वसिष्ठः मोहिन्याः वचनानन्तरं जातं विवादं कथयति। ब्राह्मणाः राजानं वदन्ति—एकादशी-व्रतं अशास्त्रीयं, विशेषतः राज्ञां उपवासोऽयुक्तः; ब्राह्मण-प्रामाण्येन व्रतभङ्गं विना भुञ्जीत इति। रुक्माङ्गदः वैष्णव-धर्मं प्रतिवदति—उभयपक्षयोः एकादश्यां निराहारः, मद्यादि-त्यागः, ब्राह्मण-हिंसा-परिहारश्च; एकादश्यां भोजनं आध्यात्मिक-पतन-कारणम् इति। स ब्रह्मादीनामपि न चलिष्ये, व्रतभङ्गिनां नरक-फलम्, एकादशी-लाघव-युक्तीनां निन्दां च करोति। मोहिनी क्रुद्धा तं अधर्म-मृषावादीति आरोप्य मुनिभिः सह निर्गच्छति; तेषां शोकः, राज्ञः संकटं च। ततः पुत्रो धर्माङ्गदः मोहिनीं प्रत्यावर्तयति, पितरं सत्य-प्रतिज्ञा-पालने प्रेरयति; सत्य-कीर्त्यर्थं स्वयमपि विक्रयाय समर्पयितुम् उद्यतः। अन्ते व्रतभङ्गे कीर्तिर्धर्मश्च नश्यतः इति नीतिः।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तद्वाक्यं ब्राह्मणाः श्रुत्वा मोहिन्या समुदीरितम् । तथ्यमित्येवमुक्त्वा तु राजानं वाक्यमब्रुवन् ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच—मोहिन्या समुदीरितं तद्वाक्यं श्रुत्वा ब्राह्मणाः ‘तथ्यम्’ इत्युक्त्वा राजानं प्रत्यब्रुवन्॥
Verse 2
ब्राह्मणा ऊचुः । यस्त्वया नृपते पुण्यः कृतोऽयं शपथः किल । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ २ ॥
ब्राह्मणा ऊचुः—यस्त्वया नृपते पुण्यः कृतः शपथः; एकादश्यां पक्षयोरुभयोरपि न भोक्तव्यमिति॥
Verse 3
न कृतः शास्त्रदृष्ट्या तु स्वबुद्ध्यैव प्रकल्पितः । साग्रीनां प्राशनं प्रोक्तमुभयोः संध्ययोः किल ॥ ३ ॥
न कृतः शास्त्रदृष्ट्या; स्वबुद्ध्यैव प्रकल्पितः। साग्रीनां प्राशनं तु उभयोः संध्ययोः प्रोक्तमिति॥
Verse 4
होमोच्छिष्टप्रभोक्तारस्त्रयो वर्णाः प्रकीर्तिताः । विशेषाद्भूमिपालानां कथं युक्तमुपोषणम् ॥ ४ ॥
होमोच्छिष्टप्रभोक्तारस्त्रयो वर्णाः प्रकीर्तिताः। विशेषाद्भूमिपालानां कथं युक्तमुपोषणम्॥
Verse 5
सर्वदोद्यतशस्त्राणां दुष्टसंयमिनां विभो । शास्त्रतोऽशास्त्रतो वापि यस्त्वया शपथः कृतः ॥ ५ ॥
सर्वदोद्यतशस्त्राणां दुष्टसंयमिनां विभो। शास्त्रतोऽशास्त्रतो वापि यस्त्वया शपथः कृतः॥
Verse 6
परिपूर्णो भवत्यद्य वाक्येन हि द्विजन्मनाम् । व्रतभंगो न तेऽस्तीह भुक्ष्वं विप्रसमन्वितः ॥ ६ ॥
परिपूर्णो भवत्यद्य वाक्येन हि द्विजन्मनाम्। व्रतभंगो न तेऽस्तीह भुक्ष्वं विप्रसमन्वितः॥
Verse 7
परितापो न ते कार्यो विप्रवाक्यं महत्तरम् । योऽन्यथा मन्यते वाक्यं विप्राणां नृपसत्तम ॥ ७ ॥
परितापो न ते कार्यो विप्रवाक्यं महत्तरम्। योऽन्यथा मन्यते वाक्यं विप्राणां नृपसत्तम॥
Verse 8
स याति राक्षसीं योनिं जन्मानि दश पञ्च च । तच्छ्रुत्वा वचनं रोद्रं राजा कोपसमन्वितः ॥ ८ ॥
स याति राक्षसीं योनिं जन्मानि दश पञ्च च। तच्छ्रुत्वा वचनं रोद्रं राजा कोपसमन्वितः॥
