Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha

Verse 1

वसुरुवाच । अथान्यते प्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । वाराणसीस्थितं भद्रे भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १ ॥

वसुरुवाच—अथ भद्रे, वाराणसीस्थितं भुक्तिमुक्तिफलप्रदं गङ्गामाहात्म्यमुत्तमं प्रवक्ष्यामि।

Verse 2

अविमुक्ते कृतं यत्तु तदेवाक्षयतां व्रजेत् । अविमुक्तगतः कश्चिन्नरकं नैति किल्बिषी ॥ २ ॥

अविमुक्ते कृतं यत्तु तदेवाक्षयतां व्रजेत्; अविमुक्तगतः कश्चित् किल्बिषीऽपि नरकं न याति।

Verse 3

अविमुक्तकृतं यत्तु पापं वज्रं भवेच्छुभे । त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मोक्षदानि च कृत्स्नशः ॥ ३ ॥

अविमुक्तकृतं यत्तु पापं वज्रं भवेत् शुभे; त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मोक्षदानि च कृत्स्नशः तत्रैव सन्ति।

Verse 4

सेवंते सततं गंगां काश्यामुत्तरवाहिनीम् । दशाश्वमेधे यः स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरं शिवम् ॥ ४ ॥

काश्यामुत्तरवाहिनीं गङ्गां ये सततं सेवन्ते; दशाश्वमेधे स्नात्वा विश्वेश्वरं शिवं दृष्ट्वा (ते पुण्यभागिनः)।

Verse 5

सद्यो निष्पातको भूत्वा मुच्यते भवबंधनात् । गंगा हि सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी ॥ ५ ॥

सद्यः निष्पातको भूत्वा भवबन्धनात् मुच्यते; गङ्गा हि सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी।

Verse 6

वाराणस्या विशेषेण यत्र चोत्तरवाहिनी । वरणायास्तथास्याश्च जाह्नव्याः संगमे नरः ॥ ६ ॥

वाराणस्यां विशेषेण यत्र गङ्गोत्तरवाहिनी। वरणास्याश्च संगमे जाह्नव्याः स्नानतः नरः पवित्रतां विशिष्टां लभते॥

Verse 7

स्नानमात्रेण सर्वेभ्यः पातकेभ्यः प्रमुच्यते । काश्यामुत्तरवाहिन्यां गंगायां कार्तिके तथा ॥ ७ ॥

स्नानमात्रेण सर्वेभ्यः पातकेभ्यः प्रमुच्यते। काश्यामुत्तरवाहिन्यां गङ्गायां कार्तिकेऽपि च॥

Verse 8

स्नात्वा माघे च मुच्यंते महापापादिपातकैः । सर्वलोकेषु तीर्थानि यानि ख्यातानि तानि च ॥ ८ ॥

माघमासे स्नात्वा जनाः महापापादिपातकैः मुच्यन्ते। सर्वलोकेषु ख्यातानि यानि तीर्थानि तेषां फलमिह सम्यक् प्राप्यते॥

Verse 9

सर्वाण्येतानि सुभगे काश्यामायांति जाह्नवीम् । नित्यं पर्वसु सर्वेषु पुण्यैश्चायतनैः सह ॥ ९ ॥

सुभगे, सर्वाण्येतानि तीर्थशक्तयः पुण्यायतनैः सह नित्यं सर्वेषु पर्वसु च काश्यां जाह्नवीं प्रति आयान्ति॥

Verse 10

उत्तराभिमुखीं गंगां काश्यामायांति चान्वहम् । महापातकदोषादिदुष्टानां स्पर्शनोद्भवम् ॥ १० ॥

काश्यामुत्तराभिमुखीं गङ्गां जनाः अन्वहं आयान्ति। महापातकदोषादिदुष्टानां तस्या स्पर्शमात्रेण शुद्धिरुद्भवति॥

Verse 11

व्यपोहितुं स्वपापं च जंतुपापविमुक्तये । जन्मांतरशतेनापि सत्कर्मनिरतस्य च ॥ ११ ॥

स्वपापव्यपोहाय च जन्तूनां पापविमुक्तये च—सत्कर्मनिरतस्यापि—जन्मान्तरशतेनापि शुद्धिर्न सुलभा भवति ॥

Verse 12

अन्यत्र सुधिया भद्रे मोक्षो लभ्येत वा न वा । एकेन जन्मना त्वत्र गंगायां मरणेन च ॥ १२ ॥

अन्यत्र सुधिया भद्रे मोक्षो लभ्येत वा न वा; अत्र तु एकेन जन्मना गङ्गायां मरणेन च मोक्षः सुलभः ॥

Verse 13

मोक्षस्तु लभ्यते काश्यां नरेणावलितात्मना । ख्यातो धर्मनदो नाम ह्रदस्तत्रैव सुंदरि ॥ १३ ॥

