वसिष्ठः प्रसङ्गं निरूप्य वामदेवः राज्ञः प्रश्नं प्रत्युत्तरन् पूर्वकर्मवृत्तान्तं प्रकाशयति—पूर्वं शूद्रजन्मनि दारिद्र्यगृहदुःखैः पीडितः, पश्चात् ब्राह्मणसङ्गतीर्थयात्राभ्यां परिवर्तितः। मथुरायां विश्रान्तितीर्थे यमुनास्नानं वराहमन्दिरसन्निधौ कृत्वा स अश्यून्यशयनव्रतं चतुर्भिः पारणाभिः सम्यक् विधत्ते; श्रावणद्वितीयायां लक्ष्मीसहितं जगन्नाथं विष्णुं पूजयेत्, शय्यावस्त्रदानं ब्राह्मणभोजनं च कृत्वा समृद्धिं पापक्षयं च लभते; द्वादश्यां पूजया विष्णुसायुज्यं कथ्यते। ततः राज्यत्यागप्रसङ्गे राजा पुत्रे राज्यभारं न्यस्य, पितृसेवां तीर्थस्नानादपि श्रेष्ठां वामदेवेन श्रावयति। मुक्तः स राजा मन्दरं गत्वा दिव्यपर्वतान् स्वर्णलोकांश्च पश्यति; अन्ते मोहिन्याः मधुरनादरूपैः मोहितः, सा तं सम्बोध्य संगमपूर्वं धर्म्यं दानं याचते—धर्मकामयोः परीक्षां स्थापयति।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं महाज्ञानी मुनीश्वरः । चिंतयित्वा क्षणं ज्ञात्वा कारणं तमुचाव ह ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं महाज्ञानी मुनीश्वरः । क्षणं चिन्तयित्वा कारणं ज्ञात्वा तमुवाच ह ॥ १ ॥
Verse 2
वामदेव उवाच । पुरा त्वमवनीपाल शूद्रजातिसमुद्भवः । दारिद्र्येण पराभूतो दुष्टया भार्यया तथा ॥ २ ॥
वामदेव उवाच । पुरा त्वमवनीपाल शूद्रजातिसमुद्भवः । दारिद्र्येण पराभूतो दुष्टया भार्यया तथा ॥ २ ॥
Verse 3
परसेवनया चैव वेतनेन भुजिक्रिया । निवसन्दुःखसंतप्तो बहुवर्षाणि पार्थिव ॥ ३ ॥
परसेवनया च वेतनलाभेन च जीविकां कृत्वा सः पार्थिव, दुःखतापेन दग्धः बहुवर्षाणि न्यवसत्।
Verse 4
कदाचिद्द्विजसंसर्गात्तीर्थयात्रां गतो भवान् । ततः सर्वाणि तीर्थानि परिक्रम्य महीपते ॥ ४ ॥
कदाचित् द्विजसंसर्गात् भवान् तीर्थयात्रां गतः; ततः महीपते, सर्वाणि तीर्थानि परिक्रम्य ददर्श।
Verse 5
द्विजसेवापरो जातो मथुरां पुण्यरूपिणीम् । तत्र स्नातं त्वया विप्रसंगेन यमुनाजले ॥ ५ ॥
द्विजसेवापरः सन् भवान् पुण्यरूपिणीं मथुरां गतः; तत्र विप्रसंगेन यमुनाजले त्वया स्नानं कृतम्।
Verse 6
विश्रांतिसंज्ञके तीर्थे सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे । मंदिरे च वराहस्य कथ्यमानां कथां नृप ॥ ६ ॥
विश्रांतिसंज्ञके तीर्थे सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे, वराहमन्दिरे च, नृप, कथ्यमाना कथा एषा।
Verse 7
पुराणोक्तां च शुश्राव अशून्यशयनव्रतम् । चतुर्भिः पारणैर्यस्य निष्पत्तिस्तु विधीयते ॥ ७ ॥
पुराणोक्तं च शुश्राव अशून्यशयनव्रतम्; यस्य चतुर्भिः पारणैः निष्पत्तिः विधीयते।
Verse 8
येन चीर्णेन देवेशो जीमूताभः प्रसीदति । लक्ष्मीभर्ता जगन्नाथो निःशेषाघौघनाशनः ॥ ८ ॥
येन व्रतेन देवेशो जीमूताभः प्रसीदति—लक्ष्मीपतिः जगन्नाथो निःशेषाघौघनाशनः स एव तेन तुष्यति।
Verse 9
