अस्मिन्नध्याये वसुः मोहिनीं प्रति काशी-क्षेत्रस्य (अविमुक्तस्य) माहात्म्यं वर्णयति। तीर्थयात्रायाः यथाकालं निर्दिश्य मासानुसारं देवगणानां स्नान-पूजाविधानं कामकुण्डे, रुद्रावासे, प्रियादेवीकुण्डे, लक्ष्मीकुण्डे, मार्कण्डेय-सरसि, कोटितीर्थे, कपालमोचने, कालेश्वरादिषु निरूपयति। ततः यात्राधर्मः—जलकलशदानं सान्न-फूलादिभिः, चैत्र-तृतीयायां गौरीव्रतस्य फलम्, स्वर्गद्वारे कालिकापूजा तथा संवर्ता/ललितादेव्याः आराधनम्, शिवभक्त-ब्राह्मणभोजनं, पञ्चगौरी-आह्वानं च। विघ्ननाशाय विनायक-दर्शनक्रमः (ढुण्ढि, किल, देव्य, गोप्रेक्ष, हस्ति-हस्तिन्, सिन्दूर्य) तथा वडवायै लड्डुक-नैवेद्यं कथ्यते। दिशानुसारं क्षेत्ररक्षिकाः चण्डिकाः, अविमुक्तस्य नद्यः संगमाश्च—त्रिस्रोता, मन्दाकिनी, मत्स्योदरी, गङ्गायाः पुण्यागमनं च—वर्ण्यन्ते। अन्ते नादेश्वर, कपालमोचन, ओंकारेश्वर (अ-उ-म् तत्त्व), पञ्चायतन, गोप्रेक्षक/गोप्रेक्षेश्वर, कपिलाह्रद (वृषध्वज), भद्रदोह (हिरण्यगर्भ), स्वर्लोकेश्वर/स्वर्लीला, व्याघ्रेश्वर/शैलेश्वर, संगमेश्वर, शुक्रेश्वर, जम्बुकवध-सम्बद्धलिङ्गादीनां तीर्थ-निवहः प्रदर्श्यते; सर्वत्र पापनाशः शिवलोके मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।
Verse 1
वसुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्राकालं तु मोहिनि । देवाद्यैस्तु कृता या तु यथायोग्यफलाप्तिदा ॥ १ ॥
वसुरुवाच—अतः परं हे मोहिनि, यात्राकालं प्रवक्ष्यामि; देवादिभिः पुरा विनिश्चितं यत्, यथायोग्यं फलप्रदं भवति॥
Verse 2
चैत्रमासे तु दिविजैर्यात्रेयं विहिता पुरा । तत्रस्थैः कामकुंडे तु स्नानपूजनतत्परैः ॥ २ ॥
चैत्रमासे पुरा देवैः यात्रेयम् विहिता; तत्र कामकुण्डे स्थितैः स्नानपूजनतत्परैः सेव्या॥
Verse 3
ज्येष्ठमासे तु वै सिद्धैः कृता यात्रा शुभानने । रुद्रावासस्य कुंडे तु स्नानपूजापरायणैः ॥ ३ ॥
ज्येष्ठमासे तु सिद्धैः यात्रा कृता, हे शुभानने; रुद्रावासकुण्डे स्नानपूजापरायणैः॥
Verse 4
आषाढे चापि गंधर्वैर्यात्रेयं विहिता शुभैः । प्रियादेव्यास्तु कुंडे वै स्नानपूजनकारकैः ॥ ४ ॥
आषाढमासेऽपि शुभैर्गन्धर्वैर्यात्रेयम् विहिता; प्रियादेवीकुण्डे स्नानपूजनकारकैः॥
Verse 5
विद्याधरैस्तु यात्रेयं श्रावणे मासि मोहिनि । लक्ष्मीकुंडस्थितैश्चीर्णा स्नानार्चनपरायणैः ॥ ५ ॥
श्रावणमासि मोहिनि विद्याधरैः यात्रेयम् आचरिता; लक्ष्मीकुण्डे स्थितैः स्नानार्चनपरायणैः॥
Verse 6
मार्कंडेयह्रदस्थैस्तु स्नानपूजनतत्परैः । कृता यक्षैस्तु यात्रेयमिषमासे वरानने ॥ ६ ॥
वरानने, मार्कण्डेय-ह्रद-स्थैः स्नान-पूजन-तत्परैः यक्षैः इषमासे एषा यात्रा कृता।
Verse 7
पन्नगैश्चैव यात्रेयं मार्गमासे तु मोहिनि । कोटितीर्थस्थितैश्चीर्णा स्नानपूजाविधायकैः ॥ ७ ॥
मोहिनि, मार्गमासे पन्नगैः सह एषा यात्रा कर्तव्या; कोटितीर्थ-स्थितैः स्नान-पूजा-विधायकैः सम्यक् चीर्णा।
Verse 8
