माण्डhाता वसिष्ठं पृच्छति—पुत्रवाक्यश्रवणानन्तरं राज्ञः कः प्रत्युत्तरः, ब्रह्मसम्बद्धा सा मोहिनी का चेति। वसिष्ठो वदति—विष्णुभक्तो राजा प्रियतमा-सहितः प्रमुदितः सन् धनं विभजति; पुत्रविवाहार्थं भागं, मोहिन्यै भागं, शेषं यथायोग्यं विनियुङ्क्ते। स पुरोहितं आज्ञापयति—शुभकाले धर्माङ्गदस्य विवाहान् विधिवत् कारय; पुत्रविवाहाननुष्ठाने महापातकदोषः, कृत्ये तु पुत्रगुणानपेक्षया यज्ञफलप्राप्तिरिति। धर्माङ्गदः वरुणकन्यां नागकन्याश्च शास्त्रोक्तविधिना परिणयति, ब्राह्मणेभ्यो दानं दत्त्वा पितरौ पूजयति। स मातरं सन्ध्यावलीं प्रति निवेदयति—मम प्रधानव्रतं पितृसेवा, न स्वर्गसुखलालसा। राज्यप्रशासने नियुक्तः स निरीक्षणं, न्यायव्यवहारं, मानतौलशुद्धिं, गृहसंरक्षणं, समाजनियमांश्च स्थापयति; अन्ते राजाज्ञया विष्णोरेवैकान्तपूजां दृढतया प्रवर्तयति।
Verse 1
मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥
मांधातोवाच—पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा महीपतिः किं चकार, ब्रह्मन्? सा च मोहिनी राज्ञः प्रिया विधातुः (ब्रह्मणः) सुता चासीत्॥
Verse 2
आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥
आश्चर्यरूपं त्वया कथितम् आख्यानं सुधोपमम्। विशेषतस्तु पुण्यं सर्वसंदेहभंजनं च॥
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥
वसिष्ठ उवाच—तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः। प्रियया सहोदतिष्ठत्, ताः श्रियश्चावलोकयत्॥
Verse 4
क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥
क्षणमात्रं भूपतेः राजा विष्णुपरायणः हर्षसमन्वितोऽभवत् । नागकन्याः समस्तास्तु वारुण्या सहिता मुदा प्रमुदिताः ॥
Verse 5
प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥
स प्रेम्णा तनये प्रददौ भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिः बहुरत्नसमन्वितं ददौ ॥
Verse 6
मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥
कामबाणप्रपीडितो राजा मोहिन्यै वित्तं प्रददौ । पिता तु धर्माङ्गदसमाहृतं वित्तं संविभज्य यथायोग्यं वितरितवान् ॥
Verse 7
पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥
काले भूपतिः पुरोहितमाहूयेदमुवाच । ब्रह्मन्, मत्सुतः सर्वासां पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥
Verse 8
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये नित्यसंस्थितः । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे सन्निहितो भवति ॥
Verse 9
वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥
द्विजान् स्वस्तिवाचनं कारयित्वा, गोस्वर्णाम्बरदानैः तान् तोषयित्वा, मम पुत्रस्य धर्माङ्गदस्य वै विवाहं कुरु।
Verse 10
यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥
यः पिता मन्दधीः पुत्रस्योद्वाहं लोकेऽस्मिन् न करोति, स घोरेऽप्रतिष्ठे नरके युगायुतं मज्जेत्।
Verse 11
तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥
तस्मात् धर्मसमन्वितः पिता पुत्रम् उद्वाहयेत्; येन सुतः संस्थापितः, तेनैवात्मा अपि संस्थापितो भवति।
Verse 12
सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥
भूसुर, पुत्रोद्वाहे कृते तस्य सर्वक्रतुफलं भवेत्; गुणयुक्तस्य पुत्रस्य, निर्गुणस्यापि।
Verse 13
पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥
धर्ममिच्छता पित्रा विवाहः कारयितव्यः; यो पिता दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान् न संयोजयेत्, स पितृधर्मं न पालयति।
Verse 14
न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥
यो नर इहामुत्र च विगर्हितः स न पुमान् इति विज्ञेयः। तस्मात् पुत्राः दारैः समन्विताः सद्वृत्त्या जीविकया च युक्ताः कार्याः॥
Verse 15
यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥
यथा ते पुत्राः तुष्टाः सुखिनः सुमानिताश्च रमन्ते, तथा राज्ञो वचनं श्रुत्वा तस्य पुरोहितो द्विजः…॥
Verse 16
धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥
धर्माङ्गदस्य विवाहार्थं स हर्षसंयुत उद्यतः। स युवापि अनिच्छन्नेव लज्जासुत इव स्त्रीसौख्यं जग्राह॥
Verse 17
स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥
तदा पितुर्वाक्याद् स दारसंग्रहणं स्वीचकार। वरुणात्मजया सार्धं मनोहराः नागकन्याश्च जग्राह॥
Verse 18
उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥
स महाबाहुः भुवि रूपेणाप्रतिमः सर्वास्ताः उपयेमे। विधिदृष्टेन कर्मणा तासां सर्वासाम् उद्वाहं कृत्वा॥
Verse 19
वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥
स हर्षेण विप्रेभ्यो वसु-गो-रत्नदानानि प्रददौ। ततः कृतदारः सन् मातुः पितुश्च पादान् मुदा ववन्दे॥
Verse 20
ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥
ततः धर्माङ्गदस्य सुतः संध्यावलीदेवीं प्राह— “देवि, पितुर्वाक्येन मम दारसंग्रहः संजातः।”॥
Verse 21
एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥
एतन्मे मनसि न जायते— यत् पित्रोद्वाहितोऽहमिति। देवि, अव्ययं विज्ञं पितरं शुश्रूषितुमेवाहम्॥
Verse 22
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित् स्वर्गेणापि प्रयोजनम्। मे कार्यं पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम्॥
Verse 23
संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥
संध्यावल्युवाच— चिरं जीव सुखं पुत्र, भुङ्क्ष्व भोगान् मनोऽनुगान्। पितुः प्रसादाद् दीर्घायुः; मे मनो नन्दय, सुत॥
Verse 24
त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥
त्वया सुपुत्रिणी अहं जाता, गुणवान् पुत्रः क्षितौ जातः; सपत्नीनां सर्वासां हृदयेऽहं निश्चलतया संस्थिता हि।
Verse 25
एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥
एवमुक्त्वा स परिष्वज्य, मूर्ध्नि चासकृदाघ्राय; ततः पुत्रं व्यसर्जयत् राज्यतन्त्रावलोकने।
Verse 26
विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥
विसर्जितस्तदा मात्रा, मातॄरन्याः प्रणम्य च; राज्यतन्त्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः।
Verse 27
दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥
दुष्टनिग्रहणं चक्रे, शिष्टानां परिपालनम्; अटनं सर्वदेशेषु, वीक्षणं सर्वकर्मणाम्।
Verse 28
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम्; हस्त्यश्वपोषणं चक्रे, चारचक्रेक्षणं तथा।
Verse 29
वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥
नृपो वादानां संवीक्षणं चकार; दिने दिने तुलामानस्य सम्यग्व्यवस्थां स्थापयामास; गृहे गृहे नराणां संरक्षणं चकार ॥
Verse 30
स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥
क्वचिद् बालः स्तनंधयी रोदिति; स्तनहीनोऽपि न रोदिति। तथा श्वश्रूर्वध्वा अवमानिता कुत्रापि न प्ररोदिति ॥
Verse 31
क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥
क्वचित् समर्थः सुतः पितरं न याचते; तथा केषांचिद् राज्येषु पुनर्वर्णसंकरो नाभवत् ॥
Verse 32
न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥
न गूढविभवो लोकः धर्मे दूषणं वदति; तथा सभर्तृका नारी कंचुकविहीना न भवेत् ॥
Verse 33
गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥
मदीये राज्ये स्त्रीणां गृहान्निष्क्रमणं मा भूात्। विधवा सकेशा मा भवेत्; अभर्तृका चाकेेशा मा भवेत् ॥
Verse 34
मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥
मा व्रतीह सदाक्रोशी भवेत्; मा च मारण्या नगराश्रयाः। सामान्यवृत्त्यदाताऽपि निर्घृणो जनो मे राज्ये न निवसेत्॥
Verse 35
गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥
गोपालो नगराकाङ्क्षी, निर्गुणोऽप्युपदेशकः। ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च—मा मे राज्ये वसेदिह॥
Verse 36
यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥
यो हि निष्पादयेन्नीलीं, नीलीरङ्गातिसेचकः। निर्वास्यौ तावुभौ पापौ; यो वै मद्यं करोति च॥
Verse 37
वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥
वृथा मांसं हि योऽश्नाति, पृष्ठमांसप्रियो हि यः। तस्य वासो न मे राज्ये; स्वकलत्रं त्यजेच्च यः॥
Verse 38
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां योऽन्यतमं देवमिहोपपूजयेत्। स दण्ड्यश्च वध्यश्चास्मदीयैः; सगर्भां प्रसूतां युवतीं यथा गच्छेत्॥
Verse 39
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे ‘शिक्षानिरूपण’नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ २१ ॥
The chapter frames marriage as the son’s formal establishment in gṛhastha life and social order; by establishing the son through a sanctioned saṃskāra, the father is said to secure his own standing and merit, even gaining sacrifice-like fruits, whereas neglect is portrayed as producing severe demerit.
Regular inspections of administrative work, maintenance of elephants and horses, oversight of spies, proper adjudication of disputes, daily accuracy in weighing and measuring, and direct protection of subjects household-by-household are presented as core practices.
It portrays the king’s realm as enforcing religious boundaries: abandoning Viṣṇu for other deities is treated as a punishable offense, indicating a model where statecraft protects not only public order but also a defined devotional norm.