Verse 9
उवाच स्फुरमाणौष्टस्तान्विप्रान्श्लक्ष्णया गिरा । सर्वेषामेव भूतानां भवंतो मार्गदर्शिनः ॥ ९ ॥
स्फुरमाणौष्ठः स तान् विप्रान् श्लक्ष्णया गिरा उवाच—“भवन्त एव सर्वेषां भूतानां मार्गदर्शिनः।”
Verse 10
यतीनां विधवानां च श्लोकोऽयं पठ्यते द्विजाः । विमार्गगामिनां चैतन्मतं न सात्वतां क्वचित् ॥ १० ॥
द्विजाः, अयं श्लोकः यतीनां विधवानां च पठ्यते; विमार्गगामिनां तु एतन्मतम्—सात्वतानां क्वचिदपि न।
Verse 11
यद्भवद्भिः समुद्दिष्टं राज्ञां नोपोषणं स्मृतम् । तत्र वाक्यानि श्रृणुत वैष्णवा चारलक्षणे ॥ ११ ॥
भवद्भिः यत् समुद्दिष्टं—राज्ञां नोपोषणं स्मृतम्—तत्र मम वाक्यानि शृणुत, वैष्णवाचारलक्षणे।
Verse 12
न शंखेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ १२ ॥
शङ्खेन तोयं न पिबेत्, कूर्मसूकरौ न हन्यात्; एकादश्यां न भोक्तव्यं शुक्लकृष्णपक्षयोः अपि।
Verse 13
न पातव्यं हि मद्य तु न हन्तव्यो द्विजः क्वचित् । क्रीडेन्नाक्षैस्तु धर्मज्ञो नाश्नीयाद्धरिवासरे ॥ १३ ॥
मद्यं न पातव्यं हि; द्विजः क्वचिदपि न हन्तव्यः। धर्मज्ञः अक्षैः न क्रीडेत; हरिवासरे न अश्नीयात्।
Verse 14
अभक्ष्य भक्षणं पापं परदाराभिमर्शनम् । एकादश्यां भोजनं च पतनस्यैव कारणम् ॥ १४ ॥
अभक्ष्यस्य भक्षणं महापापं, परदाराभिमर्शनं च पापकरम्। तथा एकादश्यां भोजनमेव पतनस्य कारणं भवति॥
Verse 15
अकार्यकरणं कृत्वा किं जीवेच्छरदां शतम् । को हि संचेष्टमानस्तु भुनक्ति हरिवासरे ॥ १५ ॥
अकार्यं कृत्वा शरदां शतं जीवितेन किं प्रयोजनम्। हरिवासरे चेतनः प्रयत्नवान् कः खलु भुङ्क्ते॥
Verse 16
चतुष्पदेभ्योऽपि जनैर्नान्नं देयं हरेर्दिने । उत्तराशास्थितैर्विप्रैर्विष्णुधर्मपरायणैः ॥ १६ ॥
हरेर्दिने जनैश्चतुष्पदेभ्योऽपि नान्नं दातव्यम्। उत्तराशास्थितैर्विप्रैर्विष्णुधर्मपरायणैरेव तदर्पणीयम्॥
Verse 17
सोऽहं कथं करोम्यद्य अभक्ष्यस्य तु भक्षणम् । नोपक्षीणशरीरोऽहं नामयावी द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥
अद्य कथं मया अभक्ष्यस्य भक्षणं कर्तव्यम्। नोपक्षीणशरीरोऽहं न चामयावी, हे द्विजोत्तमाः॥
Verse 18
स कथं हि व्रतं त्यक्षे विमार्गस्थद्विजोक्तितः । धर्मभूषणसंज्ञेन रक्ष्यमाणे धरातले ॥ १८ ॥
विमार्गस्थद्विजोक्तितोऽहं कथं व्रतं त्यजामि। धर्मभूषणसंज्ञेन रक्ष्यमाणे धरातले सति॥
Verse 19
न च रक्षाविहीनोऽहं शत्रुः कोऽपिन मेऽस्ति च । एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठा वैष्णवव्रतशालिनः ॥ १९ ॥
न च रक्षाविहीनोऽहं, न मे कश्चिदपि शत्रुः। इति ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठाः, वैष्णवव्रतशालिनः सुरक्षिताः स्थिरा भवन्ति॥
Verse 20
भवद्भिर्नोचितं वक्तुं प्रतिकूलं व्रतापहम् । असंपरीक्ष्य ये दद्युः प्रायश्चित्तं द्विजातयः ॥ २० ॥
