उत्तरभागे मोहिनी देवान् प्रति एकादशीं परमपावनीं घोषितवती, उपवास-पारणयोः शुद्धविधिं च निरूपितवती। वैष्णवमर्यादा निर्दिश्यते—महाद्वादशीव्रतस्य पृथक्त्वं, त्रिदिनक्रमः, सूर्योदय-मध्यरात्रौ एकादश्याः छेद-वेधादिषु विकल्पनियमाः। अरुणोदयः द्विमुहूर्तपरिमितः, रात्रिदिनमुहूर्तसंख्या ऋतुभेदेन प्रमाणानुपातेन च कथिता; सूर्योदयस्पर्शिनी दशमी निन्दिता, दशमीसीमायां मोहिन्याः स्थितिः कुपालनं मोहयितुं, कालगणनादोषस्य आध्यात्मिकहानिसम्बन्धश्च दर्शितः। कथान्तरे यमस्य मानरक्षणे तस्याः भूमिका, क्रोधेन भस्मीभवः, ब्रह्मणा कमण्डलुजलैः देहपुनरुत्थापनं, पुरोहितस्य सन्धिः; अन्ते प्रातःकाले तस्याः नियोजनं, सम्यगेकादशीपालनेन विष्णुपुण्यलाभः पुनः प्रतिपादितः।
Verse 1
मोहिन्युवाच । एकादशीसमं देवाः पावनं नापरं भवेत् । यया पूता महापापा गच्छंति हरिमंदिरम् ॥ १ ॥
मोहिन्युवाच—देवाः, एकादशीसमं पावनं नापरं भवेत्। यया पूता महापापा हरिमन्दिरं गच्छन्ति॥
Verse 2
तत्समीपे मम स्थानं युक्तं भाति विचार्यताम् । देवा ऊचुः । वेधो निशीथे देवानामुपकाराय मोहिनी ॥ २ ॥
तत्समीपे मम निवासः समुचितो भाति—इति विचार्यताम्। देवा ऊचुः—हे वेधाः, निशीथे देवानामुपकारार्थं मोहिनी (सम्भवतु)।
Verse 3
सूर्योदये सुराणां च हरिणा परिकल्पितः । पारणं च त्रयोदश्यामुपवासविनाशनम् ॥ ३ ॥
सूर्योदये सुराणामपि हरिणा पारणं परिकल्पितम्। त्रयोदश्यां कृतं पारणं चोपवासदोषविनाशनम्।
Verse 4
महाद्वादशिका ह्यष्टौ याः स्मृता वैष्णवागमे । तास्तु ह्येकादशीभिन्ना उपोष्यंते च वैष्णवैः ॥ ४ ॥
वैष्णवागमे महाद्वादशिकाः अष्टौ स्मृताः। ताः साधारणैकादश्याः भिन्नाः, वैष्णवैश्चोपोष्यन्ते।
Verse 5
एकादशीव्रतं भिन्नं वैष्णवानां महात्मनाम् । नित्यं पक्षद्वये प्रोक्तं विधिना त्रिदिनात्मके ॥ ५ ॥
महात्मवैष्णवानां विशिष्टमेकादशीव्रतम्। पक्षद्वये नित्यं प्रोक्तं, त्रिदिनात्मके विधिना कर्तव्यम्।
Verse 6
सायं प्रातस्त्यजेद्भुक्तिं क्रमात्पूर्वापराह्णयोः । एकादशी यदा भिन्ना उपोष्या हि परेऽहनि । द्वादश्यां हि व्रतं कार्यं निरंबु समुपोषणम् ॥ ६ ॥
सायं प्रातश्च भुक्तिं त्यजेत्, पूर्वापराह्णक्रमेण। यदा एकादशी भिन्ना, तदा परेऽहनि उपोष्या। द्वादश्यां तु व्रतं कर्तव्यं—निरम्बु समुपोषणम्।
Verse 7
लंघने त्वसमर्थानां जलं शाकं फलं पयः । नैवेद्यं वा हरेः प्रोक्तं स्वाहारात्पादसंमितम् ॥ ७ ॥
पूर्णोपवासेऽसमर्थानां जलं शाकं फलं पयः । हरेर्नैवेद्यभोजनं वा स्वाहारात् पादसंमितं विधीयते ॥
Verse 8
स्वाती सूर्योदये विद्धो त्यजंत्यकादशीं सति । निष्कामा मध्यरात्रे च विद्धां मुंचन्ति याम्यया ॥ ८ ॥
स्वाती-नक्षत्रे सूर्योदये विद्धामेकादशीं सतां त्यजन्ति । निष्कामाः पुनर्मध्यरात्रेऽपि विद्धां याम्यया प्रहरविधिना मुञ्चन्ति ॥