तत्कृतं भवता राजन्पुनरभ्येत्य मंदिरम् । अशून्यशयनं पुण्यं गृहे वृद्धिकरं परम् ॥ ९ ॥
तत्कृतं भवता राजन् पुनरभ्येत्य मन्दिरम्। अशून्यशयनं पुण्यं गृहे वृद्धिकरं परम्॥
Verse 10
अकृत्वेदं महाराज व्रतं पातकनाशनम् । गार्हस्थ्यमनुतिष्ठेत वंध्यावन्निष्फलो भवेत् । सुखमीदृग्विधं लोके दुर्लभं प्रतिभाति मे ॥ १० ॥
अकृत्वेदं महाराज व्रतं पातकनाशनम्। गार्हस्थ्यमनुतिष्ठेत वन्ध्यावन्निष्फलो भवेत्। सुखमीदृग्विधं लोके दुर्लभं प्रतिभाति मे॥
Verse 11
श्रावणस्य तु मासस्य द्वितीययां महीपते । ग्राह्यमेतद्व्रतं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ११ ॥
श्रावणमासस्य द्वितीयायां महीपते, एतत्पुण्यं व्रतं ग्राह्यं जन्ममृत्युजरापहम्।
Verse 12
लक्ष्मीयुक्तो जगन्नाथः पूजनीयोऽत्र पार्थिव । फलैः पुष्पैस्तथा धूपैश्चारुरक्तानुलेपनैः । शय्यादानैर्वस्त्रदानैस्तथा ब्राह्मणभोजनैः ॥ १२ ॥
अत्र पार्थिव, लक्ष्मीयुक्तो जगन्नाथः फलैः पुष्पैस्तथा धूपैश्चारुरक्तानुलेपनैः। शय्यादानैर्वस्त्रदानैस्तथा ब्राह्मणभोजनैः पूजनीयः॥
Verse 13
तत्त्वया सर्वमेतद्धिकृतं राजन्सुदुस्तरम् । तस्यैव कर्मणः पुष्टिरशून्यस्य महीपते । इमानेवाग्रतः पुण्यास्त्वयोक्तान्विस्तराच्छृणु ॥ १३ ॥
तत्त्वया सर्वमेतद्धि कृतं राजन् सुदुस्तरम्। तस्यैव कर्मणः पुष्टिरशून्यस्य महीपते। इमानेवाग्रतः पुण्यास्त्वयोक्तान् विस्तराच्छृणु॥१३॥
Verse 14
नाप्रसन्नें जगन्नाथे भवेयुरिति निश्चितम् । पूर्वजन्मनि देवेशस्त्वयाशून्येन पूजितः ॥ १४ ॥
नाप्रसन्ने जगन्नाथे भवेयुरिति निश्चितम्। पूर्वजन्मनि देवेशस्त्वयाशून्येन पूजितः॥१४॥
Verse 15
इह जन्मनि राजेंद्र द्वादश्यार्चयसे हरिम् । अवश्यं प्राप्यसे राजन् विष्णोः सायुज्यतां ध्रुवम् ॥ १५ ॥
इह जन्मनि राजेन्द्र द्वादश्यार्चयसे हरिम्। अवश्यं प्राप्यसे राजन् विष्णोः सायुज्यतां ध्रुवम्॥१५॥
Verse 16
एष प्रश्नो मया राजन्व्याख्यातस्ते सुमंगलः । संपदां प्रभवोपेतो ज्ञातेरुत्कर्षणार्थकः ॥ १६ ॥
एष प्रश्नो मया राजन् व्याख्यातस्ते सुमंगलः। संपदां प्रभवोपेतो ज्ञातेरुत्कर्षणार्थकः॥१६॥
Verse 17
किमन्यत्ते महीपाल ददामीह करोमि च । अवश्यं सर्वयोग्योऽसि भक्तोऽसि त्वं जनार्दने ॥ १७ ॥
किमन्यत्ते महीपाल ददामीह करोमि च। अवश्यं सर्वयोग्योऽसि भक्तोऽसि त्वं जनार्दने॥१७॥
Verse 18
राजोवाच । उत्सुकोऽहं द्विजश्रेष्ठ मंदरं पर्वतं प्रति । तत्राश्चर्याण्यनेकानि द्रष्टुकामस्तवाज्ञया ॥ १८ ॥
राजोवाच—द्विजश्रेष्ठ, अहम् उत्सुकोऽस्मि मन्दरपर्वतं प्रति गन्तुम्। तत्र स्थितान्यनेकान्याश्चर्याणि तवाज्ञया द्रष्टुमिच्छामि॥
Verse 19
लघुर्भूत्वा गुरुं त्यक्त्वा पुत्रोपरि द्विजोत्तम । राज्यशासनजं भारं दुर्वहं यच्च भूमिपैः ॥ १९ ॥
द्विजोत्तम, स गुरुञ् त्यक्त्वा लघुर्भूत्वा पुत्रोपरि राज्यशासनजं भारं न्यस्यत्—यद्भूमिपैर्दुर्वहं भवति॥
Verse 20
