अत्र यमः ब्रह्माणं प्रति वदति—आध्यात्मिकतेजोनाशो मृत्योरपि दारुणतरः; निष्कामोऽपि विधिनिषिद्धकर्मत्यागः पतनहेतुः। स्वामिधनापहारः, राजकीय-लोकधनदूषणं च दीर्घनरकान् पशुयोनिं च (कृमि-मूषक-मार्जारादि) जनयति इति न्यासधर्मं प्रतिपादयति। स प्रभोः आज्ञयैव शासनं करोति, तथापि रुक्माङ्गदेन ‘जितः’—यतो हरिदिने एकादश्यां पापक्षयः परमः, पृथिव्यपि उपवासं करोतीव। विष्णौ अनन्यशरणत्वं सर्वकर्मोपरीति; यज्ञतीर्थदानव्रतादयः विष्णुविहीनाः परमं पदं न ददति। एकादशीव्रतं भक्तान् पितृपितामहान् सह विष्णुलोकं नयति, तेन यमस्य पितृबन्ध-कारणचिन्ता जायते। अन्ते विष्णुदूताः यममार्गं भित्त्वा कुम्भीनरकात् सत्त्वान् मोचयित्वा परं धाम नयन्ति।
Verse 1
यम उवाच । श्रृणु मे वचनं नाथ पितामह पितामह । मरणादधिकं देव यत्प्रतापस्य खंडनम् ॥ १ ॥
यम उवाच—शृणु मे वचनं नाथ पितामह पितामह । मरणादधिकं देव यत्प्रतापस्य खण्डनम् ॥१॥
Verse 2
निस्पृहो नाचरेद्यस्तु नियोगं पद्मसंभव । अन्धकूपे निपतति स चाशु नरके ध्रुवम् ॥ २ ॥
पद्मसम्भव, यो निस्पृहोऽपि नियोगं नाचरेत्, स अन्धकूपे निपतति, ध्रुवं चाशु नरके ॥२॥
Verse 3
नियोगी न नियोगं यः करोति कमलासन । प्रभोर्वित्तं समश्नाति स भवेत्काष्ठकीटकः ॥ ३ ॥
कमलासन, नियोगी यो नियोगं न करोति, प्रभोर्वित्तं समश्नाति, स काष्ठकीटकत्वं याति ॥३॥
Verse 4
योऽश्नाति लोभाद्वित्तानि प्रजाभ्यो वा महीपतेः । नियोगी नरकं याति यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ ४ ॥
यो लोभाद् वित्तानि प्रजाभ्यो महीपतेर्वा समश्नाति, नियोगी सन्, स यावत्कल्पशतत्रयं नरकं याति ॥४॥
Verse 5
आत्मकार्यपरो यस्तु स्वामिनं च विलुंपति । भवेद्वेश्मनि मंदात्मा आखुः कल्पशतत्रयम् ॥ ५ ॥
यः स्वार्थपरः सन् स्वामिनं विलुम्पति, स मंदात्मा वेश्मनि आखुरूपेण कल्पशतत्रयम् जायते।
Verse 6
नियोगी यस्तु वै भूत्वा आत्मवेश्मनि भोक्ष्यति । भृत्यान्वै कर्मकरणे राज्ञो मार्जारतां व्रजेत् ॥ ६ ॥
यो नियोगी भूत्वा स्ववेश्मनि स्वयमेव भोक्ष्यति, राजभृत्यान् स्वकार्यकरणे नियुञ्जीत, स मार्जारतां व्रजेत्।
Verse 7
सोऽहं देव तवादेशात् प्रजा धर्मेण शासयन् । पुण्येन पुण्यकर्तारं पापं पापेन कर्मणा ॥ ७ ॥
सोऽहं देव तवादेशात् प्रजाः धर्मेण शासयन्, पुण्यकर्तारं पुण्येन, पापं च पापेन कर्मणा प्रतिकरोमि।
Verse 8
सम्यग्विचार्य मुनिभिर्घर्मशास्त्रादिभिर्विभो । कल्पादौ वर्तमानस्य यावद्यावद्दिनं तव ॥ ८ ॥
विभो! मुनिभिः धर्मशास्त्रादिभिश्च सम्यग्विचार्य, कल्पादौ वर्तमानस्य तव दिनस्य यावत्तावदवधिः कथ्यते।
Verse 9
सोऽहं त्वदीयेन विभो नियोगेनैव शक्नुयाम् । कर्तुं रुक्मांगदेनाद्य पराभूतो हि भूभुजा ॥ ९ ॥
विभो! त्वदीयेनैव नियोगेनाहं कर्तुं शक्नुयाम्; अद्य तु रुक्माङ्गदेन भूभुजा पराभूतोऽस्मि।
Verse 10
भयाद्यस्य जगन्नाथ पृथिवी सागरांबरा । न भुंक्ते वासरे विष्णोः सर्वपापप्रणाशने ॥ १० ॥
