पुत्रः स्वमातरं सन्ध्यावलीं ईर्ष्यां त्यक्त्वा मोहिनीं सहधर्मिणीं मातृवत् सम्मानयितुं प्रेरयति, सौतृमातृधर्मस्य दुर्लभतां स्तौति। सन्ध्यावली तदनुमन्यते, शीघ्रफलप्रदं महाव्रतं महापापहरं च प्रशंसति, एकः सद्गुणी पुत्रो बहुभ्यः दुःशीलपुत्रेभ्यः श्रेष्ठ इति तथा मातृऋणं जीवनपर्यन्तं दुरतिक्रम्यमिति बोधयति। तस्या दृष्ट्या षड्रसोपेतान्नपूर्णानि पात्राणि भवन्ति; मोहिनी विधिपूर्वकं परिचरति, भोजनानन्तरं जलशुद्धि-ताम्बूलादिकर्माणि गृहस्थाः समापयन्ति। पुत्रस्य मातृभक्तिं दृष्ट्वा मोहिनी विस्मिता धर्मपुत्रमातृत्वं संकल्प्य राजानम् आह्वयति; आगते नृपे सा राजवैभवसक्तिं दाम्पत्यधर्मविस्मृतिं च निगृह्णाति, पुण्यादेव श्रीः पदं च, राज्यभारो योग्याय वारिसाय दातव्य इति वदति। अन्ते राजा विनयेन प्रत्युत्तरं ददाति—मातृत्व-दाम्पत्य-राजधर्माणां सामञ्जस्यरूपो धर्मोपदेशः परिपूर्णः।
Verse 1
पुत्र उवाच । तस्मादीर्ष्यां परित्यज्य मोहिनीमनुभोजय । न मातरीदृशो धर्मो लोकेषु त्रिषु लभ्यते ॥ १ ॥
पुत्र उवाच । तस्मादीर्ष्यां परित्यज्य मोहिनीमनुभोजय । न मातरीदृशो धर्मो लोकेषु त्रिषु लभ्यते ॥ १ ॥
Verse 2
स्वहस्तेन प्रियां भर्तुर्भार्यां या तु प्रभोजयेत् । सपत्नीं तु सपत्नी हि किंचिदन्नं ददाति च ॥ २ ॥
या भार्या स्वहस्तेन भर्तुः प्रियां भार्यां प्रभोजयेत्, सा सपत्नी सती सपत्न्यैऽपि किंचिदन्नं ददाति—एषा धर्म्याचारः प्रशस्यते ॥
Verse 3
तदनंतं भवेद्देवि मातरित्याह नाभिजः । कुरु वाक्यं मयोक्तं हि स्वामिनि त्वं प्रसीद मे ॥ ३ ॥
“तदनन्तं भविष्यति, देवि,” इति नाभिजः पद्मसम्भवो मातरित्याह। “मयोक्तं वाक्यं कुरु, स्वामिनि; मे प्रसीद” ॥
Verse 4
तातस्य सौख्यं कर्तव्यमावाभ्यां वरवर्णिनी । भवेत्पापक्षयः सम्यक् स्वर्गप्राप्तिस्तथाक्षया ॥ ४ ॥
तातस्य सौख्यं कर्तव्यमावाभ्यां वरवर्णिनि। एवं कृत्वा पापक्षयः सम्यक्, स्वर्गप्राप्तिश्चाक्षया भवेत् ॥
Verse 5
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली तदा । अभिमंत्र्य परिष्वज्य तनयं सा पुनः पुनः ॥ ५ ॥
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा देवी सन्ध्यावली तदा। अभिमन्त्र्य परिष्वज्य तनयं सा पुनः पुनः ॥
Verse 6
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय वचनं चेदमब्रवीत् । करिष्ये वचनं पुत्र त्वदीयं धर्मसंयुतम् ॥ ६ ॥
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय वचनं चेदमब्रवीत्। करिष्ये वचनं पुत्र त्वदीयं धर्मसंयुतम् ॥
Verse 7
इर्ष्यां मानं परित्यज्य भोजयिष्यामि मोहिनीम् । शतपुत्रा ह्यहं पुत्र त्वयैकेन सुतेन हि ॥ ७ ॥