सोऽहं स्वेच्छाचरो यातो मत्कृत्यं तनयश्चरेत् । तछ्रुत्वा वचनं राज्ञो वामदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ २० ॥
सोऽहं स्वेच्छाचरो यातः; मत्कृत्यं तनयश्चरेत्—इति राज्ञो वचनं श्रुत्वा वामदेवोऽब्रवीदिदम्॥
Verse 21
एतद्धि परमं कृत्यं पुत्रस्य नृपपुंगवं । यत्क्लेशात्पितरं प्रेम्णा विमोचयति सर्वदा ॥ २१ ॥
नृपपुंगव, एतद्धि पुत्रस्य परमं कृत्यं—यत् स प्रेम्णा पितरं क्लेशाद् दुःखाच्च सर्वदा विमोचयति॥
Verse 22
पितुर्वचनकारी च मनोवाक्कायशक्तितः । तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि जायते ॥ २२ ॥
यः पितुर्वचनकारी मनोवाक्कायशक्तितः, तस्य भागीरथीस्नानफलम् अहन्यहनि जायते॥
Verse 23
निरस्य पितृवाक्यं तु व्रजेत्स्नातुं सुरापगाम् । नो शुद्धिस्तस्य पुत्रस्य इतीत्थं वैदिकी श्रुतिः ॥ २३ ॥
पितृवाक्यं निरस्य यः सुरापगां स्नातुं व्रजेत् । तस्य पुत्रस्य शुद्धिर्न स्यादिति वैदिकी श्रुतिः ॥
Verse 24
स त्वं गच्छ यथाकामं कृतकृत्योऽसि भूपते । हरिप्रसादात्ते जातो वंशे पुत्रः स पुण्यकृत् ॥ २४ ॥
स त्वं गच्छ यथाकामं कृतकृत्योऽसि भूपते । हरिप्रसादात्ते जातो वंशे पुत्रः स पुण्यकृत् ॥
Verse 25
एवमुक्ते तु मुनिना समारुह्य तुरंगमम् । ययौ शीघ्रगतिः श्रीमान्सदागतिरिव स्वयम् ॥ २५ ॥
एवमुक्ते तु मुनिना समारुह्य तुरंगमम् । ययौ शीघ्रगतिः श्रीमान्सदागतिरिव स्वयम् ॥
Verse 26
वीक्ष्यमाणो गिरीन्सर्वान्वनानि सरितस्तथा । सर्वाश्चर्याणि राजेंद्रः सरांस्युपवनानि च ॥ २६ ॥
वीक्ष्यमाणो गिरीन्सर्वान्वनानि सरितस्तथा । सर्वाश्चर्याणि राजेन्द्रः सरांस्युपवनानि च ॥
Verse 27
सोऽचिरेणैव कालेन संप्राप्तो मंदराचलम् । भ्रामयित्वा गिरिं श्वेतं गंधमादनमेव च ॥ २७ ॥
सोऽचिरेणैव कालेन संप्राप्तो मंदराचलम् । भ्रामयित्वा गिरिं श्वेतं गंधमादनमेव च ॥
Verse 28
अतीत्य च महामेरुं दृष्ट्वा चैवोत्तरान्कुरून् । शतसूर्यप्रतीकाशं सर्वतः कांचनावृतम् ॥ २८ ॥
महामेरुमतीत्याथ उत्तरान् कुरून् विलोक्यते। शतसूर्यप्रतीकाशं सर्वतः काञ्चनावृतम्॥
Verse 29
संघृष्टं हरिबाहुभ्यां स्रवंतं कांचनं रसम् । तद्भूभागं नगाकीर्णं बहुधातुविभूषितम् ॥ २९ ॥
हरिबाहुसंघृष्टात् स्रवन् काञ्चनरसोऽभवत्। तद्भूभागो नगाकीर्णो बहुधातुविभूषितः॥
Verse 30
बहुनिर्झरसंयुक्तं बहुकंदरभूषितम् । निम्नागायुतसंपूर्णं धौतं गंगाजलैः शुभैः ॥ ३० ॥
बहुनिर्झरसंयुक्तं बहुकन्दरभूषितम्। निम्नागायुतसंपूर्णं गङ्गाजलैः शुभैर्धौतम्॥
Verse 31
विश्वस्तैर्युवतीवृन्दैः कांताशर्मोपसेविभिः । घटप्रमाणैर्नृपते परिपक्वैः सुगंधिभिः ॥ ३१ ॥
विश्वस्तैर्युवतीवृन्दैः कान्ताशर्मोपसेविभिः। घटप्रमाणैः परिपक्वैः सुगन्धिभिरुपाहृतैः॥
Verse 32
फलैर्युवतिसंभूतैः कुचैरिव विभूषितम् । द्विरेफध्वनिसंयुक्तं कोकिलस्वरनादितम् ॥ ३२ ॥
फलैर्युवतिसंभूतैः कुचैरिव विभूषितम्। द्विरेफध्वनिसंयुक्तं कोकिलस्वरनादितम्॥