हे जगन्नाथ! यस्य भयात् सागराम्बरा पृथिवी विष्णोर्वासरे सर्वपापप्रणाशने न भुङ्क्ते।
Verse 11
विहाय सर्वधर्मांस्तु विहाय पितृपूजनम् । विहाय देवपूजां च तीर्थस्नानादिकव्सक्रियाम् ॥ ११ ॥
सर्वधर्मान् विहाय, पितृपूजनं विहाय, देवपूजां च विहाय, तीर्थस्नानादिकर्मक्रियामपि परित्यजेत्।
Verse 12
योगसांख्यावुभौ त्यक्त्वा ज्ञानं ज्ञेयं च मानद । त्यक्त्वा स्वाध्यायहोमांश्च कृत्वा पापानि भूरिशः ॥ १२ ॥
हे मानद! योगसांख्यौ उभौ त्यक्त्वा, ज्ञानं ज्ञेयं च परित्यज्य, स्वाध्यायहोमान् अपि त्यक्त्वा, भूरिशः पापानि करोति।
Verse 13
प्रयांति वैष्णवं लोकमुपोष्य हरिवासरम् । मनुजाः पितृभिः सार्द्धं तथैव च पितामहैः ॥ १३ ॥
हरिवासरम् उपोष्य मनुजाः पितृभिः सार्द्धं पितामहैश्च तथैव वैष्णवं लोकं प्रयान्ति।
Verse 14
तेषामपीह पितरः पितॄणां पितरस्तथा । तथा मातामहा यांति मातुर्ये जनकादयः ॥ १४ ॥
तेषामपीह पितरः पितॄणां पितरस्तथा; तथा मातामहाः यान्ति मातुः पक्षे जनकादयः।
Verse 15
तेषामपि जनेतारो जनितॄणां हि पूर्वजाः । एतद्दुःखं पुनर्देव मम मर्मविभेदनम् ॥ १५ ॥
तेषामपि जनेतारो जनितॄणां हि पूर्वजाः। एतद्दुःखं पुनर्देव मम मर्मविभेदनम्॥१५॥
Verse 16
प्रियायाः पितरो यांति मार्जयित्वा लिपिं मम । पितॄणां बीजतो यस्माद्धात्र्या कुक्षौ धृतो यतः ॥ १६ ॥
प्रियायाः पितरो यांति मार्जयित्वा लिपिं मम। पितॄणां बीजतो यस्माद्धात्र्या कुक्षौ धृतो यतः॥१६॥
Verse 17
यदेकः कुरुते कर्म तदेकेनैव भुज्यते । ततोऽन्यस्य कृतं ब्रह्मन्बीजं धात्रीसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
यदेकः कुरुते कर्म तदेकेनैव भुज्यते। ततोऽन्यस्य कृतं ब्रह्मन्बीजं धात्रीसमुद्भवम्॥१७॥
Verse 18
तारयेत्स उभौ पक्षौ यत्पिंडो यस्य विग्रहः । न भार्याया भवेद्वीजं न भार्या कुक्षिधारिणी ॥ १८ ॥
तारयेत्स उभौ पक्षौ यत्पिंडो यस्य विग्रहः। न भार्याया भवेद्वीजं न भार्या कुक्षिधारिणी॥१८॥
Verse 19
कथं तस्या जगन्नाथ पक्षो याति परं पदम् । जामातुः पुण्यमाहात्म्यत्तेन मे शिरसो रुजा ॥ १९ ॥
कथं तस्या जगन्नाथ पक्षो याति परं पदम्। जामातुः पुण्यमाहात्म्यत्तेन मे शिरसो रुजा॥१९॥
Verse 20
न मे प्रयोजनं देव नियोगेनेदृशेन वै । एकादश्युपवासी यः स मां त्यक्त्वा व्रजेद्धरिम् ॥ २० ॥
देव! न मे प्रयोजनं नियोगेनेदृशेन वै। य एकादश्युपवासी स मां त्यक्त्वा हरिमेव व्रजेत्॥
Verse 21
कुलत्रयं समुद्धृत्य आत्मना सह पद्मज । त्यक्त्वा तु मामकं मार्गं प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ २१ ॥
पद्मज! कुलत्रयं समुद्धृत्य आत्मना सह, मामकं मार्गं त्यक्त्वा हरिमन्दिरं प्रयाति॥
Verse 22
न यज्ञैस्तादृशैर्देव गतिं प्राप्नोति मानवः । न तीर्थैर्नापि दानैर्वा न व्रतैर्विष्णुवर्जितैः ॥ २२ ॥
देव! न यज्ञैस्तादृशैर्मानवः परां गतिं प्राप्नोति। न तीर्थैर्न दानैर्वा, न व्रतैर्विष्णुवर्जितैः॥