इर्ष्यां मानं च परित्यज्य मोहिनीं तां भोजयिष्यामि। शतपुत्रा इति लोकेऽहं कथ्ये, किन्तु पुत्र त्वयैकेनैव सुतेन मम पूर्णता॥
Verse 8
नियमैर्बहुभिर्जातो देहक्लेशकरैर्भवान् । व्रतराजेन चीर्णेन प्राप्तस्त्वमचिरात्सुतः ॥ ८ ॥
नियमैर्बहुभिर्देहक्लेशकरैर्भवान् प्राप्तोऽसि। व्रतराजस्य चीर्णत्वात् त्वमचिरात् सुतं प्राप्तवान्॥
Verse 9
नहीदृशं व्रतं लोके फलदायि प्रदृश्यते । सद्यः प्रत्ययकारीदं महापातकनाशनम् ॥ ९ ॥
न लोकेऽस्मिन् व्रतमिदृशं फलदायि कदाचन दृश्यते। सद्यः प्रत्ययजनकं महापातकनाशनं चैतत्॥
Verse 10
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसंतापकारकैः । वरमेकः कुलालंबी यत्र विश्रमते कुलम् ॥ १० ॥
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसन्तापकारकैः। वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्रमते कुलम्॥
Verse 11
त्रैलोक्यादुपरिष्ठाहं त्वां प्राप्य जठरे स्थितम् । धन्यानि तानि शूलानि यैर्जातस्त्वं सुतोऽनघ ॥ ११ ॥
त्रैलोक्यादुपरि स्थित्वा त्वां जठरे स्थितं प्राप्नवम्। धन्यानि तानि शूलानि यैर्जातस्त्वं सुतोऽनघ॥
Verse 12
सप्तद्वीपपतिः शूरः पितुर्वचनकारकः । आह्लादयति यस्तातं जननीं वापि पुत्रकः ॥ १२ ॥
यद्यपि पुत्रः सप्तद्वीपपतिः शूरः पितुर्वचनपरायणः स्यात्, तथापि यः पितरं जननीं च हर्षयति स एव खलु पुत्रक इति स्मृतः ॥
Verse 13
तं पुत्रं कवयः प्राहुर्वाचाख्यमपरं सुतम् । एवमुक्त्वा तु वचनं देवी संध्यावली तदा ॥ १३ ॥
तं पुत्रं कवयः ‘वाचाख्य’ इति नाम्ना द्वितीयं सुतं प्रचक्षते। इत्युक्त्वा देवी संध्यावली तदा तूष्णीं बभूव ॥
Verse 14
वीक्षां चक्रेऽथ भांडानि षड्रसस्य तु हेतवे । तस्या वीक्षणमात्रेण परिपूर्णानि भूपते ॥ १४ ॥
अथ षड्रसोपपादनहेतोः सा भाण्डानि प्रति दृष्टिं चकार; तस्या वीक्षणमात्रेण, हे भूपते, तानि सर्वाणि परिपूर्णानि बभूवुः ॥
Verse 15
षड्रस्य सुखोष्णस्य मोहिनीभोजनेच्छया । अमृतस्वादुकल्पस्य जनस्य तु महीपते ॥ १५ ॥
हे महीपते, षड्रसयुक्तं सुखोष्णं च मोहनीयं भोजनं भोक्तुमिच्छया जनाः तत्र आसक्ताः, तद् अमृतस्वादुकल्पमिव मन्यन्ते ॥
Verse 16
ततो दर्वीं समादाय कांचनीं रत्नसंयुताम् । परिवेषयदव्यग्रा मोडिन्याश्चारुहासिनी ॥ १६ ॥
ततः सा मोडिनी चारुहासिनी कांचनीं रत्नसंयुतां दर्वीं समादाय, अव्यग्रा सती परिवेषयामास ॥
Verse 17
कांचने भाजने श्लक्ष्णे मानभोजनवेष्टिते । शनैः शनैश्च बुभुजे इष्टमन्नं सुसंस्कृतम् ॥ १७ ॥
काञ्चने श्लक्ष्णभाजने मानभोजनवेष्टिते । शनैः शनैश्च बुभुजे इष्टमन्नं सुसंस्कृतम् ॥
Verse 18
