वसु–मोहिनीसंवादे मोहिनी पुरुषोत्तममहिमं श्रुत्वा प्रयागमहात्म्यं तीर्थयात्राविधिं च पप्रच्छ। वसुः सामान्यतीर्थयात्रानियमाञ् प्राह—दानसंयमश्रद्धाभावयुक्ता यात्रा बहुयज्ञफलाधिक्या, केवलं देहसन्निधिः (गङ्गायां मत्स्यवत्) भक्तिविना निष्फलः। कामक्रोधलोभनिग्रहः, तितिक्षा, सन्तोषः, प्रतिग्रहद्वेषश्च अन्तःयोग्यताः। प्रस्थानपूर्वं गणेशपूजा, देवपितृब्राह्मणसाधुसत्कारः, तीर्थेषु श्राद्धतर्पणविधिः, पिण्डद्रव्यनिर्देशः, अशौचपरिहारश्च निर्दिष्टः। प्रयागगययोः विशेषाः—शोककाले मुण्डनं, कार्पटीवेषः, प्रतिग्रहवर्जनं। गर्वयुक्तयानप्रशंसा न, यात्रावाहनभेदेन दोषपुण्यतारतम्यं कथितम्। अन्ते मुण्डन–क्षौरभेदः, कुरुक्षेत्रविशाला-विरजा-गयादिषु अपवादाः, गङ्गाविशेषनिषेधाः, तथा जलभूम्यग्निशक्त्या ऋषिसंमत्या तीर्थपवित्रता निरूपिता।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनंदिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनन्दिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
Verse 2
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥ २ ॥
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥
Verse 3
माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥ ३ ॥
माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥
Verse 4
तन्माहात्म्यं ममाख्याहि तीर्थयात्राविधानयुक् । स मान्यानां विशेषाणां तीर्थानां गमने द्विज ॥ ४ ॥
तन्माहात्म्यं मम विस्तरेण कथय, तीर्थयात्राविधानयुक्तम्; हे द्विज, मान्यानां विशिष्टतीर्थानां गमनविधिं च ब्रूहि ॥४॥
Verse 5
यत्कर्त्तव्यं च विधिना नृभिर्द्धर्मपरायणैः । तच्छ्रुत्वा स द्विजो राजन्मोहिन्या भाषितं वचः ॥ ५ ॥
धर्मपरायणैर्नृभिर्विधिना यत्कर्तव्यं तद्वचो मोहिन्याः श्रुत्वा, हे राजन्, स द्विजस्तदनुसारं प्रत्यवदत्/चकार ॥५॥
Verse 6
सामान्यविधिपूर्वं तत्प्रयागाख्यानमब्रवीत् । वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि तीर्थाभिगमने विधिम् ॥ ६ ॥
सामान्यविधिं पूर्वं निरूप्य ततः प्रयागाख्यानमब्रवीत्। वसुरुवाच—शृणु भद्रे, तीर्थाभिगमने विधिं प्रवक्ष्यामि ॥६॥
Verse 7
यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात् । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ७ ॥
यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात्। तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥७॥
Verse 8
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यप्यभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दारिद्रो जायते नरः ॥ ८ ॥
त्रिरात्राण्यनुपोष्य तीर्थान्यप्यभिगम्य च, काञ्चनं गाश्च न दत्त्वा नरः दारिद्रो जायते ॥८॥
Verse 9
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ९ ॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः सम्यगिष्ट्वापि, तीर्थाभिगमनजं यत्फलं, तत्तुल्यं न लभते।
Verse 10
अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थामिगमनं भवेत् । सर्वकामसमृद्धः स स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥
अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थाभिगमनं भवेत्, स सर्वकामसमृद्धः स्वर्गलोके महीयते।
Verse 11
स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम् । ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भवति भोगवान् ॥ ११ ॥
स नित्यं स्थानं लभते धनधान्यसमाकुलम्; ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भोगवान् भवति।
Verse 12
तारिताः पितररतेन नरकात्प्रपितामहाः । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ १२ ॥
पितृसेवारतः स नरकात् प्रपितामहानपि तारयति; यस्य हस्तपादौ मनश्च सुसंयतम्।
Verse 13
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ॥ १३ ॥
विद्यातपःकीर्तिभिः स तीर्थफलमश्नुते; प्रतिग्रहादपावृत्तः येन केनचित् संतुष्टः।
Verse 14
अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमाप्नुयात । अकल्पको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥ १४ ॥
अहङ्कारविमुक्तः सन् स तीर्थफलमवाप्नुयात्। अकल्पकः निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः॥
