सूतो वदति—हरिभक्तो राजा रुक्माङ्गदः पुत्रं धर्माङ्गदं राज्ये प्रतिष्ठापयितुं राज्यत्यागं धर्मत्वेन निरूपयति। योग्यपुत्रे राज्यन्यासे पितुः धर्मकीर्त्योः वृद्धिः, अन्यथा हानिरिति। यः पितुः भारं वहति, कीर्त्या पितरं जयति, पितृशासनं च पालयति स एव पुत्रः; प्रमादो नरकहेतुः। प्रजापालनक्लेशं तथा हरिवासरे उपवासपालनं रोगाद्यपवादानपि निरस्य राजधर्मत्वेन दर्शयति। धर्माङ्गदः भारं गृह्णाति, प्रजाः प्रति वदति—यत्र धर्मदण्डः प्रवर्तते तत्र यमस्य अधिकारो नास्ति। जनार्दनस्मरणं, ममत्वत्यागं, स्वधर्मानुष्ठानं, हरिदिने विशेषतः द्वादश्यां कठोरव्रतपालनं च उपदिशति। अन्ते विष्णोः विश्वाधिपत्यं (हव्यकव्यवाहकत्वं, सूर्याकाशान्तर्वासित्वं) तथा सर्वकर्माणि पुरुषोत्तमाय समर्पणीयानीति सिद्धान्तः। रुक्माङ्गदः तुष्टः पितृलोकं गत्वा सद्पुत्रलाभेन मोक्षसदृशं फलमिति भार्यां प्रशंसति।
Verse 1
सौतिरुवाच । रुक्मांगदस्तु राजेंद्रो भुक्त्वा भोगांस्तुमानुषान् । संपूज्य बहुशो देवं पीतांबरधरं हरम् ॥ १ ॥
सूतिरुवाच—रुक्माङ्गदः राजेन्द्रः मानुषान् भोगान् भुक्त्वा, बहुशः देवं पीताम्बरधरं हरिं सम्यक् सम्पूजयामास॥१॥
Verse 2
दत्वा मूर्ध्नि पदं विप्राः शत्रीणां रणशालिनाम् । कृत्वा शून्यं यमपथं जित्वा वैवस्वतं यमम् ॥ २ ॥
हे विप्राः, रणशालिनां शत्रूणां मूर्ध्नि पादं दत्त्वा, वैवस्वतं यमं जित्वा यमपथं शून्यं कुर्वन्ति॥
Verse 3
वैकुण्ठस्य तु पंथानं संपूर्णं मानवैः कृतम् । आहूय तनयं काले धर्मांगदमभाषत ॥ ३ ॥
वैकुण्ठस्य पन्थानं मानवैः संपूर्णं कृतं सति, काले स तनयं आहूय धर्माङ्गदं प्रति अब्रवीत्॥
Verse 4
एतां वसुमतीं पुत्र वसुपूर्णां समंततः । परिपालय वीर्येण स्वधर्मे कृतनिश्चयः ॥ ४ ॥
पुत्र, एतां वसुमतीं वसुपूर्णां समन्ततः, स्वधर्मे कृतनिश्चयः सन् वीर्येण परिपालय॥
Verse 5
पुत्र समर्थे जाते यो राज्यं न प्रतिपादयेत् । तस्य धर्मस्तथा कीर्तिर्विनस्यति न संशयः ॥ ५ ॥
समर्थे पुत्रे जाते यः राज्यं न प्रतिपादयेत्, तस्य धर्मः तथा कीर्तिः विनश्यति न संशयः॥
Verse 6
समर्थेन च पुत्रेण यो न याति पिता सुखम् । अवश्यं पातकी सोऽपि विज्ञेयो भुवनत्रये ॥ ६ ॥
समर्थेन पुत्रेण यः पिता सुखं न याति, सोऽपि अवश्यं पातकी विज्ञेयो भुवनत्रये॥
Verse 7
पितुर्भारक्षमः पुत्रो भारं नोद्वहते तु यः । मातुरुच्चारवज्जातो द्विजिह्वो विषवर्जितः ॥ ७ ॥
पितुः भारक्षमः पुत्र इति ख्यातः; यस्तु तं भारं न उद्वहति, स मातुरुच्चारमात्रजः—नाममात्रेण जातः—द्विजिह्व इव विषवर्जितः॥
Verse 8
स पुत्रो योऽधिकख्यातः पितुर्भवति भूतले । प्रकाशयति सर्वत्र स्वकरैरिव भास्करः ॥ ८ ॥
स एव पुत्रः, यो भूतले पितुरपि अधिकख्यातो भवति; यः कुलं सर्वत्र प्रकाशयति, स्वकरैरिव भास्करः॥
Verse 9
पुत्रापनयजैर्दुःखै रात्रौ जागर्तिं यत्पिता । स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९ ॥
येन पुत्रापनयजैर्दुःखैः पिता रात्रौ जागर्ति, स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्॥