Verse 9
सर्वेष्वपि तु लोकेषु विदिता दशमी तिथिः । यमस्य तस्याः प्रांति तु स्थितिः कार्या त्वयानघे ॥ ९ ॥
सर्वेष्वपि लोकेषु दशमी तिथिर्विदिता । तस्मात् तस्याः प्रान्ते यमाय व्रतस्थापनं त्वया यथाविधि कार्यम्, अनघे ॥
Verse 10
एतेन देवकार्यं च सिद्धं भवति शोभने । सूर्येन्दुचारा तिथ्यास्तु दशम्याः प्रांतगामिनी ॥ १० ॥
एतेन देवकार्यं सिद्धं भवति, शोभने । सूर्येन्दुचारानुसारिणी तिथिर्दशमी प्रान्तगामिनी एव ग्राह्या ॥
Verse 11
भुवि तीर्थानि चैव त्वं स्वाघनाशाय संचर । अरुणोदयमारभ्य यावत्सूर्योदयो भवेत् ॥ ११ ॥
भुवि तीर्थानि त्वं स्वाघनाशाय सञ्चर । अरुणोदयमारभ्य यावत् सूर्योदयो भवेत् ॥
Verse 12
तदंतस्त्वं व्रते प्राप्ता लभस्वैकादशीफलम् । यः कश्चित्कुरुते विद्धं त्वया ह्येकादशीव्रतम् ॥ १२ ॥
तदन्ते त्वं व्रतसमाप्तिं प्राप्यैकादशीफलम् अवाप्स्यसि। यः कश्चिद् त्वया यथोपदिष्टं ह्येकादशीव्रतं करोति, स नूनं तस्य पुण्यं लभते॥
Verse 13
स तीपकारकस्तुभ्यं भविष्यति सुरप्रिये । मुहूर्तद्वयमात्रं तु ज्ञेयं चात्रारुणोदयम् ॥ १३ ॥
स एव ते सूचकः भविष्यति, सुरप्रिये। अत्र च अरुणोदयः केवलं मुहूर्तद्वयपरिमाण इति ज्ञेयः॥
Verse 14
मूहूर्ताः पंचदश च स्मृता रात्रेर्दिनस्य च । ज्ञेयास्ते ह्रस्वदीर्घत्वे त्रैराशिक विधानतः ॥ १४ ॥
रात्रेर्दिनस्य च पञ्चदश मुहूर्ताः स्मृताः। तेषां ह्रस्वदीर्घभावः त्रैराशिकविधानतः ज्ञेयः॥
Verse 15
त्रयोदशान्मुहूर्तांत्तु रात्रैरूर्द्ध्वा समागता । सब्ध्वोपवासिनां पुण्यं स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ १५ ॥
रात्रेस्तु त्रयोदशमुहूर्तान् अतीत्योर्ध्वं तत्कालः समागच्छति। उपवासिनां पुण्यं तदा परिपूर्णं भवति; स्वस्था भव शुचिस्मिते॥
Verse 16
यमसंस्थापनार्थाय वैकुण्ठध्वंसनाय च । पाखण्डानां विवृद्ध्यर्थँ पापसंचनाय च ॥ १६ ॥
यमस्य संस्थापनार्थाय वैकुण्ठमार्गध्वंसनाय च। पाखण्डानां विवृद्ध्यर्थं पापसञ्चयनाय च॥
Verse 17
दत्तं ते मोहिनि स्थानं प्रत्यूषसमयांकितम् ॥ १७ ॥
हे मोहिनि, प्रत्यूषसमयाङ्कितं स्थानं ते दत्तम् ॥
Verse 18
विद्धं त्वयैकादशिकाव्रतं ये कुर्वंति कर्तार इह प्रयत्नात् । तेषां भवेद्यत्सुकृतं शुभे फलं भुंक्ष्व प्रसन्ना भव भूसुरे त्वम् ॥ १८ ॥
हे शुभे, त्वया प्रदिष्टमेकादशिकाव्रतं ये प्रयत्नतः कुर्वन्ति, तेषां यत्सुकृतं शुभफलं भवेत् तत् त्वं भुङ्क्ष्व; भूसुरे प्रसन्ना भव ॥
Verse 19
एवं प्रदिष्टा कमलासनाद्यैः सा मोहिनी हृष्टतरा बभूव । मेने कृतार्थं निजजीवितं च स्वपापतीर्थाभिनिषेवणेन ॥ १९ ॥
एवं कमलासनाद्यैः प्रदिष्टा सा मोहिनी हृष्टतरा बभूव; स्वपापहरतीर्थाभिनिषेवणेन निजजीवितं कृतार्थं मेने ॥
Verse 20