Verse 15
विनुक्तः सर्वसंगैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत् । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥ १५ ॥
विमुक्तः सर्वसङ्गैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत्। तीर्थान्यनुसरन् धीरः श्रद्धधानः समाहितः॥
Verse 16
कृतपापो विशुध्येत्तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत् । अश्रद्दधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥ १६ ॥
कृतपापो विशुध्येत् तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत्। अश्रद्धधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः॥
Verse 17
हेतुनिष्टश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः । नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥ १७ ॥
हेतुनिष्ठाश्च पञ्चैते न तीर्थफलभागिनः। नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत्॥
Verse 18
यथोक्तफलदं तीर्थं भवेच्छुद्धात्मनां नृणाम् । कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत् । न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् । तीर्थानि च यथाक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १८ ॥
यथोक्तफलदं तीर्थं भवेत् शुद्धात्मनां नृणाम्। कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत्॥ न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत्। तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना सञ्चरन्ति ये॥ सर्वद्वन्द्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
Verse 19
गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च संति । भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ १९ ॥
गङ्गादितीर्थेषु मत्स्याः वसन्ति, देवालयेषु च पक्षिगणाः निवसन्ति। किन्तु ये भावरहिताः, ते मुख्यतीर्थादपि मुख्यदेवायतनादपि आध्यात्मिकं फलं न लभन्ते॥
Verse 20
भावं ततो हृत्कमले निधाय तीर्थानि सेवेत समाहितात्मा । या तीर्थयात्रा कथिता मुनींद्रैः कृता प्रयुक्ता ह्यनुमोदिता च ॥ २० ॥
तस्मात् तं भावं हृत्कमले निधाय, समाहितात्मा तीर्थानि सेवेत। या तीर्थयात्रा मुनीन्द्रैः कथिता, कृता च प्रयुक्ता च ह्यनुमोदिता च॥
Verse 21
तां ब्रह्मचारी विधिवत्करोति सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः । सर्वस्वनाशेऽप्यथवाल्पपक्षे स ब्राह्मणानग्रत एव कृत्वा ॥ २१ ॥
तां विधिवत् ब्रह्मचारी करोति, सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः। सर्वस्वनाशेऽपि अथवा अल्पपक्षेऽपि, स ब्राह्मणान् अग्रत एव कृत्वा तां समाचरेत्॥
Verse 22
यज्ञाधिकारेऽप्यथवा निवृत्ते विप्रस्तु तीर्थानि परिभ्रमेच्च । तीर्थेष्वलं यज्ञफलं हि यस्मात्प्रोक्तं मुनींद्रैरमलस्वभावैः ॥ २२ ॥
यज्ञाधिकारे स्थितोऽपि निवृत्तोऽपि वा, विप्रः तीर्थानि परिभ्रमेत्तु। यतः तीर्थेषु यज्ञफलम् अलं प्राप्यते, इति अमलस्वभावैः मुनीन्द्रैः प्रोक्तम्॥
Verse 23
यस्येष्टियज्ञेष्वधिकारितास्ति वरं गृहं गृहधर्माश्च सर्वे । एवं गृहस्ताश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैर्निषिद्धा । सर्वाणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्रतुल्यानि नैवेति वदंति केचित् ॥ २३ ॥
यस्य इष्टियज्ञेषु अधिकारिता अस्ति, तस्य गृहमेव वरं, गृहधर्माश्च सर्वे। एवं गृहस्थाश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैः निषिद्धा। केचित् वदन्ति—सर्वाणि तीर्थान्यपि अग्निहोत्रतुल्यानि न एव इति॥
Verse 24
यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्वं गृहेषु । कृतावासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ २४ ॥
यः कश्चित् तीर्थयात्रां कर्तुं गच्छेत् सुसंयतः; स च पूर्वं गृहे कृतावासः शुचिरप्रमत्तः सन् भक्तिनम्रः गणेशं सम्यक् संपूजयेत् ॥२४॥
Verse 25
देवान्पितॄन्ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान्विप्रो वित्तशक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान्पितृन्ब्राह्मणान्पूजयेच्च ॥ २५ ॥
धीमान् विप्रः वित्तशक्त्या प्रयत्नतः देवान् पितॄन् ब्राह्मणान् च साधून् च सम्यगर्चयेत्; प्रत्यागतः पुनरपि तथैव देवान् पितॄन् ब्राह्मणान् पूजयेत् ॥२५॥