Verse 10
पितुर्वचनमादृत्य सर्वं यः कुरुते गृहे । स याति देव सायुज्यं स्तूयमानो दिवि स्थितैः ॥ १० ॥
यः पितुर्वचनमादृत्य गृहे सर्वं करोति, स दिवि स्थितैः स्तूयमानो देवसायुज्यं याति॥
Verse 11
सोऽहं प्रजाकृते पुत्र आसक्तः कर्मभिः क्षितौ । न भुक्तं नैव सुप्तं तु स्वेच्छया पालने स्थितः ॥ ११ ॥
हे पुत्र, प्रजाकृतेऽहं क्षितौ कर्मभिरासक्तः; न भुक्तं न सुप्तं, स्वेच्छया पालने स्थितः॥
Verse 12
असमर्थे त्वयि सुत न प्राप्तं हि मया सुखम् । विष्णुवासरभोक्तॄणां निग्रहे कृतबुद्धिना ॥ १२ ॥
सुत, त्वयि असमर्थे सति मया नूनं सुखं न प्राप्तम्। विष्णुवासरे भुञ्जानानां निग्रहे कृतबुद्धिना अहम्॥
Verse 13
केचिच्छैवे स्थिता मार्गे सौरे केचिद्व्यवस्थिताः । विरिंचिमार्गगाश्चान्ये पार्वत्याश्च स्थिताः परे ॥ १३ ॥
केचित् शैवे मार्गे स्थिता, केचित् सौरे व्यवस्थिताः। अन्ये विरिञ्चिमार्गगाः, परे पार्वत्यां स्थिताः॥
Verse 14
सायं च प्रातरासीना अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः । बालो युवा वा वृद्धो वा गुर्विणी वा कुमारिका ॥ १४ ॥
सायं प्रातरासीनाः अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः। बालो युवा वा वृद्धो वा, गुर्विणी वा कुमारिका॥
Verse 15
सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम् । इत्येवं जल्पितं यैस्तु तान्निरस्य समंततः ॥ १५ ॥
सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम्—इति ये जल्पन्ति। तेषां तद्वचनं सर्वतः निरस्येत्॥
Verse 16
वचोभिस्तु पुराणोक्तैर्वासरैर्बहुभिस्त्वहम् । संबोधयित्वा बहुशः प्रजानां सुखहेतवे ॥ १६ ॥
अहं तु बहुभिर्वासरैः पुराणोक्तैर्वचोभिः। प्रजानां सुखहेतवे बहुशः संबोधयामि स्म॥
Verse 17
निगृह्य तान्हरिदिने निराहारान्करोमि च । शास्त्रदृष्ट्या तु विदुषो मूर्खान्दंडनपूर्वकम् ॥ १७ ॥
तान् निगृह्य हरिदिने निराहारान् करोमि च । शास्त्रदृष्ट्या तु विद्वान् मूर्खान् दण्डनपूर्वकं शासयेत् ॥
Verse 18
शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने । तेन मे न सुखं किंचिदवलीढं धरातले ॥ १८ ॥
शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने । तेन मे न सुखं किंचिद् अवलीढं धरातले ॥
Verse 19
कच्चिन्न दुःखेन जनान्योजयेत्किल पुत्रक । स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः ॥ १९ ॥
कच्चिन्न दुःखेन जनान् न योजयेत् किल पुत्रक । स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः ॥
Verse 20
तस्यामी ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । सोऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित् ॥ २० ॥
तस्यामि ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । सोऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित् ॥
Verse 21
सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् । न पानद्यूतजं पुत्र कामयेऽहं कदाचन ॥ २१ ॥
सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् । न पानद्यूतजं पुत्र कामयेऽहं कदाचन ॥
Verse 22
एषु सक्तोऽचिरात्पुत्र विनाशं याति पार्थिवः । त्वत्प्रसादादहं पुत्र मृगयाव्याजतोऽधुना ॥ २२ ॥
पुत्र, एषु विषयेषु सक्तः पार्थिवोऽचिरादेव विनाशं याति। त्वत्प्रसादात् पुत्र, मृगयाव्याजतोऽधुना अहं अत्रागतः॥
Verse 23
गिरीन्वनानि सरितः सरांसि विविधानि च । भोक्तुकामः प्रियान्कामांस्त्वयि भारं निवेश्य च ॥ २३ ॥
गिरीन् वनानि सरितः सरांसि च नानाविधानि, भोक्तुकामः परिभ्रमति। त्वयि भारं निवेश्य, प्रियान् कामान् अन्वेष्टुमिच्छति॥
Verse 24
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्स्थितं हृदये मम । कृते तव महाकीर्तिरकृते नरकस्थितिः ॥ २४ ॥
एतत् सर्वं मया तुभ्यं कथितं यद् हृदये मम स्थितम्। कृते तव महाकीर्तिः, अकृते नरकस्थितिः॥
Verse 25
धर्मांगद उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । गुर्वीं राज्यधुरं तात त्वदीयामुद्धराम्यहम् ॥ २५ ॥
धर्माङ्गद उवाच— सर्वमेतत् करिष्यामि; भुङ्क्ष्व भोगान् मनोऽनुगान्। गुर्वीं राज्यधुरं तात, त्वदीयाम् उद्धराम्यहम्॥
Verse 26
नहि मेऽन्यः स्मृतो धर्मस्त्वद्वाक्यकरणं विना । पितुर्वाक्यमकुर्वाणः कुर्वन्धर्मानधो व्रजेत् ॥ २६ ॥
त्वद्वाक्यकरणं विना मेऽन्यो धर्मः स्मृतो न हि। पितुर्वाक्यमकुर्वाणः, कुर्वन् धर्मान् अपि अधो व्रजेत्॥
Verse 27
तस्मात्करिष्ये वचनं त्वदीयं प्रांजलिः स्थितः । एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह ॥ २७ ॥
तस्मात् प्राञ्जलिः स्थितोऽहं त्वदीयं वचनं करिष्ये। एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह॥
Verse 28
गंतुकामो मृगान्भूयो लब्ध्वा ज्ञात्वा वनं ततः । धर्मांगदोऽपि दृष्टात्मा प्रजा आहूय चाब्रवीत् ॥ २८ ॥
गन्तुकामो मृगान् भूयो लब्ध्वा ज्ञात्वा च तत् वनम्। धर्माङ्गदोऽपि दृष्टात्मा प्रजाः आहूय चाब्रवीत्॥
Verse 29
पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च । पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता ॥ २९ ॥
पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च। पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता॥
Verse 30
नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः । मयि दंडधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित् ॥ ३० ॥
नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः। मयि दण्डधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित्॥
Verse 31
एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः ॥ ३१ ॥
एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः। ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः॥
Verse 32
ममत्वं हि परित्यज्य स्वजातिविहितेन च । येन वो ह्यक्षया लोका भवेयुर्नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
ममत्वं परित्यज्य स्ववर्णाश्रमविहितं कर्म समाचरत; तेन युष्माकं लोका अक्षया भविष्यन्ति—नात्र संशयः।