कपालमोचनस्थैस्तु गुह्यकैः शुभलोचने । पौषे मासि कृता यात्रा स्नानध्यानार्चनान्वितैः ॥ ८ ॥
शुभलोचने, कपालमोचन-स्थैः गुह्यकैः पौषमासि यात्रा कृता, स्नान-ध्यान-अर्चनान्विता।
Verse 9
कालेश्वराख्यकुंडस्थैः फाल्गुने मासि शोभने । पिशाचैस्तु कृता यात्रा स्नानपूजादितत्परैः ॥ ९ ॥
शोभने, फाल्गुने मासि कालेेश्वराख्य-कुण्ड-स्थैः स्नान-पूजादि-तत्परैः पिशाचैः यात्रा कृता।
Verse 10
फाल्गुने तु शुभे मासे सिते या तु चतुर्दशी । तेन सा प्रोच्यते देवि पिशाची नाम विश्रुता ॥ १० ॥
देवि, फाल्गुने शुभे मासे शुक्लपक्षे या चतुर्दशी, तेन सा ‘पिशाची’ इति प्रोच्यते, विश्रुता च।
Verse 11
अथ ते संप्रवक्ष्यामि यात्राकृत्यं शुभानने । कृतेन येन मनुजो यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥
अथ ते संप्रवक्ष्यामि यात्राकृत्यं शुभानने । येन कृत्येन मनुजो यात्रायाः सम्यक्फलमवाप्नुयात् ॥
Verse 12
उदकुंभास्तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः । फलपुष्पसमोपेता वस्त्रैः संछादिताः शुभाः ॥ १२ ॥
उदकुम्भा दातव्याः मिष्टान्नसमन्विताः । फलपुष्पसमोपेता वस्त्रैः संछादिताः शुभाः ॥
Verse 13
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु तृतीया या महाफला । तत्र गौरी तु द्रष्टव्या भक्तिभावेन मानवैः ॥ १३ ॥
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु तृतीया महाफला । तत्र गौरी द्रष्टव्या भक्तिभावेन मानवैः ॥
Verse 14
स्नानं कृत्वा तु गंतव्यं गोप्रेक्षे तु वरानने । स्वर्द्वारि कालिकादेवी अर्चितव्या प्रयत्नतः ॥ १४ ॥
स्नानं कृत्वा तु गन्तव्यं गोप्रेक्षे वरानने । स्वर्द्वारि कालिकादेवी अर्चितव्या प्रयत्नतः ॥
Verse 15
अन्या चापि परा प्रोक्ता संवर्ता ललिता शुभा । द्रष्टव्या चैव सा भक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥ १५ ॥
अन्या चापि परा प्रोक्ता संवर्ता ललिता शुभा । सा च द्रष्टव्या भक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥
Verse 16
ततस्तु भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्ताञ्छुचिव्रतान् । वासोभिर्द्दक्षिणाभिश्च पुष्कालभिर्यथार्हतः ॥ १६ ॥
ततः शुचिव्रतान् शिवभक्तान् द्विप्रान् भोजयेत्; यथार्हतः पुष्कलैर्वासोभिर्दक्षिणाभिश्च तान् समर्चयेत् ॥
Verse 17
पंचगौरीः समुद्दिश्य रसान् गंधान्द्विजेऽर्पयेत् । उत्तमं श्रेय आप्रोति सौभाग्येन समन्वितः ॥ १७ ॥
पञ्चगौरीः समुद्दिश्य रसान् गन्धान् च द्विजेऽर्पयेत्; स सौभाग्यसमन्वितः उत्तमं श्रेयः प्राप्नोति ॥
Verse 18
विनायकान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रावासे तु विघ्नदान् । यान्संपूज्य नरो देवि निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥ १८ ॥
विनायकान् प्रवक्ष्यामि क्षेत्रावासिनो विघ्नदान्; यान् सम्यक् सम्पूज्य, हे देवि, नरो निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥
Verse 19
ढुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा किलविनायकम् । देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षं हस्तिहस्तिनम् ॥ १९ ॥
ढुण्ढिं प्रथमं दृष्ट्वा, ततः किलविनायकम्; देव्या-विनायकं चैव गोप्रेक्षं हस्तिहस्तिनं च पश्येत् ॥
Verse 20
विनायकं तकथैवान्यं सिंदूर्यं नाम विश्रुतन् । चतुर्थ्यां देवि द्रंष्टव्या एवं चैव विनायकाः ॥ २० ॥
तथैवान्यं विनायकं सिन्दूर्यं नाम विश्रुतम्; चतुर्थ्यां, हे देवि, द्रष्टव्यम्—एवं विनायकाः सम्यग् द्रष्टव्याः ॥
Verse 21
लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य वाडवे । एतेन चैव कृत्येन सिद्धिमाञ्जायते नरः ॥ २१ ॥
लड्डुकाः प्रदातव्याः वाडवाग्निमुद्दिश्य; एतेनैव कर्मणा नरः सिद्धिमान् भवति।
Verse 22
अतः परं प्रवक्ष्यामि चंडिकाः क्षेत्ररक्षिकाः । दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैर्ऋते चांतरेश्वरी ॥ २२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षेत्ररक्षिकाश्चण्डिकाः; दक्षिणे दुर्गा रक्षति, नैर्ऋते चान्तरेश्वरी।
Verse 23
अंगारेशी पश्चिमे तु वायव्ये भद्रकालिका । उत्तरे भीमचंडा च महामत्ता तथैशके ॥ २३ ॥
पश्चिमेऽङ्गारेशी, वायव्ये भद्रकालिका; उत्तरे भीमचण्डा, तथैशान्यां महामत्ता।
Verse 24
ऊर्द्ध्वकेशीसमायुक्ताशांकरी पूर्वतः स्मृता । अधः केशी तथाग्नेय्यां चित्रघंटा च मध्यतः ॥ २४ ॥
पूर्वतः शाङ्करी ऊर्ध्वकेशीसमायुक्ता; आग्नेय्यामधःकेशी, मध्यतः चित्रघण्टा स्थिताः।
Verse 25
एतास्तु चंडिकादेवीर्यो वै पश्यति मानवः । तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षति तत्पराः ॥ २५ ॥
एताश्चण्डिकादेवीर्यो पश्यति मानवः; तस्य तुष्टाः सर्वास्ताः क्षेत्ररक्षणे तत्पराः भवन्ति।
Verse 26
विघ्नं कुर्वंति सततं पापिनां देवि सर्वदा । तस्माद्देव्यः सदा पूज्या रक्षार्थे सविनायकाः ॥ २६ ॥
हे देवि, पापिनां सततं सर्वदा विघ्नानि कुर्वन्ति; तस्माद् रक्षार्थं सविनायकाः देव्यः सदा पूज्याः ॥
Verse 27
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं संततिं विभवं सुखम् । ततो भक्त्या गंधपुष्पनैवेद्यादीन्समर्प्पयेत् ॥ २७ ॥
यदि इच्छेत् परमां सिद्धिं सन्ततिं विभवं सुखम्, तदा भक्त्या गन्धपुष्पनैवेद्यादीन् देवतायै समर्पयेत् ॥
Verse 28
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन्स्थाने सुलोचने । तिस्रो नद्यस्तु तत्रस्था वहंति च शुभोदकाः ॥ २८ ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन् स्थाने सुलोचने; तत्र तिस्रो नद्यः संस्थाः शुभोदकाः वहन्ति च ॥
Verse 29
तासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तिते । एका तु तत्र त्रिस्रोता तथा मंदाकिनी परा ॥ २९ ॥
तासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तते; एका तु तत्र त्रिस्रोता, तथा मन्दाकिनी परा ॥
Verse 30