Verse 26
एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र संदेहलेशः ॥ २६ ॥
एवं यः कुरुते तस्य तीर्थाद्युक्तं फलं नूनं भवति; अत्र संदेहलेशोऽपि नास्ति ॥२६॥
Verse 27
गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च संशयः ॥ २७ ॥
यः देशान्तरं गच्छन् सर्पिषा श्राद्धं कुर्यात्, तत् यात्रार्थमिति प्रोक्तम्; प्रवेशकाले तु तस्य विधौ संशयः ॥२७॥
Verse 28
प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः । कचानां वपनं कुर्याद् वृथा न विकचो भवेत् ॥ २८ ॥
प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः; कचानां वपनं कुर्यात्, वृथा न विकचो भवेत् ॥२८॥
Verse 29
उद्यतश्चेद्गयां गंतुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणाम् ॥ २९ ॥
उद्यतः चेत् गयां गन्तुं, विधानतः श्राद्धं कृत्वा, कार्पटीवेषं विधाय ग्रामस्य प्रदक्षिणां कुर्यात् ॥
Verse 30
ततो ग्रामांतरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छैत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ ३० ॥
ततः ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनं कुर्यात्। ततः प्रतिदिनं प्रतिग्रहविवर्जितः पन्थानं गच्छेत् ॥
Verse 31
पदेपदेऽश्वमेधस्य स्यात्फलं गच्छतो गयाम् । बलीवर्दसमारूढस्तीर्थं यो याति सुव्रते ॥ ३१ ॥
पदे पदे गयां गच्छतः अश्वमेधफलप्राप्तिः स्यात्, सुव्रते। बलीवर्दसमारूढः यो तीर्थं याति, सऽपि तत्फलं लभते ॥
Verse 32
नरके वसते घोरे गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः ॥ ३२ ॥
घोरे नरके वसति; गवां क्रोधो हि दारुणः। तस्य देहिनः पितरः सलिलमपि न गृह्णन्ति ॥
Verse 33
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यान विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा यानेन यो नरः तीर्थं गच्छेत्, तस्य तत्तीर्थं निष्फलं भवति; तस्माद् यानं विवर्जयेत् ॥
Verse 34
गोयाने गोवधः प्रोक्तो हययाने तु निष्फलम् । नरयाने तदर्द्धं स्यात्पद्भ्यां तच्च चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥
गोयाने गोवधतुल्यं पापं कथितं; हययाने तु निष्फलमेव। नरयाने तदर्धदोषः स्यात्; पद्भ्यां गच्छतः स दोषश्चतुर्गुणो भवति॥
Verse 35
वर्षातपादिके छत्री दंडी शर्करकंटके । शरीरत्राणकामोऽसौ सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥ ३५ ॥
वर्षातपकाले छत्रं दण्डं च सदा धारयेत्। शर्करकण्टकयुक्ते मार्गे शरीररक्षणकामः सोपानत्कः नित्यं व्रजेत्॥
Verse 36
तीर्थं प्राप्यानुषंगेण स्नानं तीर्थे समाचरन् । स्रानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राफलं न तु ॥ ३६ ॥
तीर्थं प्राप्य यः केवलं प्रसङ्गेन तत्र स्नानं समाचरति, स स्नानजं फलमेवाप्नोति; न तु संकल्पिततीर्थयात्राफलम्॥
Verse 37
षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति ॥ ३७ ॥
यः परार्थेन तीर्थयात्रां गच्छति स षोडशांशमेव लभते। यः प्रसङ्गेन गच्छति तस्य तीर्थफलं अर्धं भवति॥
Verse 38
तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन । अत्रार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥
तीर्थेषु ब्राह्मणं कदाचन न परीक्षेत। अत्रार्थिनं समुपागतं भोजयेत—इति मनुना अभिहितम्॥
Verse 39
सक्तुभिः पिंडदानं च संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥ ३९ ॥
सक्तुभिः पिण्डदानं वा संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥
Verse 40
श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्च्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥ ४० ॥
श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥
Verse 41
श्राद्धं तु तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धं तथा नरैः ॥ ४१ ॥
तीर्थे कृतं श्राद्धं तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । तस्मादकालेऽपि काले वा तीर्थश्राद्धं नरैः कार्यम् ॥
Verse 42
प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलम्बो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥
Verse 43
प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥
कुशमयीं प्रतिकृतिं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि स एवाष्टमभागफलं लभेत् ॥
Verse 44
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रंथिबन्धनम् ॥ ४४ ॥
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा। त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रन्थिबन्धनम्॥
Verse 45
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः। वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम्॥
Verse 46
भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु । यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः ॥ ४६ ॥
भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु। यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः॥
Verse 47
प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥ ४७ ॥
प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः। परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता॥
Verse 48
गंगां संप्राप्य यो देवि मुंडनं नैव कारयेत् । क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा ॥ ४८ ॥
गंगां संप्राप्य यो देवि मुण्डनं नैव कारयेत्। क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा॥
Verse 49
गंगायां भास्करक्षेत्रे मुंडनं यो न कारयेत् । स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥ ४९ ॥
गङ्गायां भास्करक्षेत्रे यो मुण्डनं न कारयेत् । स कोटिकुलसमेतोऽपि आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥
Verse 50
गंगां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पांतपापसंचयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ ५० ॥
गङ्गां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पान्तपापसञ्चयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्तान् परिवर्जयेत् ॥
Verse 51
यावंति नखलोमानि गंगातोये पतंति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५१ ॥
यावन्ति नखलोमानि गङ्गातोये पतन्ति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
Verse 52
प्रयागव्यतिरेके तु गंगायां मुंडनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात्स महारौरवं विशेत् ॥ ५२ ॥
प्रयागव्यतिरेके तु गङ्गायां मुण्डनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात् स महारौरवं विशेत् ॥
Verse 53
स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥ ५३ ॥
स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥
Verse 54
गयादावपि देवेशि श्मश्रूणां वपनं विना । न क्षौरं मुनिभिः सर्वैर्निषिद्धं चेति कीर्तितम् ॥ ५४ ॥
देवेशि, गयायामपि शिरःक्षौरं सर्वैर्मुनिभिर्न निषिद्धमिति कीर्त्यते; केवलं श्मश्रु-उपश्मश्रुवपनं त्याज्यमिति निर्दिष्टम्॥
Verse 55
सश्मश्रुकेशवपनं मुंडनं तद्विदुर्बुधाः । न क्षौरं मुंडनं सुभ्रु कीर्तितं वेदवेदिभिः ॥ ५५ ॥
श्मश्रुकेशयोः सह वपनं यन्मुंडनं तद्बुधा विदुः। सुभ्रु, केवलं क्षौरं मुंडनमिति वेदवेदिभिर्न कीर्तितम्॥
Verse 56
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहगात्म्ये तीर्थविधिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहात्म्ये ‘तीर्थविधिः’ नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Because tīrtha-phala is presented as a transformation of the pilgrim’s inner state, not a mechanical result of location; without bhāva and restraint, one remains like creatures dwelling in holy places—physically present yet spiritually unreceptive—therefore not eligible for the śāstric fruits.
Travel motivated by display, greed, or delusion is said to nullify the pilgrimage’s fruit; the text assigns varying degrees of fault to certain conveyances and recommends self-restrained travel, emphasizing intention and humility over comfort or status.
It defines muṇḍana as removal of both head-hair and beard/moustache, while kṣaura is mere shaving; it then applies nuanced prohibitions/exceptions (especially at Gaṅgā, Prayāga, and Gayā) based on ritual context and eligibility (e.g., father living).