Verse 33
पितृमार्गाधिको ह्येष भवतां दर्शितः प्रजाः । ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवंतु ज्ञानकोविदाः ॥ ३३ ॥
पितृमार्गाधिको ह्येष भवद्भिः प्रजाभ्यः प्रदर्शितः; ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवन्तु, ज्ञानकोविदाश्च।
Verse 34
न भोक्तव्यं हरिदिने पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः । विशेषो हि मयाख्यातो भवतां ब्रह्मसंस्थितिः ॥ ३४ ॥
हरिदिने न भोक्तव्यं; पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः। विशेषोऽयं मयाख्यातो युष्माकं ब्रह्मसंस्थितये।
Verse 35
प्रयोक्तव्या च तत्त्वज्ञैः पुनरावृत्ति दुर्लभा । यदुपोष्यं हरिदिनं तदवश्यमिति स्थितिः ॥ ३५ ॥
तत्त्वज्ञैरेतदवश्यं प्रयोक्तव्यं, पुनरावृत्तिर्दुर्लभा; हरिदिने यदुपोष्यं तदवश्यं पालनीयमिति स्थितिः।
Verse 36
अनुनीय प्रजाः सर्वाः समाश्वात्य पुनः पुनः । न दिवा न च शर्वर्यां शेते धर्मां गदः सदा ॥ ३६ ॥
अनुनीय सर्वाः प्रजाः समाश्वास्य पुनः पुनः; न दिवा न च शर्वर्यां शेते—धर्मपथे सदा स्थितः।
Verse 37
सर्वत्र भ्रमते शौर्यात्कुर्वन्निष्कंटकां क्षितिम् । पटहो रटते नित्यं मृगारिरिपुमस्तके ॥ ३७ ॥
सर्वत्र शौर्यबलात् भ्रमन् स भूमिं निष्कण्टकां करोति। मृगारिरिपोः शिरसि नित्यं पटहध्वनिः प्रतिरटति॥
Verse 38
अभुक्त्वा द्वादशीं लोका ममत्वेन विवर्जिताः । त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशश्चिंत्यतां हरिः ॥ ३८ ॥
द्वादशीं निराहारः सेवित्वा ममत्वं परित्यजति। त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशो हरिः सदा चिन्त्यतां॥
Verse 39
हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः । सूर्ये यो हि कृशाकाशे विसर्गे जगतां पतिः ॥ ३९ ॥
हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः। सूर्ये सूक्ष्माकाशे च विसर्गे च स्थितो जगतां पतिः॥
Verse 40
स्मर्त्तव्यो मनुजैः सर्वैर्धर्मकामार्थकामुकैः । स्वजातिविहितोऽप्येवं सन्मार्गे चैव माधवः ॥ ४० ॥
धर्मकामार्थकामुकैः सर्वैर्मनुजैर्माधवः स्मर्तव्यः। स्वजातिविहितकर्मसु प्रवृत्तोऽपि सन्मार्गे तेनैव तिष्ठेत्॥
Verse 41
स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः । विनियोगस्तु तस्यैव सर्वकर्मसु युज्यते ॥ ४१ ॥
स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः। तस्मात् सर्वकर्मसु तस्मै एव विनियोगः समर्प्यताम्॥
Verse 42
एवं रटंति विप्रेंद्राः पटहे मेघनिःस्वने । एवं धर्ममवाप्याथ पितां धर्मांगदस्य हि ॥ ४२ ॥
एवं विप्रेन्द्राः पटहस्य मेघनिःस्वनसदृशे नादे सति उच्चैः रटन्ति। एवं धर्ममवाप्याथ धर्माङ्गदस्य पिता पितृलोकं जगाम॥
Verse 43
ज्ञात्वा पुत्रं क्रियोपेतमात्मनो ह्यधिकं द्विजाः । उवाच भार्यां संहृष्टः स्थितां लक्ष्मीमिवापराम् ॥ ४३ ॥
पुत्रं क्रियोपेतं गुणैश्चात्मनोऽधिकं ज्ञात्वा द्विजः संहृष्टः। लक्ष्मीमिवापरां स्थितां भार्यां प्रति उवाच॥
Verse 44