भवद्भिर्नोचितं वक्तुं प्रतिकूलं व्रतापहम्। असंपरीक्ष्य ये दद्युः प्रायश्चित्तं द्विजातयः, तेऽधर्मं चरन्ति॥
Verse 21
तेषामेव हि तत्पापं स्मृतिवैकल्यसम्भवम् । देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो राक्षसोऽपि वा ॥ २१ ॥
तेषामेव हि तत्पापं स्मृतिवैकल्यसम्भवम्। देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो राक्षसोऽपि वा, नियमोऽयं समः॥
Verse 22
सिद्धो वा ब्राह्मणो वापि पितास्माकं स्वयं वदेत् । हरिर्वापि हरो वापि मोहिनीजनकोऽपि वा ॥ २२ ॥
सिद्धो वा ब्राह्मणो वापि पितास्माकं स्वयं वदेत्। हरिर्वा हरो वापि मोहिनीजनकोऽपि वा, तथापि नातिक्रमः॥
Verse 23
दिनकृल्लोकपालो वा नो भोक्ष्ये हरिवासरे । यो हि रुक्मांगदो राजा विख्यातो भूतले द्विजाः ॥ २३ ॥
दिनकृल्लोकपालो वा नो भोक्ष्ये हरिवासरे। यो हि रुक्माङ्गदो राजा विख्यातो भूतले द्विजाः॥
Verse 24
सत्यप्रतिज्ञां विफलां न कदाचित्करोति हि । द्युपतेः क्षीयते तेजो हिमवान्परिवर्त्तते ॥ २४ ॥
सत्यप्रतिज्ञां भगवान् कदाचिदपि न विफलीकरोति। द्युपतेस्तेजः क्षीयेत, हिमवानपि परिवर्तेत; तथापि तस्य सत्यवचनं न कदाचन व्यभिचरति॥
Verse 25
जलधिः शोषमायाति पावकश्चोष्णतां त्यजेत् । तथापि न त्यजे विप्रा व्रतमेकादशीदिने ॥ २५ ॥
जलधिः शोषमायातु पावकश्चोष्णतां त्यजतु; तथापि हे विप्राः, एकादशीदिने एकादशीव्रतं न कदाचन त्यजेयम्॥
Verse 26
प्रसिद्धिरेषा भुवनत्रयेऽपि आरट्यते मे पटहेन विप्राः । ग्रामेषु देशेषु परेषु वापि ये भुञ्जते रुक्मविभूषणस्य ॥ २६ ॥
एषा मम कीर्तिर्भुवनत्रयेऽपि विप्राः पटहघोषेण प्रचार्यते—ग्रामेषु देशेषु परेषु च; यः रुक्मविभूषितस्य (हरेः) प्रसादं भुङ्क्ते स इति॥
Verse 27
दण्ड्याश्च वध्याश्च सपुत्रकास्ते न चापि वासो विषये हि तेषाम् । हरेर्दिने सर्वमखप्रधाने पापापहे धर्मविवर्द्धने च ॥ २७ ॥
हरेर्दिने सर्वमखप्रधाने पापापहे धर्मविवर्द्धने च, दण्ड्याः वध्याश्च ते सपुत्रकाः अपि राज्यविषये न वासयितव्याः॥
Verse 28
मोक्षप्रदे जन्मनिकृंतनाख्ये तेजो निधौ सर्वजनप्ररूढे । एंवविधे प्रोद्गत एव शब्दे यद्यस्मि भोक्ता वृजिनस्य कर्त्ता ॥ २८ ॥
मोक्षप्रदे ‘जन्मनिकृन्तन’ इति ख्याते तीर्थे, तेजोनिधौ सर्वजनप्रसिद्धे—एवंविधे स्पष्टप्रोद्गते शब्देऽपि यदि अहं वृजिनस्य कर्त्ता तद्भोक्ता च स्याम्, तर्हि मम का गतिः॥
Verse 29
अमेध्यलिप्तः पटहो भवेत्तदा संछादितो नीलमयेन वाससा । उत्पाद्य कीर्तिं स्वयमेव जतुर्निकृंतति प्राणभयाच्च पापात् ॥ २९ ॥
तदा स अमेध्यलिप्तः पटह इव भवति, नीलमयेन वाससा संछादितः। स्वयमेव कीर्तिमुत्पाद्य, प्राणभयात् पापाच्च, तामेव जतुर्निकृन्तति॥
Verse 30
यस्तस्य वासो निरये युगानां षष्टिर्भवेद्वा क्रिमिदंशसंज्ञे । वृथा हि सूता मम सा जनित्री भवेन्निराशा द्विजपितृदेवाः ॥ ३० ॥