Verse 33
अनेकसत्त्वविरुतैः समंतान्नादितं गिरिम् । संपश्यमानो नृपतिर्विवेश स महागिरिम् ॥ ३३ ॥
अनेकसत्त्वविरुतैः समन्तात् प्रतिनादितं महागिरिम्। तं सम्यक् पश्यन् नृपतिः स महागिरौ विवेश॥
Verse 34
आरोढुकामस्तु कुतूहलात्तमन्वेषयन्केन पथा प्ररोहम् । स वीक्षते यावदसौ समंतात्तावत्समस्तं द्रुमपक्षिसंघम् ॥ ३४ ॥
आरोढुकामः कुतूहलात् तं प्ररोहपथमन्वेषयन्। समन्तात् यावत् स निरीक्षते तावत् द्रुमपक्षिसङ्घं समस्तं ददर्श॥
Verse 35
विसर्पमाणं ध्वनिना गृहीतं विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवेन । उपप्लवंतं तरसा महीपस्तेनैव सार्द्धं स जगाम तूर्णम् ॥ ३५ ॥
विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवेन ध्वनिना गृहीतं विसर्पमाणम्। तरसोपप्लवंतं महीपः तेनैव सार्धं स तूर्णं जगाम॥
Verse 36
तस्याऽपि कर्णे ध्वनिराविवेश विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवो यः । विमोहितो येन विमुच्य वाहं त्रिविक्रमेणेव विलंघ्यमानम् ॥ ३६ ॥
तस्यापि कर्णे स ध्वनिराविवेश विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवो यः। येन विमोहितो वाहं विमुच्य त्रिविक्रमेणेव विलङ्घ्यमानम्॥
Verse 37
मार्गं गिरेर्मोहिनिगीतमुग्धं क्षणेन राजा सहसा ददर्श । गिरौ स्थितां तप्तसुवर्णभासं कामस्य यष्टीमिव निर्मितां च ॥ ३७ ॥
मोहिनिगीतमुग्धं गिरेर्मार्गं राजा क्षणेन सहसा ददर्श। गिरौ च तप्तसुवर्णाभासं कामस्य यष्टीमिव निर्मितां स्थितामपश्यत्॥
Verse 38
शक्रस्य लिंगं गगने प्रसक्तं संपूजयंतीमिव लोकसूत्यै । क्षमास्वरूपामिव वै रसाया गिरेः सुताया इव रूपराशिम् ॥ ३८ ॥
शक्रस्य ध्वज इव गगने समुन्नतः, लोकमङ्गलाय पूज्यमान इव; क्षमाया मूर्तिरिव, रसाया भूम्याः स्वरूपमिव; गिरिसुताया इव सौन्दर्यराशिः प्रकाशते ॥
Verse 39
सिंधोस्तु वेलामिव रूपयुक्तां तस्यास्तनुं वै रतिमंदिराख्याम् । विकर्षमाणां सहसा त्रिनेत्रं लिंगाश्रयं देवविनोदनार्थम् ॥ ३९ ॥
सिन्धोर्वेलामिव सुसंस्थितरूपां, रतिमन्दिराख्यां तस्याः तनुं; देवविनोदनार्थं त्रिनेत्रः सहसा लिङ्गाश्रयं प्रति विकर्षयामास ॥
Verse 40
तत्पुण्यकर्त्तुर्मनसाभिलाषां व्यवस्थितो मोहिनिरूपदर्शी । विमोहितोऽसौ निपपात राजा विमोहिनीकामशरेण विद्धः ॥ ४० ॥
तत्पुण्यकर्तुः मनसाभिलाषां लक्ष्यीकृत्य, मोहिनीरूपदर्शी स राजा; विमोहितः सन् मोहिनीकामशरेण विद्धो भूमौ निपपात ॥
Verse 41
ज्वरेण तीव्रेण गृहीतदेहः समीपमस्याः स ससर्प शीघ्रम् । विसर्पिणं भूमिपतिं सुनेत्रा विलोकयामास कटाक्षदृष्ट्या ॥ ४१ ॥
तीव्रज्वरेण गृहीतदेहः स शीघ्रमस्याः समीपं ससर्प; विसर्पिणं भूमिपतिं सुनेत्रा सा कटाक्षेण विलोकयामास ॥
Verse 42
विमुच्य वीणां विरराम गीताप्राप्तं च कार्यं सहसैव मेने । विधूनयंती मृगपक्षिसघान्सुवाससा गंडभुजौ निवार्य ॥ ४२ ॥