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रतु पुण्यदाः । मंदाकिनी तत्र पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥ ३० ॥
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रस्तु पुण्यदाः; मन्दाकिनी तत्र पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥
Verse 31
संस्थिता त्रिस्रोतिका च अविमुक्तेति पुण्यदा । मत्स्योदरी तु ॐकारे पुण्यदा सर्वदैव हि ॥ ३१ ॥
सा (धारा/तीर्थधारा) ‘संस्थिता’ इति, ‘त्रिस्रोतिका’ इति च, ‘अविमुक्ता’ इति च—सर्वाः पुण्यदाः। ॐकारे तु ‘मत्स्योदरी’ नाम्ना सर्वदैव पुण्यदा भवति॥
Verse 32
तस्मिन्स्थाने यदा गंगा आगमिष्यति मोहिनी । तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ॥ ३२ ॥
तस्मिन्स्थाने यदा मोहिनी गङ्गा आगच्छति, तदा स कालः परमपुण्यतमो भवति—यो देवानामपि दुर्लभः॥
Verse 33
वरणासिक्तसलिले जाह्नवीजलविप्लुते । तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ॥ ३३ ॥
वरणासिक्तसलिले जाह्नवीजलविप्लुते, तत्र पुण्ये नादेश्वरे स्नातः किमनुशोचति॥
Verse 34
मत्स्योदरीसमायुक्ता यदा गंगा बभूव ह । तस्मिन्काले शिवः स्नानात्कपालं मुक्तवाञ्छुभे ॥ ३४ ॥
शुभे, यदा गङ्गा मत्स्योदर्या समायुक्ता बभूव, तस्मिन्काले शिवः स्नानात् कपालं मुक्तवान्॥
Verse 35
कपालमोचनं नाम तत्रैव सुमहत्सरः । पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं परिकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
तत्रैव ‘कपालमोचन’ इति नाम सुमहत् सरः; तत् सर्वसत्त्वानां पावनं पुण्यदं इति परिकीर्तितम्॥
Verse 36
मत्स्योदरीजले गंगा ॐकारेश्वरसन्निधौ । तदा तस्मिञ्जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोंकारमीश्वरम् ॥ ३६ ॥
मत्स्योदरीजलमध्ये गङ्गा प्रवहति, ॐकारेश्वरस्य सन्निधौ। तदा तस्मिञ्जले स्नात्वा ॐकारमीश्वरं दृष्ट्वा नरः पुण्यफलभाग्भवति॥
Verse 37
शोकं जरां मृत्युबंधं ततो न स्पृशते नरः । तस्मिन्स्रातः शिवः साक्षादोंकारेश्वरसंज्ञितः ॥ ३७ ॥
ततः शोकं जरां मृत्युबन्धं च नरः न स्पृशते। तस्मिन् तीर्थे स्नातस्य, शिवः साक्षाद् ॐकारेश्वरसंज्ञितः प्रकटो भवति॥
Verse 38
एतद्रहस्यमाख्यातं तव स्नेहाद्वरानने । अकारं चाप्युकरं च मकारं च प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥
एतद् रहस्यं तव स्नेहात् वरानने मया आख्यातम्। अकारं च उकारं च मकारं च मया प्रकीर्तितम्॥
Verse 39
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः । तस्य दक्षिणपार्श्वे तु उकारः परिकीर्तितः ॥ ३९ ॥
तत्र अकारः विज्ञेयः विष्णुलोकगतिप्रदः। तस्य दक्षिणपार्श्वे तु उकारः परिकीर्तितः॥
Verse 40
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः । ॐकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ॥ ४० ॥
तत्र देवाचार्यः बृहस्पतिः परां सिद्धिं प्राप्तवान्। तत्र ॐकारः विज्ञेयः ब्रह्मणः पदम् अव्ययम्॥
Verse 41