संसाधितं कार्यमिदं सुराणां भस्मावशेषं हि गतेऽपि देहे । चैतन्यमात्रे पवनात्मकेऽस्मिन् संमार्जितो भूपकृतस्तु पंथाः ॥ २० ॥
सुराणां कार्यमिदं संसाधितम्; गतेऽपि देहे भस्मावशेषं हि। चैतन्यमात्रे पवनात्मकेऽस्मिन् भूपकृतः पन्थाः संमार्जितोऽस्ति ॥
Verse 21
नीतं मया चात्मकृतं हि वाक्यं प्रहृष्टया वै यदुदाहृतं हि । एवं विमृश्य क्षिप्तिपालदेवान्प्रणम्य हृष्टा च पुरोधसं स्वम् ॥ २१ ॥
मया यदुदाहृतं वाक्यं तदात्मकृतमेव, प्रहृष्टया चोक्तम्। एवं विमृश्य सा क्षितिपालदेवान् प्रणम्य, हृष्टा स्वं पुरोधसं च प्रणनाम ॥
Verse 22
प्रांते स्थिता सूर्यविहीनसंज्ञे काले दशम्या जनमोहनाय । कृच्छ्रांतरूपा च दिनं च भुंक्ते प्रकृष्टरूपा नरकाय नॄणाम् ॥ २२ ॥
प्रान्ते स्थिता सूर्यविहीनसंज्ञे काले दशम्यां जनमोहनाय। कृच्छ्ररूपा दिनं भुङ्क्ते, प्रकृष्टतररूपा तु नॄणां नरकहेतुभवति॥२२॥
Verse 23
प्रांतस्थितां तां रविजो निरीक्ष्य प्रहृष्टवक्त्रो वचनं जगाद । त्वया प्रतिष्ठा मम चारुनेत्रे कृतात्र लोके पुनरेव सम्यक् । विभोदितो रुक्मविभूषणस्य मत्तेभसंस्थः पटहः सुघोषः ॥ २३ ॥
प्रान्तस्थितां तां रविजो निरीक्ष्य प्रहृष्टवक्त्रो वचनं जगाद। ‘त्वया प्रतिष्ठा मम चारुनेत्रे कृतात्र लोके पुनरेव सम्यक्। रुक्मविभूषणयुक्तमत्तेभसंस्थः सुघोषः पटहः प्रबोधितः’॥२३॥
Verse 24
दृष्टे कार्ये जनः सर्वः प्रत्ययं कुरुते त्विति ॥ २४ ॥
दृष्टे कार्ये जनः सर्वः प्रत्ययं कुरुते— इति श्रूयते॥२४॥
Verse 25
सूर्योदय स्पृशा ह्येषा दशमी गर्हिता सदा । अस्पृष्टमुदयं नॄणां मोहनाय भविष्यति ॥ २५ ॥
सूर्योदयस्पृशा ह्येषा दशमी गर्हिता सदा। अस्पृष्टमुदया तु नॄणां मोहनाय भविष्यति॥२५॥
Verse 26
विहाय तां यत्प्रिययोगभुक्तिं पादस्थिता सापि ह्यदृष्यरूपा । सत्यं हि ते नाम विशालनेत्रे यन्मोहिनीत्येव जनो ब्रवीति ॥ २६ ॥
विहाय तां यत्प्रिययोगभुक्तिं पादस्थिता सापि ह्यदृष्यरूपा। सत्यं हि ते नाम विशालनेत्रे यन्मोहिनीत्येव जनो ब्रवीति॥२६॥
Verse 27
विमोहयित्वा हि जनं समस्तं पटे मदीये लिखितं करोषि । इत्येवमुक्त्वा तनयो विवस्वतः प्रणम्य तां ब्रह्मसुतां प्रहृष्टः ॥ २७ ॥
विमोहयित्वा हि जनं समस्तं पटे मदीये लिखितं करोषि । इत्येवमुक्त्वा तनयो विवस्वतः प्रणम्य तां ब्रह्मसुतां प्रहृष्टः ॥
Verse 28
जगाम देवैः सह नाकलोकं करे गृहीत्वा लिपिलेखितारम् । गतेषु देवेषु विमोहिनी सा ब्रह्माणमासाद्य सुरासुरेशम् ॥ २८ ॥
जगाम देवैः सह नाकलोकं करे गृहीत्वा लिपिलेखितारम् । गतेषु देवेषु विमोहिनी सा ब्रह्माणमासाद्य सुरासुरेशम् ॥
Verse 29
विज्ञापयामास पितः पुरोधा ममायमत्युग्रतरश्च कोपात् । दग्धं शरीरं मम लोकनाथ पुनः प्रपत्स्येऽथ तथा कुरुष्व ॥ २९ ॥
विज्ञापयामास पितः पुरोधा ममायमत्युग्रतरश्च कोपात् । दग्धं शरीरं मम लोकनाथ पुनः प्रपत्स्येऽथ तथा कुरुष्व ॥