उपविश्यासने देवी शातकौभमये शुभे । वीज्यमाना वरारोहा व्याजनेन सुगीतिना ॥ १८ ॥
उपविश्यासने देवी शातकौभमये शुभे । वीज्यमाना वरारोहा व्याजनेन सुगीतिना ॥
Verse 19
धर्मांगदगृही तेन शिखिपुच्छभवेन तु । सा भुक्ता ब्रह्मतनया तदन्नममृतोपमम् ॥ १९ ॥
धर्माङ्गदगृही तेन शिखिपुच्छभवेन तु । सा भुक्ता ब्रह्मतनया तदन्नममृतोपमम् ॥
Verse 20
चतुर्गुणेन शीतेन कृत्वा शौचमथात्मनः । जगृहे पुत्रदत्तं तु तांबूलं तत्सुगंधिमत् ॥ २० ॥
चतुर्गुणेन शीतेन कृत्वा शौचमथात्मनः । जगृहे पुत्रदत्तं तु ताम्बूलं तत्सुगन्धिमत् ॥
Verse 21
वरचंदनयुक्तेन हस्तेन वरवर्णिनी । ततः प्रहस्य शनकैः प्राह संध्यावलीं नृप ॥ २१ ॥
वरचन्दनयुक्तेन हस्तेन वरवर्णिनी । ततः प्रहस्य शनकैः प्राह संध्यावलीं नृप ॥
Verse 22
जननी किं तु देवि त्वं वृषांगदनृपस्य तु । न मया हि परिज्ञाता श्रमस्वेदितया शुभे ॥ २२ ॥
जननी—किं तु देवि—त्वं वृषाङ्गदनृपस्यैव पटराज्ञी किम्? अहं तु न त्वां परिजानामि, शुभे; श्रमेण स्वेदेन चाच्छन्ना त्वम्।
Verse 23
वदत्येवं ब्रह्मसुता यावत्संध्यावलीं नप । तावत्प्रणम्य नृपतेः पुत्रो वचनमब्रवीत् ॥ २३ ॥
एवं ब्रह्मसुतो यावत् सन्ध्यावेलां नप, तावत् नृपतेः पुत्रः प्रणम्य वचनमिदमब्रवीत्।
Verse 24
उदरे ह्यनया देव्या धृतः संवत्सरत्रयम् । तव भर्तुः प्रसादेन वृद्धिं संप्राप्तवानहम् ॥ २४ ॥
अस्याः देव्या उदरेऽहं संवत्सरत्रयं धृतः; तव भर्तुः प्रसादेन अहं पूर्णवृद्धिं परिपाकं च प्राप्तवान्।
Verse 25
संत्यनेकानि मातॄणां शतानि मम सुंदरि । अस्याः पीतं पयो भूरि कुचयोः स्नेहसंप्लुतम् ॥ २५ ॥
मम मातॄणां शतानि बहूनि सन्ति, सुन्दरि; तथापि अस्याः कुचयोः स्नेहसंप्लुतं बहु पयः पीतम् मया।
Verse 26
अनया सा रुजा तीव्रा विधृता प्रायशो जरा । इयं मां जनयित्वैव जाता शिथिलबंधना ॥ २६ ॥
अनया कारणेन सा तीव्रा रुजा धृता, प्रायशो जरा चोपगता; मां जनयित्वैव इयं शिथिलबन्धना जाता।
Verse 27
तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु यद्दत्वा चानृणो भवेत् । मातुः पुत्रस्य चार्वंगि सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ २७ ॥
त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यद्दत्त्वा पुत्रो मातृऋणात् मुक्तो भवेत्। हे चार्वङ्गि, एतत् सत्यं मया प्रोक्तम्॥
Verse 28
सोऽहं धन्यतरो लोके नास्ति मत्तोऽधिकः पुमान् । उत्संगे वर्तयिष्यामि मातृसंघस्य नित्यशः ॥ २८ ॥
अहं लोके धन्यतरोऽस्मि, नास्ति मत्तोऽधिकः पुमान्। मातृसंघस्योत्सङ्गे नित्यशः वर्तयिष्यामि॥
Verse 29
नोत्संगे चेज्जनन्या हि तनयो विशति क्वचित् । मातृसौख्यं न जानाति कुमारी भर्तृजं यथा ॥ २९ ॥