यः एतत्करोति, तस्य वासो निरये युगानां षष्टिर्भवेत्, क्रिमिदंशसंज्ञे प्रदेशे। वृथा हि सूता मम सा जनित्री; द्विजपितृदेवाश्च निराशा भवेयुः॥
Verse 31
वैवस्वतो हर्षमुपाश्रयेच्च सलेखको मे व्रतभंग एव । किं तेन जातेन दुरात्मना हि ददाति हर्षं रिपुसुंदरीणाम् ॥ ३१ ॥
वैवस्वतात् (यमात्) किं हर्षमुपाश्रयेयम्? मम तु व्रतभङ्ग एव सलेखको लिख्यते। किं तेन दुरात्मना जातेन, यो रिपुसुन्दरीणां हर्षं ददाति॥
Verse 32
कुकर्मणा पापरतिः कुजातिः सर्वस्य नाशी त्वशुचिस्स मूढः । न मन्यते वेदपुराणशास्त्रानंते पुरीं याति दिनेशसूनोः ॥ ३२ ॥
कुकर्मणा पापरतिः कुजातिः सर्वस्य नाशी, अशुचिः स मूढः। वेदपुराणशास्त्राणि न मन्यते; अन्ते दिनेशसूनोः (यमस्य) पुरीं याति॥
Verse 33
कृत्वैव वांतिं पुनरत्ति तां यस्तद्वत्प्रतिज्ञाव्रतभङ्गकारी । वेदा न शास्त्रं न च तत्पुराणं न चापि सन्तः स्मृतयो न च स्युः ॥ ३३ ॥
यः वान्तिं कृत्वा पुनस्तामेव अत्ति, तद्वत् स प्रतिज्ञाव्रतभङ्गकारी। तस्य वेदा न स्युः, न शास्त्रं न तत्पुराणं; न सन्तः, न स्मृतयोऽपि स्युः॥
Verse 34
ये माधवस्य प्रियकृत्ययोग्ये वदंति शुद्धेऽह्नि भुजिक्रियां तु । श्राद्धेन तेनापि न चास्ति तृप्तिः पितुश्च चीर्णेन हरेर्दिने तु ॥ ३४ ॥
ये जनाः माधवप्रियकृत्ययोग्ये शुद्धेऽह्नि भुजिक्रियां वदन्ति, तैः कृतं श्राद्धं हरेर्दिने पितॄणां तृप्तिं न जनयति।
Verse 35
व्रतेन यद्विष्णुपदप्रदेन साकं क्षयाहेन वदंतु मूढाः ॥ ३५ ॥
क्षयाहेन सहेति मूढाः वदन्तु; विष्णुपदप्रदं व्रतं तु तैर्वचोभिर्न क्षीयते, न हीयते च।
Verse 36
एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यं मोहिनी ज्वलितांतरा । कोपसंरक्तनयना भर्तारं पर्यभाषत् ॥ ३६ ॥
तद्वाक्यं श्रुत्वा मोहिनी ज्वलितान्तरा, कोपसंरक्तनयना भर्तारं प्रत्युवाच।
Verse 37
करोषि चेन्न मे वाक्यं धर्मबाह्यो भविष्यसि । धर्मबाह्यो हि पुरुषः पांशुना तुल्यतां व्रजेत् ॥ ३७ ॥
यदि मे वाक्यं न करोषि, धर्मबाह्यो भविष्यसि; धर्मबाह्यः पुरुषः खलु पांशुना तुल्यतां याति।
Verse 38
पांशुना पूर्यते गर्तः स गर्तखनको भवेत् । त्वया ममार्पितः पाणिर्वराय पृथिवीपते ॥ ३८ ॥
पांशुना पूर्यते गर्तः, स गर्तखनकः क्षयमेव याति; त्वया ममार्पितः पाणिर्वराय, हे पृथिवीपते।
Verse 39
तामुल्लंघ्य प्रतिज्ञां स्वां पालयिष्यासि नो यदि । कृतकृत्या तदा यास्ये प्राप्तो धर्मो मया तव ॥ ३९ ॥
ताम् उल्लङ्घ्य स्वप्रतिज्ञां यदि न पालयिष्यसि, तदा कृतकृत्योऽहं यास्ये; तवात्तो मया धर्मो यथोचितः॥
Verse 40
न चाहं ते प्रिया भार्या न च त्वं मे पतिर्नृप । उपधानं करिष्यामि स्वकं बाहुं न ते युधि ॥ ४० ॥
नाहं ते प्रिया भार्या, न च त्वं मे पतिर्नृप; न ते युधि स्वबाहुं उपधानं करिष्यामि॥
Verse 41