Verse 30
विमोहितं चैव जगन्मयेदं प्रांते समास्थाय यमस्य तिथ्याः । जितो हि राज्ञा शमनः पुराद्य कृतो जयी तात तव प्रभावात् ॥ ३० ॥
विमोहितं चैव जगन्मयेदं प्रांते समास्थाय यमस्य तिथ्याः । जितो हि राज्ञा शमनः पुराद्य कृतो जयी तात तव प्रभावात् ॥
Verse 31
तव कृत्यमिदं तात यत्पुनर्देहधारिणी । भूयामहं जगन्नाथ ब्रह्मणं सांत्ययस्व भोः ॥ ३१ ॥
तव कृत्यमिदं तात यत्पुनर्देहधारिणी । भूयामहं जगन्नाथ ब्रह्मणं सांत्ययस्व भोः ॥
Verse 32
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं ब्रह्मा लोकविधानकृत् । ब्राह्मणं सांत्वयामास पुनरेव सुताकृते ॥ ३२ ॥
तच्छ्रुत्वा मोहिन्याः वचनं ब्रह्मा लोकविधानकृत् । सुताकृते पुनरेव ब्राह्मणं सान्त्वयामास ॥
Verse 33
वसो तात निबोधेदं यद्ब्रवीमि हितावहम् । तव चास्या महाभाग सर्वलोकहिताय च ॥ ३३ ॥
वसो तात निबोधेदं यद्ब्रवीमि हितावहम् । तव चास्याः महाभाग सर्वलोकहिताय च ॥
Verse 34
त्वयेयं मोहिनी कोपात्कृता भस्मावशेषिता । पुनः शरीरं याचेत तदाज्ञां देहि मानद ॥ ३४ ॥
त्वया क्रोधात् इयं मोहिनी भस्मावशेषिता । पुनः शरीरं याचेत तदाज्ञां देहि मानद ॥
Verse 35
मत्पुत्री तव याज्येयं दुर्गतिं तात गच्छति । त्वया मया च सपाल्या कृतकार्या तपस्विनी ॥ ३५ ॥
मत्पुत्री तव याज्येयं दुर्गतिं तात गच्छति । त्वया मया च सपाल्या कृतकार्या तपस्विनी ॥
Verse 36
यदि त्वं शुद्धभावेन मां ज्ञापयसि मानद । तातोऽहमस्या भूयोऽपि देहमुत्पादयाम्यहम् ॥ ३६ ॥
यदि त्वं शुद्धभावेन मां ज्ञापयसि मानद । ततोऽहमस्या भूयोऽपि देहमुत्पादयामि ॥
Verse 37
किंतु विष्णुदिनस्यैषा वैरिणी पापकारिणी । यथा शुद्ध्येति विप्रेंद्र तथैवाशु विधीयताम् ॥ ३७ ॥
किन्तु विष्णुदिनस्यैषा वैरिणी पापकारिणी। अतः, विप्रेन्द्र, यथा शुद्धिर्भवति तथैवाशु विधीयताम्॥
Verse 38
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः स पुरोहितः । याज्याया देहयोगार्थमादिदेश मुदान्वितः ॥ ३८ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः स पुरोहितः। मुदान्वितो याज्याया देहयोगार्थमादिदेश॥
Verse 39
विप्रवाक्यं समाकर्ण्य ब्रह्मा लोकपितामहः । कमंडलुजलेनौक्षन्मोहिन्या देहभस्म तत् ॥ ३९ ॥
विप्रवाक्यं समाकर्ण्य ब्रह्मा लोकपितामहः। कमण्डलुजलेनौक्षन्मोहिन्या देहभस्म तत्॥
Verse 40
समुक्षिते ब्रह्मणा लोककर्त्रा सा मोहिनी देहयुता बभूव । प्रणम्य तातं च वसोः पुरोधसो जग्राह पादौ विनयेन नत्वा ॥ ४० ॥
समुक्षिते ब्रह्मणा लोककर्त्रा सा मोहिनी देहयुता बभूव। प्रणम्य तातं च वसोः पुरोधसं जग्राह पादौ विनयेन नत्वा॥
Verse 41
ततो वसुर्याजक एव राज्ञो मुदान्वितो याज्यनितंबिनीं ताम् । विमोहिनीं स्वामिसुतोंज्झितां च जगाद वाक्यं विदुतामवीराम् ॥ ४१ ॥