तयोस्तथोत्तरे भागे मकारं विष्णुसंज्ञितम् । तस्मिँल्लिंगे तु संसिद्धः कपिलर्षिर्महामुनिः ॥ ४१ ॥
तयोस्तयोः पवित्रचिह्नयोः उत्तरभागे ‘म’ इति वर्णो विष्णुसंज्ञितः। तस्मिन्नेव लिङ्गे महर्षिः कपिलो महामुनिः संसिद्धिं परां प्राप॥
Verse 42
वाराणसीमभ्युपेत्य पंचायतनमुत्तमम् । आराध्यमानो देवशं भीष्मस्तत्र स्थितोऽभवत् ॥ ४२ ॥
वाराणसीमभ्युपेत्य पञ्चायतनं परमं शुभम्। देवगणैः समाराध्यमानो भीष्मस्तत्रैव स्थितोऽभवत्॥
Verse 43
तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमाविरभूच्छिवः । गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदैवतैः ॥ ४३ ॥
तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमेवाविरभूच्छिवः। गोप्रेक्षक इति ख्यातः सर्वदैवतैः संस्तुतः॥
Verse 44
गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः । न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥ ४४ ॥
गोप्रेक्षेश्वरं समागत्य यो नरः पश्यत्यर्चयति च। स न दुर्गतिं प्राप्नोति पापैश्च विमुच्यते॥
Verse 45
वनस्था दह्यमानास्तु सुरभ्यो दाववह्निना । म्रमंत्योऽस्मिन्ह्रदेऽभ्येत्य शांतास्तोयं पपुस्तदा ॥ ४५ ॥
वनस्था दाववह्निना दह्यमानाः सुरभयः। भ्रमन्त्यः अस्मिन्ह्रदेऽभ्येत्य शान्ताः तोयं पपुस्तदा॥
Verse 46
कपिला ह्रद इत्येवं ततः प्रभृति कथ्यते । तत्रापि स शिवः साक्षाद्वषध्वज इति स्मृतः ॥ ४६ ॥
ततः प्रभृति “कपिलाह्रद” इति नाम प्रसिद्धं भवति। तत्रापि साक्षात् शिव एव वर्तते, वृषध्वज इति स्मृतः॥
Verse 47
सान्निध्यं कृतवान्देवो दृश्यमानः सदा स्थितः । कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन्स्नात्वा संयतमानसः ॥ ४७ ॥
देवः सान्निध्यं कृतवान्, सदा स्थितो दृश्यमानश्च। अस्मिन् कपिलाह्रदतीर्थे स्नात्वा संयतमानसः॥
Verse 48
वृषध्वजं शिवं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् । स्वर्लोकतां मृतस्तत्र पूजयित्वा शिवो भवेत् ॥ ४८ ॥
वृषध्वजं शिवं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत्। तत्र मृतः पूजयित्वा स्वर्लोकं याति, शिवतां चाप्नुयात्॥
Verse 49
लभते देहभेदेन गणत्वं चातिदुर्लभम् । अस्मिन्नेव प्रदेशे तु गावो वै ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ४९ ॥
देहभेदेन स लभते गणत्वं चातिदुर्लभम्। अस्मिन्नेव प्रदेशे तु गावो ब्रह्मणा स्वयमेव स्थापिताः॥
Verse 50
शांत्यर्थं सर्वलोकानां सर्वान्पावयितुं ध्रुवम् । भद्रदोहं सरस्तत्र पुण्यं पापहरं शुभम् ॥ ५० ॥
सर्वलोकानां शान्त्यर्थं सर्वान् पावयितुं ध्रुवम्। तत्र “भद्रदोह” इति पुण्यं सरः, पापहरं शुभम्॥
Verse 51
तस्मिन्स्थाने नरः स्नातः साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् । शिवस्तत्र समानीय स्थापितः परमेष्ठिना ॥ ५१ ॥
तस्मिन्पुण्यस्थाने नरः स्नातः साक्षाद्वागीश्वरतां प्राप्नोति। तत्र परमेष्ठिना ब्रह्मणा शिवः समानीय प्रतिष्ठापितः॥
Verse 52