काश्यां तु नरेणावलितात्मना मोक्षः निश्चयेन लभ्यते; तत्रैव सुन्दरि ‘धर्मनद’ इति ख्यातो ह्रदः पवित्रः ॥

Verse 14

धर्म एव स्वरूपेण महापातकनाशनः । धूली च धूतपापा सा सर्वतीर्थमयी शुभा ॥ १४ ॥

धर्म एव स्वरूपेण महापातकनाशनः; सा च धूली धूतपापा शुभा सर्वतीर्थमयी भवति ॥

Verse 15

हरेन्महापापसंघान्कूलजानिव पादपान् । किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ॥ १५ ॥

पुण्यतोया सरस्वती किरणा इव धूतपापा; सा तु महापापसंघान् कूलजानिव पादपान् हरति ॥

Verse 16

गंगा च यमुना चैव पंच नद्यः प्रकीर्तिताः । अतः पञ्चनदं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १६ ॥

गङ्गा च यमुना चैव पञ्चनद्यः प्रकीर्तिताः । अतः पञ्चनदं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

Verse 17

तत्राप्लुतो न गृह्णीयाद्देहितां पांचभौतिकीम् । अस्मिन्पंचनदीनां तु संगमेऽघौघभेदने ॥ १७ ॥

तत्राप्लुतो न गृह्णीयाद्देहितां पाञ्चभौतिकीम् । अस्मिन्पञ्चनदीनां तु सङ्गमेऽघौघभेदने ॥

Verse 18

स्नानमात्रान्नरो याति भित्वा ब्रह्मांडमंडपम् । प्रयागे माघमासे तु सम्यक् स्नानस्य यत्फलम् ॥ १८ ॥

स्नानमात्रान्नरो याति भित्वा ब्रह्माण्डमण्डपम् । प्रयागे माघमासे तु सम्यक् स्नानस्य यत्फलम् ॥

Verse 19

तत्फलं स्याद्दिनैकेन काश्यां पंचनदे ध्रुवम् । स्नात्वा पंचनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ १९ ॥

तत्फलं स्याद्दिनैकेन काश्यां पञ्चनदे ध्रुवम् । स्नात्वा पञ्चनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥

Verse 20

विष्णुं माधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् । यावत्संख्यास्तिला दत्ताः पितृभ्यो जलतर्पणे ॥ २० ॥

विष्णुं माधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् । यावत्सङ्ख्यास्तिला दत्ताः पितृभ्यो जलतर्पणे ॥

Verse 21

पुण्ये पञ्चनदे तीर्थे तृप्तिः स्यात्तावदाब्दिकी । श्रद्धया यैः कृतं श्राद्धं तीर्थे पञ्चनदे शुभे ॥ २१ ॥

पुण्ये पञ्चनदे तीर्थे श्रद्धया यैः कृतं श्राद्धं, तेषां पितॄणां तृप्तिः संवत्सरपर्यन्तं भवति, शुभे पञ्चनदतीर्थे।

Verse 22

तेषां पितामहा मुक्तानानायोनिगता अपि । यमलोके पितृगणैर्गार्थयं परिगीयते ॥ २२ ॥

तेषां पितामहाः मुक्ताः सन्तोऽपि नानायोनिगता अपि, यमलोके पितृगणैः गाथाभिः परिगीयन्ते।

Verse 23

महिमानं पांचनदं दृष्ट्वा श्राद्धविधानतः । अस्माकमपि वंश्योऽत्र कश्चिच्छ्राद्धं करिष्यति ॥ २३ ॥

पञ्चनदस्य महिमानं दृष्ट्वा श्राद्धविधानतः, अस्माकमपि वंशे कश्चिदत्र कदाचित् श्राद्धं करिष्यति।

Verse 24

काश्यां पञ्चनदं प्राप्य येन मुच्यामहे वयम् । तत्र पञ्चनदे तीर्थे यत्किंचिद्दीयते वसु ॥ २४ ॥

काश्यां पञ्चनदं प्राप्य येन वयं मुच्यामहे, तस्मिन् पञ्चनदतीर्थे यत्किञ्चिदपि वसु दत्तं फलवद्भवति।

Verse 25

कल्पक्षयेऽपि न भवेत्तस्य पुण्यस्य संक्षयः । वंध्यापि वर्षपर्यंतं स्नात्वा पञ्चनदे ह्रदे ॥ २५ ॥

कल्पक्षयेऽपि तस्य पुण्यस्य न संक्षयः; पञ्चनदह्रदे संवत्सरपर्यन्तं स्नात्वा वंध्यापि पुण्यभाग्भवति।