यदि जनन्याः उत्सङ्गे तनयो न कदाचिद् विशेत्, स मातृसौख्यं न जानाति; यथा कुमारी भर्तृजं सुखं न जानाति॥
Verse 30
मातुरुत्संगमारूढः पुत्रो दर्पान्वितो भवेत् । हारमुत्तमदेहस्थं हस्तेनाहर्तुमिच्छति ॥ ३० ॥
मातुरुत्सङ्गमारूढः पुत्रो दर्पान्वितो भवेत्। स उत्तमदेहस्थं हारं हस्तेनाहर्तुमिच्छति॥
Verse 31
पाल्यमानो जनन्या हि पितृहीनोऽपि दर्पितः । समीहते जगद्धर्तुं सवीर्यं मातृजं पयः ॥ ३१ ॥
जनन्या पाल्यमानोऽपि पितृहीनः स दर्पितः। मातृजेन सवीर्येण पयसा जगद्धर्तुं समीहते॥
Verse 32
एतज्जठरसंसर्गि भवत्युत्संगशंकितः । अस्याश्चैवापराणां च विशेषो यदि मे न चेत् ॥ ३२ ॥
एतज्जठरसंसर्गि भवत्युत्संगशंकितः । अस्याश्चैवापराणां च विशेषो यदि मे न चेत् ॥ ३२ ॥
Verse 33
तेन सत्येन मे तातो जीवताच्छरदां शतम् । एवं ब्रुवाणे तनये मोहिनी विस्मयं गता ॥ ३३ ॥
तेन सत्येन मे तातो जीवताच्छरदां शतम् । एवं ब्रुवाणे तनये मोहिनी विस्मयं गता ॥ ३३ ॥
Verse 34
कथमस्य प्रहर्तव्यं मया निर्घृणशीलया । विनीतस्य ह्यपापस्य औचित्यं पापिनो गृहे ॥ ३४ ॥
कथमस्य प्रहर्तव्यं मया निर्घृणशीलया । विनीतस्य ह्यपापस्य औचित्यं पापिनो गृहे ॥ ३४ ॥
Verse 35
पितुः शुश्रूषणं यस्य न तस्य सदृशं क्षितौ । एवं गुणाधिकस्याहं कर्तुं कर्म जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
पितुः शुश्रूषणं यस्य न तस्य सदृशं क्षितौ । एवं गुणाधिकस्याहं कर्तुं कर्म जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
Verse 36
पुत्रस्य धर्मशीलस्य भूत्त्वा तु जननी क्षितौ । एवं विमृश्य बहुधा मोहिनी लोकसुंदरी ॥ ३६ ॥
पुत्रस्य धर्मशीलस्य भूत्त्वा तु जननी क्षितौ । एवं विमृश्य बहुधा मोहिनी लोकसुंदरी ॥ ३६ ॥
Verse 37
उवाच तनयं बाला शीघ्रमानय मे पतिम् । न शक्नोमि विना तेन मुहूर्तमपि वर्तितुम् ॥ ३७ ॥
बाला तनयं उवाच—शीघ्रं मे पतिम् आनय। तेन विना अहं मुहूर्तमपि वर्तितुं न शक्नोमि॥
Verse 38
ततः स त्वरितं गत्वा प्रणम्य पितरं नृप । कनिष्ठा जननी तात शीघ्रं त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ३८ ॥
ततः स त्वरितं गत्वा पितरं प्रणम्य उवाच—हे नृप, तात, कनिष्ठा जननी शीघ्रं त्वां द्रष्टुम् इच्छति॥
Verse 39
प्रसादः क्रियतां तस्याः पूज्यतां ब्रह्मणः सुता । पुत्रवाक्येन नृपतिरतत्क्षणाद्गंतुमुद्यतः ॥ ३९ ॥
तस्याः प्रसादः क्रियतां, पूज्यतां ब्रह्मणः सुता। इति पुत्रवाक्येन नृपतिः तत्क्षणाद् गन्तुम् उद्यतः॥
Verse 40
प्रहृष्टवदनो भूत्वा संध्यावल्या निवेशनम् । संप्रविश्य गृहे राजा ददर्श शयनस्थिताम् ॥ ४० ॥