धिक् त्वां धर्मक्षयकरं स्ववचोलोपकारकम् । म्लेच्छेष्वपि न दृश्येत त्वादृशो धर्मलोपकः ॥ ४१ ॥
धिक् त्वां धर्मक्षयकरं स्ववचोलोपकारकम्; म्लेच्छेष्वपि न दृश्येत त्वादृशो धर्मलोपकः॥
Verse 42
सत्याच्चलितमद्यत्वां परित्यक्ष्ये सुपापिनम् । एवमुक्त्वा वरारोहा ह्युदतिष्ठत्त्वरान्विता ॥ ४२ ॥
सत्याच्चलितमद्यत्वां सुपापिनं परित्यक्ष्ये; इत्युक्त्वा वरारोहा त्वरान्विता समुत्थिता॥
Verse 43
यथा सती हरं त्यक्त्वा दिव्याभरणभूषिता । प्रस्थिता सा तदा तन्वी भूसुरैश्च समन्विता ॥ ४३ ॥
यथा सती हरं त्यक्त्वा दिव्याभरणभूषिता; प्रस्थिता तन्वी तदा भूसुरैः समन्विता॥
Verse 44
वरं मद्यस्य संस्पर्शो नास्य संगो नृपस्य वै । वरं नीलांबरस्पर्शो नास्य धर्मच्युतस्य हि ॥ ४४ ॥
वरं मद्यस्य केवलः संस्पर्शो न तु नृपसङ्गः; वरं नीलाम्बरस्पर्शो न तु धर्मच्युतसङ्ग एव॥
Verse 45
एवं हि मोहिनी रुष्टा प्रलपंती तदा भृशम् । गौतमादिसमायुक्ता निर्जगाम गृहाद्ब्रहिः ॥ ४५ ॥
एवं मोहिनी रुष्टा तदा भृशं प्रलपन्ती; गौतमादिसमायुक्ता गृहाद् बहिर्निर्जगाम॥
Verse 46
हा तात हा जगन्नाथ सृष्टिस्थित्त्यंतकारक । इत्येव शब्दं क्रोशंती ब्रह्मणोमानसोद्भवा ॥ ४६ ॥
हा तात हा जगन्नाथ सृष्टिस्थित्यन्तकारक—इत्येव शब्दं क्रोशन्ती ब्रह्मणो मानसोद्भवाः॥
Verse 47
एतस्मिन्नेव काले तु वाजिराजं समास्थितः । अटित्वा सकलामुर्वीं संप्राप्तो धर्मभूषणः ॥ ४७ ॥
एतस्मिन्नेव काले तु वाजिराजं समास्थितः; अटित्वा सकलामुर्वीं संप्राप्तो धर्मभूषणः॥
Verse 48
संमुखोऽभूज्जनन्यास्तु त्वरायुक्तो विमत्सरः । कर्णाभ्यां तस्य शब्दोऽसौ विश्रुतः पितृवत्सलः ॥ ४८ ॥
स त्वरायुक्तो विमत्सरः जनन्याः संमुखोऽभूत्; कर्णाभ्यां तस्य शब्दोऽसौ पितृवत्सलः विश्रुतः श्रुतः॥
Verse 49
मोहिनीवक्त्रसंभूतो विप्रवाक्योपबृंहितः । धर्मांगदो धर्ममूर्तिः रुक्मागदसुतस्तदा ॥ ४९ ॥
तदा मोहिन्याः वक्त्रसम्भूतो विप्रवाक्योपबृंहितः । धर्माङ्गदो धर्ममूर्तिः रुक्मागदसुतोऽभवत् ॥
Verse 50
अवरुह्य हयात्तूर्णं ययौ तातपदांतिके । पुनरुत्थाय विप्रेन्द्रान्ननाम विहितांजलिः ॥ ५० ॥
हयाद् अवरुह्य तूर्णं स पितुः पादान्तिकं ययौ । पुनरुत्थाय विप्रेन्द्रान् प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥
Verse 51
ततः शीघ्रगतिं दृष्ट्वा मोहिनीं रुष्टमानसाम् । आलक्ष्य तरसा मातः प्राह राजन् कृतांजलिः ॥ ५१ ॥
ततः शीघ्रगतिं दृष्ट्वा मोहिनीं रुष्टमानसाम् । आलक्ष्य तरसा मातः प्राह राजन् कृताञ्जलिः ॥
Verse 52
केनावमानिता देवि कथं रुष्टा पितुः प्रिये । एतैर्द्विजेंद्रैः सहिता क्व त्वं संप्रस्थिताधुना ॥ ५२ ॥
केनावमानिता देवि कथं रुष्टा पितुः प्रिये । एतैर्द्विजेन्द्रैः सहिता क्व त्वं सम्प्रस्थिताधुना ॥
Verse 53
धर्मांगदवचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् । पिता तवानृती पुत्र करो येन वृथा कृतः ॥ ५३ ॥