Verse 23
न जले पावके वापि मृतः प्राप्नोति तां गतिम् । योगेन संप्रणष्टो वा भृगुपातेन वा विधे ॥ २३ ॥
विधे! न जले न पावके मृतः तां गतिं प्राप्नोति। न योगेन संप्रणष्टो, न भृगुपातेन मृतोऽपि॥
Verse 24
तादृशीं न गतिं याति यादृशीं वैष्णवव्रती । गतिं मतिमतां श्रेष्ठ सत्यमेतदुदीरितम् ॥ २४ ॥
मतिमतां श्रेष्ठ! वैष्णवव्रती यादृशीं गतिं याति, तादृशीं नान्यो याति। सत्यमेतदुदीरितम्॥
Verse 25
हरेर्दिने धातृफलांगलिप्तो विमुक्तवांछारसभोजनो नरः । प्रयाति लोके धरणीधरस्य विदुष्टकर्मापि मनुष्यजन्मा ॥ २५ ॥
हरेर्दिने धातृफलकल्कलिप्तो विमुक्तवाञ्छारसभोजनः नरः । प्रयाति लोके धरणीधरस्य विदुष्टकर्मापि मनुष्यजन्मा ॥
Verse 26
सोऽहं निराशो भुवि हीनकर्मा तवागतः पादसरोजयुग्मम् । विज्ञप्ति मात्राभयदाप्तिकालं कुरुष्व सर्गस्थितिनाशहेतोः ॥ २६ ॥
सोऽहं निराशो भुवि हीनकर्मा तवागतः पादसरोजयुग्मम् । विज्ञप्तिमात्राभयदाप्तिकालं कुरुष्व सर्गस्थितिनाशहेतोः ॥
Verse 27
मास्युस्तदा पापकृतो विहीना यन्मामकैर्भूतगणैर्मनुष्याः । नियंत्रिताः श्रृंखलरज्जुबंधनैः समीपगा मे वशगा भवेयुः ॥ २७ ॥
मास्युस्तदा पापकृतो विहीना यन्मामकैर्भूतगणैर्मनुष्याः । नियंत्रिताः श्रृंखलरज्जुबंधनैः समीपगा मे वशगा भवेयुः ॥
Verse 28
भग्नस्तु मार्गो रवितापयुक्तो यद्विष्णुसंघैरतितीव्रहस्तैः । विमुच्य कुंभीं सकलो जनौघः प्रयाति तद्धाम परात्परस्य ॥ २८ ॥
भग्नस्तु मार्गो रवितापयुक्तो यद्विष्णुसंघैरतितीव्रहस्तैः । विमुच्य कुंभीं सकलो जनौघः प्रयाति तद्धाम परात्परस्य ॥
Verse 29
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमवाक्यं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमवाक्यं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥
Because the chapter defines the supreme goal as Viṣṇu-centered; rites (yajña, tīrtha-yātrā, dāna, vrata) are declared ineffective for the highest end when ‘devoid of Viṣṇu,’ whereas Ekādaśī is explicitly Hari’s day and thus directly linked to liberation and the Lord’s realm.
The text treats office as trusteeship (entrusted duty): consuming a lord’s wealth, public revenue, or commandeering royal servants for private work violates dharma at the institutional level, warranting extended naraka and degradative rebirths to mirror the ‘boring’ or ‘stealing’ nature of the offense.
It juxtaposes claims that Ekādaśī benefits multiple generations with the assertion that each person enjoys the result of their own actions; the resolution is expressed through lineage-embodiment logic (the body formed from ancestral substance) and the exceptional intervention of Viṣṇu’s grace via the Vaiṣṇava vow.