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । हिरण्यगर्भ इत्येवं नाम्ना तत्र स्थितः शिवः ॥ ५२ ॥
ब्रह्मणोऽपि तत्त्वं संगृह्य विष्णुना पुनस्तत्र प्रतिष्ठापितः। एवं ‘हिरण्यगर्भ’ इति नाम्ना तत्र शिवः स्थितः॥
Verse 53
पुनश्चापि ततो ब्रह्मा स्वर्लोकेश्वरसंज्ञकम् । स्थापयामास वै लिंगं स्वर्लीलं कारणे क्वचित् ॥ ५३ ॥
ततः पुनर्ब्रह्मा ‘स्वर्लोकेश्वर’संज्ञकं लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। तथा कस्यचित्कारणार्थं ‘स्वर्लील’नाम लिङ्गमपि न्यधात्॥
Verse 54
दृष्ट्वा वै तं तु देवेशं शिवलोके महीयते । प्राणानिह पुनस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ५४ ॥
तं देवेशं दृष्ट्वा वै जनः शिवलोके महीयते। इह पुनः प्राणान् त्यक्त्वा क्वचित् पुनर्जन्म न लभते॥
Verse 55
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । अस्मिन्नेव महीदेशे दैत्यो दैवतकंटकः ॥ ५५ ॥
सा तस्य अनन्ता गतिः प्रोक्ता या योगिनामेव स्मृता। अस्मिन्नेव महीदेशे दैत्योऽस्ति दैवतकण्टकः॥
Verse 56
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यं तत्र समास्थितः ॥ ५६ ॥
व्याघ्ररूपं समास्थाय दर्पितो बली निहतः। व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यं तत्रैव संस्थितः॥
Verse 57
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनममरेश्वरम् । हिमवत्स्थापितं लिंगं शैलेश्वरमिति स्थितम् ॥ ५७ ॥
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनममरेश्वरम्। हिमवत्स्थापितं लिङ्गं शैलेश्वरमिति स्थितम्॥
Verse 58
दृष्ट्वैतन्मनुजो भद्रे न दुर्गतिमवाप्नुयात् । उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात् ॥ ५८ ॥
दृष्ट्वैतन्मनुजो भद्रे न दुर्गतिमवाप्नुयात्। उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात्॥
Verse 59
स्त्रीलौल्याद्दर्पितौ दृष्ट्वा पार्वत्या निहतावुभौ । सांरंगं कंतुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ॥ ५९ ॥
स्त्रीलौल्याद्दर्पितौ दृष्ट्वा पार्वत्या निहतावुभौ। सारङ्गं कन्तुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम्॥
Verse 60
दृष्ट्वैतन्मनुजो लिंगं ज्येष्ठस्थानं समाश्रितम् । न शोचति पुनर्भद्रे सिद्धो जन्मनि जन्मनि ॥ ६० ॥
दृष्ट्वैतन्मनुजो लिङ्गं ज्येष्ठस्थानं समाश्रितम्। न शोचति पुनर्भद्रे सिद्धो जन्मनि जन्मनि॥
Verse 61
समंतात्तस्य देवैस्तु लिंगानि स्थापितानि च । दृष्ट्वा च तानि वै मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ॥ ६१ ॥
तस्य पुण्यस्थलस्य समन्तात् देवैः खलु लिङ्गानि स्थापितानि। तानि दृष्ट्वा वै मर्त्यः देहत्यागे शिवगणेषु गणो भवेत्॥
Verse 62
नदी वारायणसी चेयं पुण्या पापप्रणाशिनी । क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ॥ ६२ ॥
इयं वारायणसी नाम नदी पुण्या पापप्रणाशिनी। एतत्क्षेत्रमलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता॥