धर्माङ्गदवचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् । पिता तवानृती पुत्र करो येन वृथा कृतः ॥
Verse 54
यः कर्त्ता सुकृतं भूरि रक्ताशोकाकृतिः स्थितः । ध्वजांकुशांकितः श्रीमान्दक्षिणः कनकांगदः ॥ ५४ ॥
यः सुकृतं भूरि कर्ता स तत्र स्थितो रक्ताशोकसदृशाकृतिः। ध्वजाङ्कुशचिह्नाङ्कितः श्रीमान् शुभलक्षणो दक्षिणो नाम कनकाङ्गदभूषितः॥
Verse 55
रुक्मांगदेन ते पित्रा न चाहं वस्तुमुत्सहे ॥ ५५ ॥
रुक्माङ्गदेन ते पित्रा यद् विनिश्चितं तदस्तु; अहं तु नात्र वस्तुमुत्सहे॥
Verse 56
धर्मांगद उवाच । यद्ववीषि वचो देवि तत्कर्त्ताहं न संशयः । मा कोपं कुरु मातस्त्वं निवर्त्ततस्व पितुः प्रिये ॥ ५६ ॥
धर्माङ्गद उवाच—देवि, यद् वदसि वचस्तत् कर्ताहं न संशयः। मा कोपं कुरु मातः; पितुः प्रिये, निवर्तस्व॥
Verse 57
मोहिन्युवाच । अनेन समयेनाहं त्वत्पित्रा मंदराचले । कृता भार्या शिवः साक्ष्ये स्थितो यत्र सुराधिपः ॥ ५७ ॥
मोहिन्युवाच—अनेनैव समयेनाहं त्वत्पित्रा मन्दराचले। कृता भार्या शिवः साक्षी स्थितो यत्र सुराधिपः॥
Verse 58
समयात्स च्युतः सम्यक्पिता ते रुक्मभूपणः । न प्रयच्छति मे देयं तस्य वृद्धिं विचिंतये ॥ ५८ ॥
समयात् स च्युतः सम्यक् पिता ते रुक्मभूपणः। न प्रयच्छति मे देयं तस्य वृद्धिं विचिन्तये॥
Verse 59
न याचे कांचनं धान्यं हस्त्यश्वं ग्रामवाससी । येन तस्य भवेद्धानिर्न याचे तन्नृपात्मज ॥ ५९ ॥
नाहं याचे काञ्चनं धान्यं हस्त्यश्वान् ग्रामवासांसि वासांसि च, हे नृपात्मज। येन तस्य काचिद् हानिः स्यात्, तदपि नाहं याचे॥
Verse 60
येनासौ प्रीणयेद्देहं स्वकीयं देहिनां वर । तन्मया प्रार्थितं पुत्र स मोहान्न प्रयच्छति ॥ ६० ॥
येनासौ स्वकीयं देहं प्रीणयेत् पोषयेत् च, हे देहिनां वर। तत् मया प्रार्थितं, हे पुत्र; स तु मोहात् न प्रयच्छति॥
Verse 61
तस्यैव चोपकाराय शरीरस्य नृपात्मज । याचितः सुखहेतोस्तु मया नृपतिसत्तमः ॥ ६१ ॥
तस्यैव शरीरस्य उपकाराय, हे नृपात्मज, सुखहेतोश्च, मया नृपतिसत्तमः याचितः॥
Verse 62
स्थितः सोऽद्यानृते घोरे सुरापानसमे विभुः ॥ ६२ ॥
स विभुः अद्य घोरानृते स्थितः, यत् सुरापानसमं पापं मन्यते॥
Verse 63
सत्यच्युतं निष्ठुरवाक्यभाषिणं विमुक्तधर्मं त्वनृतं शठं च । परित्यजेयं जनकं तवाधमं नैव स्थितिर्मे भविता हि तेन ॥ ६३ ॥
सत्यच्युतं निष्ठुरवाक्यभाषिणं विमुक्तधर्मं अनृतं शठं च—तवाधमं जनकं अपि परित्यजेयम्। तेन हि मम काचिदपि स्थितिर्न भविष्यति॥
Verse 64
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं पुत्रो धर्मांगदोऽब्रवीत् । मयि जीवति तातो मे न भवेदनृती क्वचित् ॥ ६४ ॥
तच्छ्रुत्वा मोहिन्याः वाक्यं धर्माङ्गदः सुतोऽब्रवीत्— यावन्मयि जीवति, तातो मे कदाचन नानृतवादी भविष्यति॥
Verse 65