संध्यावलि ह्यहं धन्यस्त्वं चापि वरवर्णिनी । उभयोर्जनितः पुत्रः शशांकधवलः क्षितौ ॥ ४४ ॥
सन्ध्यावलि, अहं धन्योऽस्मि, त्वमपि वरवर्णिनि धन्या। उभयोः संयोगात् क्षितौ शशाङ्कधवलः पुत्रो जातः॥
Verse 45
कर्णाभ्यां श्रूयते मोक्षो न दृष्टः केनचित्क्वचित् । सोऽस्माभिरधिकं प्राप्तो मोक्षः सत्पुत्रसंभवः ॥ ४५ ॥
मोक्षः कर्णाभ्यां श्रूयते, न तु केनचित् क्वचित् दृष्टः। किन्तु अस्माभिः ततोऽधिकः प्राप्तः—सत्पुत्रसम्भवो मोक्ष इव॥
Verse 46
पुत्रे विनयसंपन्ने वृत्ताशौर्यसमन्विते । प्रतापिनि वरारोहे पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम् ॥ ४६ ॥
पुत्रे विनयसंपन्ने सद्वृत्तशौर्यसमन्विते। प्रतापिनि, वरारोहे, पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम्॥
Verse 47
आनंदं ब्रह्मणो रूपं शतानंदः सुतेन यः । पिता भवति चार्वंगि सत्कर्मकरणैः शुभैः ॥ ४७ ॥
आनन्द एव ब्रह्मणो रूपं; हे चार्वङ्गि, यः शतानन्दनामकं सुतं प्राप्य पिता भवति, स शुभैः सत्कर्मकरणैरेव भवति ॥
Verse 48
नैतत्साम्यं भवेद्देवि लोके स्थावरजंगमे । सत्पुत्रः पितुरादाय भारमुद्वहते तु यः ॥ ४८ ॥
देवि, लोके स्थावरजङ्गमेऽस्मिन् नैतत्साम्यं कदाचन; यः सत्पुत्रः पितुरादाय भारं सम्यगुद्वहति स एव श्रेष्ठः ॥
Verse 49
सोऽहं गमिष्यामि वनाय हृष्टो विहारशीलो मृगहिंसनाय । स्वेच्छाचरश्चाथ विशालनेत्रे विमुक्तपापो जनरक्षणाय ॥ ४९ ॥
सोऽहं हृष्टो वनं गमिष्यामि विहारशीलो मृगहिंसनाय; हे विशालनेत्रे, स्वेच्छाचरः पापविमुक्तो जनरक्षणाय प्रवर्तिष्ये ॥
Verse 50
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्मांगदधर्मांगदसंवादो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे ‘रुक्माङ्गदधर्माङ्गदसंवाद’ इति नाम नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥
The chapter portrays such excuses as socially corrosive rationalizations that weaken vrata-dharma; the king, using Purāṇic authority, restrains and disciplines for the subjects’ long-term welfare, aligning civic rule with spiritual good (śreyas) rather than immediate comfort (preyas).
It is a rāja-dharma claim: timely, righteous daṇḍa (discipline) prevents social sin from maturing into karmic downfall, symbolically ‘emptying Yama’s path’ by reducing conditions that lead to punitive afterlife consequences.
It uses a dharmic idiom: the birth and conduct of a virtuous, capable son is described as a practical “mokṣa” for the father—securing lineage continuity, ancestral satisfaction, and inner peace—without denying the higher theological liberation taught elsewhere.
Viṣṇu (Mādhava/Janārdana) is identified as Puruṣottama: the enjoyer and the enjoyed, the carrier/receiver of havya and kavya, indwelling sun and subtle ether; therefore all actions are to be directed and dedicated to Him alone.