Verse 26

समर्च्य मंगलां गौरीं पुत्रं जनयति ध्रुवम् । जलैः पांचनदैः पुण्यैर्वाससा परिशोधितैः ॥ २६ ॥

मङ्गलां गौरीं समर्च्य पञ्चनदपुण्यजलैः परिशोधितवस्त्रैश्च विधिवत् कृत्वा ध्रुवं पुत्रं जनयति।

Verse 27

महाफलमवाप्नोति स्नापयित्वेह दिक्श्रुताम् । पञ्चामृतानां कलशैरष्टोत्तरशतोन्मितैः ॥ २७ ॥

इह दिक्श्रुतां देवतां पञ्चामृतैः पूर्णैः कलशैरष्टोत्तरशतेन स्नापयित्वा महाफलमवाप्नोति।

Verse 28

तुलितोऽधिकतां प्राप्तो बिंदुः पांचनदस्तु सः । पंचकूर्चेन पीतेन यात्र शुद्धिरुदाहृता ॥ २८ ॥

तुलने सति पञ्चनदात् अप्यधिकतां प्राप्तोऽयं बिन्दुः; पञ्चकूर्चं पीत्वा यात्राशुद्धिरिति शुद्धिरुदाहृता।

Verse 29

सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य बिन्दुं पञ्चनदांभसाम् । भवेदथ ह्रदस्नानाद्राजसूयाश्वमेधयोः ॥ २९ ॥

श्रद्धया पञ्चनदाम्भसां बिन्दुमेकं प्राश्य सा शुद्धिर्भवेत्; तथा ह्रदस्नानात् राजसूयाश्वमेधयोः फलमवाप्यते।

Verse 30

यत्फलं तच्छतगुणं स्मृतं पञ्चनदांबुना । राजसूयाश्वमेधौ च भवेतां स्वर्गसाधने ॥ ३० ॥

यत्फलं कर्मणः क्वचित्, तत् पञ्चनदाम्बुना शतगुणं स्मृतम्; तेन राजसूयाश्वमेधौ स्वर्गसाधने भवेताम्।

Verse 31

आब्रह्मपट्टिकाद्वंद्वान्मुक्तिः पञ्चनदांबुभिः । स्वर्गनद्यभिषेकोऽपि न तथा संमतः सताम् ॥ ३१ ॥

आब्रह्मपट्टिकाद्वन्द्वान्मुक्तिः पञ्चनदाम्भुभिः प्राप्यते इति श्रूयते; तथापि स्वर्गनद्यभिषेकोऽपि सतां मते तद्वत् परममूल्यं न लभते।

Verse 32

अभिषेकः पांचनदो यथानन्यो वरप्रदः । शतं समास्तपस्तप्त्वा कृते यत्प्राप्यते फलम् ॥ ३२ ॥

अभिषेकः पाञ्चनदः सर्वथा अनुपमः वरप्रदः; कृते शतं समास्तपस्तप्त्वा यत्फलं प्राप्यते, तत् अस्मिन्नेव लभ्यते।

Verse 33

तत्कार्तिके पञ्चन्दे सकृत्स्नानेन लभ्यते । इष्टापूर्तेषु धर्मेषु यावज्जन्मकृतेषु यत् ॥ ३३ ॥

तत् कार्तिके पञ्चन्दे सकृत्स्नानेनैव लभ्यते; इष्टापूर्तधर्मेषु यावज्जन्मकृतेषु यत्पुण्यं, तत्सर्वं तेन सिध्यति।

Verse 34

अन्यत्र स्यात्फलं तस्याधिकं पञ्चनदांबुभिः । न धूतपापसदृशं तीर्थं क्वापि महीतले ॥ ३४ ॥

अन्यत्र तस्य फलम् अधिकं स्यात् पञ्चनदाम्भुभिः; तथापि महीतले क्वापि धूतपापसदृशं तीर्थं न विद्यते।

Verse 35

यदेकस्नानतो नश्येदघं जन्मत्रयार्जितम् । कृते धर्मंनदं नाम त्रेतायां धूतपातकम् ॥ ३५ ॥

यदेकस्नानतो नश्येदघं जन्मत्रयार्जितम्; कृते ‘धर्मनदा’ नाम, त्रेतायां ‘धूतपातकम्’ इति विश्रुतम्।

Verse 36

द्वापरे बिंदुतीर्थँ च कलौ पञ्चनदं स्मृतम् । बिंदुतीर्थे नरो दत्वा कांचनं कृष्णकलोन्मितम् ॥ ३६ ॥

द्वापरे युगे बिन्दुतीर्थं प्रधानं प्रकीर्तितम्, कलौ तु पञ्चनदं स्मृतम्। बिन्दुतीर्थे कृष्णकलोन्मितं काञ्चनं यो नरः ददाति, स महान् धर्मपुण्यं लभते॥