निवर्तस्व वरारोहे करिष्येऽहं तवेप्सितम् । पित्रा मे नानृतं देवि पूर्वमुक्तं कदाचन ॥ ६५ ॥
निवर्तस्व वरारोहे; करिष्येऽहं तवेप्सितम्। देवि, मे पित्रा कदाचन नानृतं पूर्वमुक्तं च न व्यभिचरति॥
Verse 66
स कथं मयि जाते तु वदिष्यति महीपतिः । यस्य सत्ये स्थिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः ॥ ६६ ॥
स कथं मयि जाते तु महीपतिः वदिष्यति? यस्य सत्ये स्थिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः॥
Verse 67
वैवस्वतगृहं येन कृतं शून्यं हि पापिभिः । विजृंभते यस्य कीर्तिर्व्याप्तं ब्रह्मांडमंडलम् ॥ ६७ ॥
येन वैवस्वतगृहं पापिभिः शून्यं कृतम्। यस्य कीर्तिर्विजृंभते व्याप्तं ब्रह्माण्डमण्डलम्॥
Verse 68
स कथं जायते भूपो मिथ्यावचनसंस्थितः । अश्रुतं भूपतेर्वाक्यं परोक्षे श्रद्दधे कथम् ॥ ६८ ॥
स कथं जायते भूपो मिथ्यावचनसंस्थितः? अश्रुतं भूपतेर्वाक्यं परोक्षे श्रद्दधे कथम्॥
Verse 69
ममोपरि दयां कृत्वा निवर्तस्व शुभानने । एतद्धर्मांगदेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य मोहिनी ॥ ६९ ॥
ममोपरि दयां कृत्वा निवर्तस्व शुभानने। इति धर्माङ्गदेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य मोहिनी प्रत्युवाच॥
Verse 70
न्यवर्तत महीपालपुत्रस्कंधावलंबिनी । यत्र रुक्मांगदः शेते मृतकल्पो रविप्रभः ॥ ७० ॥
न्यवर्तत महीपालपुत्रस्कन्धावलम्बिनी। यत्र रुक्माङ्गदः शेते मृतकल्पो रविप्रभः॥
Verse 71
तस्मिन्निवेशयामास शयने कांचनान्विते । दीपरत्नैः सुप्रकाशे विद्रुमैश्चित्रिते वरे ॥ ७१ ॥
तस्मिन्निवेशयामास शयने काञ्चनान्विते। दीपरत्नैः सुप्रकाशे विद्रुमैश्चित्रिते वरे॥
Verse 72
आखंडलास्त्रमणिभिः कृतपादे सुकोमले । दीर्घविस्तारसंयुक्ते ह्यनौपम्ये मनोहरे ॥ ७२ ॥
आखण्डलास्त्रमणिभिः कृतपादे सुकोमले। दीर्घविस्तारसंयुक्ते ह्यनौपम्ये मनोहरे॥
Verse 73
ततः कृतांजलिः प्राहपितरं श्लक्ष्णया गिरा । तातैषा जननी मेऽद्य त्वां वदत्यनृती त्विति ॥ ७३ ॥
ततः कृताञ्जलिः प्राह पितरं श्लक्ष्णया गिरा। तातैषा जननी मेऽद्य त्वां वदत्यनृती त्विति॥
Verse 74
कस्मात्त्वमनृती भूप भविष्यसि महीतले । सकोषरत्ननिचये गजाश्वरथसंयुते ॥ ७४ ॥
कस्मात् त्वम्, भूप, महीतलेऽनृती भविष्यसि? सकोषरत्ननिचये गजाश्वरथसंयुतेऽपि सत्यं मा त्यज।
Verse 75
राज्ये प्रशास्यमाने तु सप्तोदधिसमन्विते । प्रदेहि सकलं ह्यस्यै यत्त्या श्रावितं विभो ॥ ७५ ॥
राज्ये प्रशास्यमाने तु सप्तोदधिसमन्विते, विभो, यत्तया श्रावितं तदस्यै सकलं सम्यक् प्रदेहि।
Verse 76
मयि चापधरे तात को व्यलीकं चरेत्तव । देहि शक्रपदं देव्यै जितं विद्धि पुरंदरम् ॥ ७६ ॥
तात, मयि चापधरे सति तव को व्यलीकं चरेत्? देव्यै शक्रपदं देहि; पुरंदरः जित इति विद्धि।
Verse 77
वैरिंच्यं दुर्ल्लभं यच्च योगिगम्यं निरंजनम् । तच्चाप्यहं प्रदास्यामि तपसा तोष्य पद्मजम् ॥ ७७ ॥