प्रहृष्टवदनो राजा संध्यावल्या निवेशनं संप्रविश्य, गृहे शयनस्थितां तां ददर्श॥
Verse 41
मोहिनीं मोहसंयुक्तां तप्तकांचनसप्रभाम् । उपास्य मानां प्रियया संध्यावल्या शनैः शनैः ॥ ४१ ॥
मोहिनीं मोहसंयुक्तां तप्तकाञ्चनसप्रभाम्। प्रियया संध्यावल्या शनैः शनैः उपास्यमानां मानगर्विताम्॥
Verse 42
पुत्रवाक्यात्परित्यज्य क्रोधं सापत्न्यजं तथा । दृष्ट्वा रुक्मांगदं प्राप्तं शयने मोह्य सुंदरी ॥ ४२ ॥
पुत्रवाक्यं निशम्य सा सापत्न्यजं क्रोधं परित्यज्य, रुक्माङ्गदं प्रत्यागतं दृष्ट्वा सुन्दरी शयने मोहं जगाम ॥
Verse 43
प्रहृष्टवदना प्राह राजानं भूरिदक्षिणम् । इहोपविश्यतां कांत पर्यंके मृदुतूलके ॥ ४३ ॥
प्रहृष्टवदना सा राजानं भूरिदक्षिणं प्राह— “इहोपविश्यतां कान्त, पर्यङ्के मृदुतूलके” ॥
Verse 44
सर्वं निरीक्षितं भूप राज्यतन्त्रं त्वया चिरम् । अद्यापि नहि ते वांछा राज्ये परिनिवर्तते ॥ ४४ ॥
सर्वं निरीक्षितं भूप राज्यतन्त्रं त्वया चिरम्; अद्यापि न हि ते वाञ्छा राज्ये परिनिवर्तते ॥
Verse 45
मन्ये दुष्कृतिनं भूप त्वामत्र धरणीतले । यः समर्थं सुतं ज्ञात्वा स्वयं पश्येन्नृपश्रियम् ॥ ४५ ॥
मन्ये दुष्कृतिनं भूप त्वामत्र धरणीतले; यः समर्थं सुतं ज्ञात्वा स्वयं पश्येन्नृपश्रियम् ॥
Verse 46
तस्मात्त्वत्तोऽधिको नास्ति दुःखी लोकेषु कश्चन । सुपुत्राणां पितॄणां हि सुखं याति क्षणं नृप ॥ ४६ ॥
तस्मात् त्वत्तोऽधिको नास्ति दुःखी लोकेषु कश्चन; सुपुत्राणां पितॄणां हि सुखं याति क्षणं नृप ॥
Verse 47
दुःखेन पापभोक्तॄणां विषयासक्तचेतसाम् । सर्वाश्च प्रकृती राजंस्तवेष्टाः पूर्णपुण्यजाः ॥ ४७ ॥
दुःखेनैव पापफलभोगिनो विषयासक्तमानसाः; हे राजन्, त्वया याः सर्वाः प्रकृतय इष्टाः, ताः पूर्णपुण्यसमुद्भवाः॥
Verse 48
धर्मांगदे पालयाने कथं त्वं वीक्षसेऽधुना । परित्यज्य प्रियासौख्यं कीनाश इव दुर्बलः ॥ ४८ ॥
हे धर्माङ्गद, इदानीं त्वं कथं पश्यसि तदिदम्? प्रियासुखं परित्यज्य कीनाश इव दुर्बलः॥
Verse 49
यदि पालयसे राज्यं मया किं ते प्रयोजनम् । निष्प्रयोजनमानीता क्षीरसागरमस्तकात् ॥ ४९ ॥
यदि त्वमेव राज्यं पालयसि, मया किं ते प्रयोजनम्? अहं तु निष्प्रयोजनेनैव क्षीरसागरशिखरात् आनीता॥
Verse 50
विड्भोज्या हि भविष्यामि पक्षिणामामिषं यथा । यो भार्यां यौवनोपेतां न सेवेदिह दुर्मतिः ॥ ५० ॥
विड्भोज्य एव भविष्यामि, पक्षिणामामिषं यथा; यः दुर्मतिः यौवनोपेतां भार्यां न सेवतेऽत्र॥
Verse 51
कृत्याचरणसक्तस्तु कुतस्तस्य भवेत्प्रिया । असेविता व्रजेद्भार्या अदत्तं हि धनं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