ततो वसुर्याजकः राज्ञो याजकः मुदान्वितः। याज्यनितम्बिनीं तां विमोहिनीं स्वामिसुतोज्झितां जगाद वाक्यं विदुषामवीरम्॥
Verse 42
वसुरुवाच । क्रोधस्त्यक्तो मया देवि ब्रह्मणो वचनादथ । गतिं ते कारयिष्यामि तीर्थस्नानादिकर्मणा ॥ ४२ ॥
वसुरुवाच—देवि, ब्रह्मणो वचनादधुना मया क्रोधः परित्यक्तः। अहं तव तीर्थस्नानादि-विहितकर्मभिः शुभां गतिं कारयिष्यामि॥
Verse 43
इत्युक्त्वा मोहिनीं विप्रो ब्रह्माणां जगतां पतिम् । विससर्ज नमस्कृत्य मोहिनीपितरं मुदा ॥ ४३ ॥
इत्युक्त्वा विप्रो मोहिनीं सम्बोध्य, जगतां पतिं ब्रह्माणं—मोहिनीपितरं—मुदा नमस्कृत्य विससर्ज।
Verse 44
मोहिन्या वसुना चैव प्रीत्या ब्रह्मा विसर्जितः । जगाम लोकं तमसः परमव्यक्तवर्त्मना ॥ ४४ ॥
मोहिन्या वसुना च प्रीत्या ब्रह्मा विसर्जितः; स परमव्यक्तवर्त्मना तमसः लोकं जगाम॥
Verse 45
स वसुर्ब्राह्मणश्रेष्ठो रुक्मांगदपुरोहितः । मोहिनीं समनुग्राह्यां मत्वा हृदि विचारयन् ॥ ४५ ॥
स वसुः ब्राह्मणश्रेष्ठो रुक्माङ्गदपुरोहितः, मोहिनीं समनुग्राह्यां मत्वा हृदि विचारयामास॥
Verse 46
मुहूर्त्तं ध्यानमापन्नो बुबुधे कारणं गतेः ॥ ४६ ॥
स मुहूर्तं ध्यानमापन्नः, गतेः कारणं बुबुधे॥
Verse 47
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे मोहिनीचरिते सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ३७ ॥
The chapter frames Ekādaśī as uniquely capable of removing even grave sin and granting access to Hari’s abode, making it a paradigmatic Vaiṣṇava vrata where correct timing (tithi integrity) and disciplined restraint convert calendrical observance into soteriological merit.
Aruṇodaya is defined as the dawn period lasting two muhūrtas before sunrise. It matters because tithi boundaries and ‘piercing’ conditions are judged against sunrise/dawn windows; correct vrata performance and avoidance of delusive timing depend on recognizing this precise interval.
A ‘split’ Ekādaśī is one that does not fully prevail in the required window, prompting observance on the following day. A ‘pierced’ Ekādaśī is contaminated by adjacency with another tithi at critical times (sunrise or midnight), and the text states such cases may be abandoned—especially when pierced at sunrise (e.g., with Svātī noted) or, for desireless practitioners, even when pierced at midnight.
It states Hari has ordained proper pāraṇa at sunrise for the gods, and that pāraṇa on Trayodaśī can destroy the ‘fault’ associated with fasting—indicating a remedial timing principle when standard breaking windows are disrupted.