Verse 37

न दरिद्रो भवेत्क्वापि न सुखेन वियुज्यते । गोभूतिलहिरण्याश्ववासोन्नस्थानभूषणम् ॥ ३७ ॥

स कदाचिदपि क्वापि न दरिद्रो भवति, न च सुखेन वियुज्यते। गोभूमितिलहिरण्याश्ववासोत्तमस्थानभूषणादीनि च लभते॥

Verse 38

यत्किंचिद्बिंदुतीर्थेऽत्र दत्वाक्षयमवाप्नुयात् । एकामप्याहुतिं कृत्वा समिद्धेऽग्नौ विधानतः ॥ ३८ ॥

अत्र बिन्दुतीर्थे यत्किञ्चिद्दत्तं तदक्षयफलदं भवति। समिद्धेऽग्नौ विधानतः एकामप्याहुतिं कृत्वा अपि अव्ययं फलं प्राप्नुयात्॥

Verse 39

पुण्ये धर्मनदीतीर्थे कोटिहोमफलं लभेत् । न पंचनदतीर्थस्य महिमानमनंतकम् ॥ ३९ ॥

पुण्ये धर्मनदीतीर्थे कोटिहोमफलं लभेत। पञ्चनदतीर्थस्य तु महिमा अनन्तकः, न केनापि पूर्णं वर्णयितुं शक्यते॥

Verse 40

कोऽपि वर्णयितुं शक्तश्चतुर्वर्गशुभौकसः । इति ते कथितं भद्रे काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ४० ॥

काशीं चतुर्वर्गशुभौकसं पूर्णतया वर्णयितुं कश्चिदपि न शक्तः। अतः भद्रे, ते उत्तमं काशीमाहात्म्यं मया कथितम्॥

Verse 41

सुखदं मोक्षदं नॄणां महापातकनाशनम् । ब्रह्मघ्नो मधुपः स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ ४१ ॥

एतत् सुखदं मोक्षदं नॄणां महापातकनाशनम्। ब्रह्मघ्नो मधुपः स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पगश्चापि एतेन शुद्धिमाप्नुवन्ति॥

Verse 42

महापातकयुक्तोऽपि संयुक्तोऽप्युपपातकैः । अविमुक्तस्य माहात्म्यश्रवणाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥

महापातकयुक्तोऽपि उपपातकैः संयुक्तोऽपि, अविमुक्तस्य माहात्म्यश्रवणात् शुद्धिमाप्नुयात्॥

Verse 43

ब्राह्मणो वेदविद्वान्स्यात्क्षत्त्रियो विजयी रणे । वैश्यो धनपतिः शूद्रो विष्णुभक्तसमागमी ॥ ४३ ॥

ब्राह्मणो वेदविद्वान् स्यात्, क्षत्त्रियो विजयी रणे। वैश्यो धनपतिः स्यात्, शूद्रो विष्णुभक्तसमागमी॥

Verse 44

श्रवणादस्य सुभगे भूयात्पठनतोऽपि वा । सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ ४४ ॥

श्रवणादस्य सुभगे भूयात् पठनतोऽपि वा। सर्वयज्ञेषु यत् पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत् फलम्॥

Verse 45

तत्सर्वं समवाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि । विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ॥ ४५ ॥

तत् सर्वं समवाप्नोति पठनात् श्रवणादपि। विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम्॥

Verse 46

भार्यार्थी लभते भार्यां सुतार्थी पुत्रमाप्नुयात् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्तितम् ॥ ४६ ॥

भार्यार्थी भार्यां लभते, सुतार्थी पुत्रमाप्नुयात्। अविमुक्तस्य माहात्म्यं मया ते सम्यक् परिकीर्तितम्॥

Verse 47

विष्णुभक्ताय दातव्यं शिवभक्तिरताय च । जगज्जननिभक्ताय सूर्यहेरंबसेविने ॥ ४७ ॥

विष्णुभक्ताय दातव्यं शिवभक्तिरताय च। जगज्जननीभक्ताय सूर्यहेरम्बसेविने॥

Verse 48

गुरुशुश्रूषवे दत्वा तीर्थास्नानफलं लभेत् । शठाय निंदकायापि गोविप्रसुरविद्विषे । गुरुद्रुहेऽसूयकाय दत्वा मृत्युमवाप्नुयात् ॥ ४८ ॥

गुरुशुश्रूषवे दत्त्वा तीर्थस्नानफलं लभेत्। शठाय निन्दकायापि गोविप्रसुरविद्विषे॥ गुरुद्रुहेऽसूयकाय दत्त्वा मृत्युमवाप्नुयात्॥

Verse 49

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे काशीमाहात्म्ये एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे काशीमाहात्म्ये एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