कृत्याचरणसक्तस्य कुतः स्यात् प्रियताऽङ्गना? असेविता हि भार्या व्रजेत्, अदत्तं धनमप्यपैति॥
Verse 52
अरक्षितं व्रजेद्राज्यं अनभ्यस्तं श्रुतं व्रजेत् । नालसैः प्राप्यते विद्या न भार्या व्रतसंस्थितैः ॥ ५२ ॥
अरक्षितं राज्यं नश्यति; अनभ्यस्तं श्रुतं क्षीयते। आलस्येन विद्या न लभ्यते, केवलव्रतपरैः भार्या न स्थिरा भवति॥
Verse 53
नानुष्ठानं विना लक्ष्मीर्नाभक्तैः प्राप्यते यशः । नोद्यमी सुखमाप्नोति नाभार्यः संततिं लभेत् ॥ ५३ ॥
अनुष्ठानं विना लक्ष्मीर्न जायते; अभक्तैः यशो न प्राप्यते। अनुद्यमी सुखं नाप्नोति; अभार्यः संततिं न लभेत्॥
Verse 54
नाशुचिर्द्धर्ममाप्नोति न विप्रोऽप्रियवाग्धनम् । अपृच्छन्नैव जानाति अगच्छन्न क्वचिद्व्रजेत् ॥ ५४ ॥
अशुचिर्धर्मं नाप्नोति; विप्रोऽप्रियवाक् धनं न लभते। अपृच्छन् न जानाति; अगच्छन् क्वचिदपि न व्रजेत्॥
Verse 55
अशिष्यो न क्रियां वेत्ति न भयं वेत्ति जागरी । कस्माद्भूपाल मां त्यक्त्वा धर्मांगदगृहे शुभे ॥ ५५ ॥
अशिष्यो न क्रियां वेत्ति, न भयं वेत्ति जागरी। कस्माद्भूपाल मां त्यक्त्वा धर्माङ्गदगृहे शुभे॥
Verse 56
वीक्ष्यसे राज्यपदवीं समर्थे तनये विभो ॥ ५६ ॥
विभो, समर्थे तनये राज्यपदवीं प्रतिष्ठितां त्वं वीक्ष्यसे॥
Verse 57
एवं ब्रुबाणां तनयां विधेस्तु रतिप्रियां चारुविशालनेत्राम् । व्रीडान्वितः पुत्रसमीपवर्ती प्रोवाच वाक्यं नृपतिः प्रियां ताम् ॥ ५७ ॥
एवं वदन्तीं विधेस्तनयां रतिप्रियाम्, चारुविशालनेत्रां तां दृष्ट्वा; पुत्रसमीपे स्थितो नृपतिः व्रीडासंयुक्तः प्रियं वचनं ताम् उवाच ॥
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते मोहिनीवचनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते ‘मोहिनीवचनम्’ नाम सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Because rivalry fractures household order (gṛhastha-dharma); the chapter presents jealousy-abandonment as a rare, world-transcending virtue that preserves familial harmony and becomes a direct generator of puṇya.
It asserts that no gift in the three worlds can fully repay the mother’s sacrifice—gestation, nursing, and bodily decline—making reverence and service to the mother a foundational obligation for dharmic life.
She argues that a king who clings to royal enjoyment and control, despite having a capable heir, harms both household and polity; rightful rule includes timely delegation, protection of relationships, and enjoyment within dharma rather than obsession with sovereignty.