पितृवीर्येण पुत्रास्तेजोबलान्विताः ॥ ३० ॥
यथा दारुमयी योषा कुहकस्येच्छया चेष्टते। तथा पितृवीर्येण पुत्राः तेजोबलसमन्विताः प्रवर्तन्ते॥
Verse 31
तस्मादियं माधवदेववल्लभा विलोकयस्वाद्य मयोपनीता । आत्मेच्छया यच्छतु रक्षताद्वा स्वसंपदो मातृसमूहवर्याः ॥ ३१ ॥
तस्मादद्य मया पुरतः समानीता एषा माधवदेववल्लभा विलोक्यताम्। आत्मेच्छया मातृसमूहवर्याः स्वसंपदं आशीः प्रददतु वा, रक्षतु वा॥
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे धर्मांगददिग्विजयो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे ‘धर्मांगददिग्विजयः’ नाम विंशोऽध्यायः समाप्तः॥
They function as a prosperity-catalog (granting wealth, garments/ornaments, rejuvenation, infrastructure/food, and sky-travel) that showcases worldly power while setting up the chapter’s dharmic pivot: such boons must be offered with humility and directed toward righteous stewardship (e.g., gifting and honoring elders/brāhmaṇas).
It reinforces dharmic restraint: divine weapons establish victory, but the opponent’s life is preserved due to a woman’s intercession, aligning conquest with compassion and social order rather than mere domination.
The son is portrayed as an instrument through which the father’s valor and ‘seed’ manifest; therefore, claiming independent credit is condemned, and prosperity is framed as derivative and to be used in accordance with dharma, especially honoring brāhmaṇas and elders.