Verse 63
स्थापितं संगमे चास्मिन्ब्रह्मणा लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ ६३ ॥
अस्मिन् संगमे ब्रह्मणा लिङ्गमुत्तमं स्थापितम्। ‘संगमेश्वर’ इत्येव नाम्ना जगति प्रसिद्धं दृश्यताम्॥
Verse 64
संगमे देवनद्योश्च यः स्नात्वा मनुजः शुभे । अर्चयेत्संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ॥ ६४ ॥
देवनद्योरुभयोः संगमे शुभे यः स्नात्वा मनुजः। संगमेशानमर्चयेत् तस्य जन्मभयं कुतः॥
Verse 65
स्थापितं लिंगमेतच्च शुक्रेण भृगुसूनुना । नाम्ना शुक्रेश्वरं भद्रे सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥ ६५ ॥
एतल्लिङ्गं भृगुसूनुना शुक्रेण स्थापितम्। ‘शुक्रेश्वर’ इति नाम्ना भद्रे सर्वसिद्धामरार्चितम्॥
Verse 66
दृष्ट्वैतन्मानवः सद्यो मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे लभते नरः ॥ ६६ ॥
एतद्दृष्ट्वा मानवः सद्यः सर्वकिल्बिषैः प्रमुच्यते। मृतोऽपि स न पुनः संसारे जन्म लभते॥
Verse 67
जंबुकोऽत्र हतो दैत्यो महादेवेन मोहिनि । तलिंगं तु नरो दृष्ट्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥
अत्र मोहिनि महादेवेन जंबुको नाम दैत्यो हतः। तल्लिङ्गं दृष्ट्वा नरो सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्॥
Verse 68
देवैः शक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि । जानीहि पुण्यलिंगानि सर्वकामप्रदानि च ॥ ६८ ॥
एतानि हि देवैः शक्रपुरोगैः स्थापितानि। एतानि पुण्यलिङ्गानि जानीहि सर्वकामप्रदानि च॥
Verse 69
एवमेतानि सर्वाणि शिवलिंगानि मोहिनि । कथितानि मया तुभ्यं क्षेत्रेऽस्मिन्नविमुक्तके ॥ ६९ ॥
एवं मोहिनि एतानि सर्वाणि शिवलिङ्गानि अविमुक्तक्षेत्रे मया तुभ्यं कथितानि॥
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
It sacralizes time as part of tīrtha efficacy: specific months are validated by divine communities (devas, siddhas, gandharvas, vidyādharas, yakṣas, nāgas, guhyakas, piśācas), turning yātrā into a vrata-kalpa-like discipline where correct timing, snāna, and pūjā determine the promised fruit (phala).
Vināyakas are framed as vighna-kartṛs (obstacle-causers) at sacred places; propitiation converts obstruction into siddhi. The Caṇḍikās are kṣetra-rakṣikās mapped to directions, expressing a protective mandala around the pilgrimage zone; worship aligns the pilgrim with the kṣetra’s guardianship to secure uninterrupted merit and safety.
Kapālamocana is presented as a supreme purifier linked to Śiva’s skull-casting episode (a paradigmatic release from impurity/bondage). Oṃkāreśvara anchors the metaphysical reading of the site via A-U-M theology, connecting local darśana and bathing to Brahman-realization and mokṣa-dharma outcomes.