वैरिंच्यं दुर्लभं यच्च योगिगम्यं निरंजनम्, तदप्यहं तपसा पद्मजं तोषयित्वा प्रदास्यामि।
Verse 78
समीहते यज्जननी मदीया रसातले वापि धरातले वा । त्रिविष्टपे वापि परे पदे वा दास्यामि जित्वा नरदेवदानवान् ॥ ७८ ॥
मदीया जननी यत् समीहते रसातले वा धरातले वा, त्रिविष्टपे वा परे पदे वा—नरदेवदानवान् जित्वा तदहं दास्यामि।
Verse 79
अहं हि दासस्तव भूप यस्माद्विक्रीयतां मामथवा तृणाय । हस्ते हि पापस्य दिवाप्रकीर्तेर्वत्स्यामि तत्कर्मकरः सुभुक्तः ॥ ७९ ॥
भूपते, अहं तव दास एव; अतः माम् विक्रीयताम्, तृणमात्रेणापि। पापकस्य दुर्यशसः हस्तेऽहं तस्य कर्मकरो भूत्वा वत्स्यामि, सुभुक्तोऽपि तद् सहिष्ये॥
Verse 80
यद्दुष्करं भूमिपते त्रिलोक्यां नादेयमस्तीह तदिष्टंभावात् । तच्चापि राजेंद्र ददस्व देव्यै मज्जीवितं मज्जननीभवं वा ॥ ८० ॥
भूमिपते, त्रिलोके यद् दुष्करं नास्ति; इष्टभावात् सर्वं दातुं शक्यते। अतः राजेन्द्र, देव्यै एतदपि देहि—मम जीवनं, अथवा तस्या जननीभावं, तस्या पुत्रत्वेन पुनर्जन्म वा॥
Verse 81
तेनैव सद्यो नृपनाथ लोके सत्कीर्तियुक्तो भव सर्वदैव । विराजयित्वा स्वगुणैर्नृपौघान्करैरिवात्मप्रभवैः खशोभैः ॥ ८१ ॥
तेनैव नृपनाथ, लोके सद्यः सत्कीर्तियुक्तो भव; सर्वदैव। स्वगुणैः नृपौघान् विराजयित्वा, यथा खं स्वप्रभवैर् रश्मिभिः शोभते॥
Verse 82
कीर्तिप्रभंगे वृजिनं भविष्यति प्रजावधे यन्मनुराह सत्यम् । संमार्जयित्वा विमलं यशः स्वं कथं सुखी स्यां नृपते ततः क्षमः ॥ ८२ ॥
कीर्तेः प्रभङ्गे वृजिनं भवति; प्रजावधे च महापातकं—इति मनुना सत्यम् उक्तम्। स्वं विमलं यशः संमार्जयित्वापि, ततः परं कथं सुखी स्याम्, नृपते? अतः क्षमस्व, एतत् मा कुरु॥
Verse 83
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे मोहिनीचरिते पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः॥
The chapter frames Ekādaśī as Hari’s sacred day where restraint is itself worship; violating the vrata is presented as vrata-bhaṅga that damages satya-saṅkalpa and produces severe karmic results, making it not merely dietary but a breach of devotional and ethical order.
Rukmāṅgada rejects the exemption argument and asserts a Vaiṣṇava norm that applies across bright and dark fortnights; royal duty is redefined as protecting dharma through personal discipline, so the king’s body-strength or political role does not override the vow.
Dharmāṅgada functions as ‘Dharma embodied’: he mediates between marital-social pressure and vow integrity, urging fulfillment of promises and offering himself as the cost to preserve the king’s truthfulness and public dharmic legitimacy.