वीणां विमुच्य सा गीतं विरराम; सहसैव कार्यप्राप्तिं मेने। मृगपक्षिसङ्घान् विधून्य, सुवाससा गण्डभुजौ निवार्य, स्वं धैर्यं समादधे ॥
Verse 43
शिलीमुखान् श्वाससुगंधमुग्धान् जगाम देवी नृपतेः समीपम् । त्यक्त्वा हरं पूज्यतमं सुलिंगं गगत्वा तु पार्श्वे तमुदारचेष्टा ॥ ४३ ॥
श्वाससुगन्धमुग्धैः शिलीमुखैः पुष्पशरैश्च साकं देवी नृपतेः समीपं जगाम। हरं पूज्यतमं सुलिङ्गं च त्यक्त्वा, तस्य पार्श्वे गत्वा तमुदारचेष्टा बभूव॥
Verse 44
विमोहिनी नीरजपत्रनेत्रा उवाच वाक्यं मधुरं मनोज्ञम् । रुक्मांगदं कामशराभितप्तमुत्तिष्ठ राजन्वशगा तवाहम् ॥ ४४ ॥
विमोहिनी नीरजपत्रनेत्रा मधुरं मनोज्ञं वाक्यमुवाच। कामशराभितप्तं रुक्माङ्गदं प्रति— “उत्तिष्ठ राजन्, वशगा तवाहम्”॥
Verse 45
किं मूर्च्छया देहमिमं क्षिणोषि यस्त्वं धराभारमिमं महांतम् । तृणीकृतं भूप समुद्वहेथा यन्मामकं रूपमवेक्ष्य हारि ॥ ४५ ॥
किं मूर्च्छया देहमिमं क्षिणोषि? यस्त्वं महान्तं धराभारमेतं तृणीकृतं भूप समुद्वहेथाः। मम हारि रूपमवेक्ष्य किं पुनः पतितोऽसि॥
Verse 46
किं मुह्यसे दुर्बलगौरिवेह पंके निमग्ना भव त्वम् । धीरोऽसि विडंबयेथाः किमर्थमात्मानमुदारचेष्टम् ॥ ४६ ॥
किं मुह्यसे दुर्बलगौरिवेह पङ्के निमग्ना? धीरोऽसि; किमर्थमात्मानमुदारचेष्टं विडम्बयेथाः॥
Verse 47
यद्यस्ति वांछा तव भूपतीश ममानुकूले सुरतेऽतिहृद्ये । प्रदाय दानं च सुधर्ममुक्तं भुंक्ष्व स्वदासीमिव मां रतिज्ञाम् ॥ ४७ ॥
यदि ते वाञ्छा भूपतीश ममानुकूलेऽतिहृद्ये सुरते, तर्हि सुधर्मोक्तं दानं प्रदाय; ततः रतिज्ञां स्वदासीमिव मां भुङ्क्ष्व॥
Verse 48
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे मोहिनीदर्शनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे ‘मोहिनीदर्शनम्’ नामैकादशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ११ ॥
It is presented as a gṛhastha-centered, sin-destroying vow that pleases Jagannātha with Lakṣmī and is explicitly linked to prosperity, household increase, and the prevention of ‘fruitlessness’ in domestic life; it also anchors the chapter’s tīrtha setting (Mathurā–Yamunā) in concrete ritual practice (Vrata-kalpa).
Vāmadeva elevates filial obedience as a daily source of merit—portrayed as superior to substituting a father’s command with mere bathing at another river—thereby framing dharma as relational duty, not only as travel-based piety.
Mohinī acts as a dharma-testing catalyst: the king’s pilgrimage culminates in a sensory and erotic enchantment that forces a choice between impulsive desire and righteousness, with her insistence on a prior ‘righteous gift’ (dāna) keeping the episode within moral-ritual discourse rather than pure romance.