वसुमोहिन्योः संवादेऽस्मिन्नध्याये प्रथमतः प्रेतशिलाया माहात्म्यं प्रभास-प्रभासेश-सम्बन्धेन, अत्रेः पादचिह्नाङ्कितशिलया च, पवित्रीकृत्य प्रतत्वमोचनशक्तिः पिण्डोदकस्नानादिभिः प्रतिपाद्यते। ततः गया-श्राद्धस्य कठोरविधिः—प्रभासेशशिवपूजा, दक्षिणे यमधर्मयोः श्वानद्वयस्य च बलिदानम्, पितृआवाहनं प्राचीनावीतधारणं दक्षिणाभिमुखोपवेशनं, कव्यवाहनानलसोमयमार्यम्णां स्मरणं, पञ्चगव्यशुद्धिः, तिलोदकं, यव-तिल-घृत-मधुसंयोगाः, यथामन्त्रपाठः, दम्पत्योः संयुक्तपिण्डनिषेधश्च। गयायां कालदोषाभावः, पिण्डद्रव्यविकल्पः, नरकस्थ-तिर्यग्योन्यादिषु अकालमृत-पीडितादि सर्वेषां प्रति समर्पणविस्तारश्चोक्तः। अनन्तरं प्रेतपर्वत-ब्रह्मकुण्ड-पञ्चतीर्थ-उत्तर/दक्षिणमानस-भ्रमणं सूर्यपूजा सपीण्डीकरणं च, फल्गुतीर्थे गदाधरपूजा, धर्मारण्ये मटङ्गतडागे च समापनं—द्वितीयदिनकर्मसमूह इति।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि पुण्यं प्रेतशिलाभवम् । माहात्म्यं यत्र दत्वा तु पिंडान्पितॄन्समुद्धरेत् ॥ १ ॥
वसुरुवाच—शृणु मोहिनि, वक्ष्यामि प्रेतशिलाभवं पुण्यम्। यत्र पिण्डान् दत्त्वा पितॄन् समुद्धरेत्, तस्य माहात्म्यं कथयामि॥
Verse 2
आच्छादितशिलापादः प्रभासेनात्रिणा ततः । प्रभासो मुनिभिस्तुष्टः शिलांगुष्ठानिर्गतः ॥ २ ॥
ततः प्रभासेनात्रिणा शिलापाद आच्छादितः। प्रभासो मुनिभिस्तुष्टः शिलायाः अङ्गुष्ठस्थानात् निर्गतः॥
Verse 3
अंगुष्ठस्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्तितः । शिलांगुष्ठैकदेशो यः सा च प्रेतशिला स्थिता ॥ ३ ॥
अङ्गुष्ठचिह्ने स्थितोऽपि भगवान् प्रभासेश इति प्रकीर्तितः। यः शिलायाम् अङ्गुष्ठैकदेशसदृशो भागः, सा शिला तत्र प्रेतशिला इति प्रतिष्ठिता॥
Verse 4
पिंडदानाद्यतस्तस्मात्प्रेतत्वान्मुच्यते नरः । महानदी प्रभासात्र्योः संगमे स्नानकृन्नरः ॥ ४ ॥
तस्मात् पिण्डदानादिकर्मभिः प्रेतत्वात् नरः प्रमुच्यते। तथा महानदी-प्रभासात्री-सङ्गमे स्नानकृन्नरोऽपि तस्मात् प्रेतभावात् विमुच्यते॥
Verse 5
वामदेवः स्वयं भूयाद्वामतीर्थं ततः स्मृतम् । प्रार्थितोऽथ महानद्यां रामस्नातोऽभवद्यदा ॥ ५ ॥
वामदेवः स्वयं तत्राभवत्, तस्मात् तत् वामतीर्थम् इति स्मृतम्। अथ प्रार्थिते सति, यदा स महानद्यां रामः स्नातोऽभवत् तदा॥
Verse 6
रामतीर्थं त्वत्रजातं सर्वलोकसुपावनम् । जन्मांतरसहस्रैस्तु यत्कृतं पातकं नरैः ॥ ६ ॥
अत्र जातं रामतीर्थं सर्वलोकसुपावनम्। जन्मान्तरसहस्रैस्तु नरैः कृतं यत् पातकं तत्—॥
Verse 7
तत्सर्वं विलयं याति रामतीर्थाभिषेचनात् । मंत्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः ॥ ७ ॥
तत् सर्वं विलयं याति रामतीर्थाभिषेचनात्। मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः, स तद् फलम् आप्नोति॥
Verse 8
रामतीर्थे पिंडदस्तु विष्णुलोके महीयते । रामराम महाबाहो देवानामभयंकर ॥ ८ ॥
रामतीर्थे पिण्डं दत्त्वा यो नरः स विष्णुलोके महीयते। हे राम राम महाबाहो, देवानामभयङ्करः॥
Verse 9
त्वां नमस्ये तु देवेश मम नश्यतु पातकम् । नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत् ॥ ९ ॥
त्वां नमस्ये देवेश, मम पातकं नश्यतु। प्रभासेशं भासमानं शिवं नमस्कृत्य शुभं व्रजेत्॥
Verse 10
तं च शंभुं नमस्कृत्य कुर्याद्याम्यबलिं ततः । आपस्त्वमसि देवेशँ ज्योतिषां पतिरेव च ॥ १० ॥
तं शम्भुं नमस्कृत्य ततः कुर्याद् याम्यबलिं। ‘आपस्त्वमसि देवेश, ज्योतिषां पतिरेव च’ इति जपेत्॥
Verse 11
पापं नाशय मे शीघ्रं मनोवाक्कायकर्म्मजम् । शिलाया जघनं भूयः समाक्रांतं यमेन च ॥ ११ ॥
मनोवाक्कायकर्मजं पापं मे शीघ्रं नाशय। यमेन शिलायां समाक्रान्तं जघनं मे भूयो मा भवेत्॥
Verse 12
धर्मराजेनाद्रिरुक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलायेह संस्थितौ ॥ १२ ॥
धर्मराजेनाद्रिरुक्तो ‘मा गच्छ’ इति, तस्मान्नगः स्मृतः। अत्र यमराजधर्मराजौ निश्चलौ संस्थितौ॥
Verse 13
ताभ्यां बलिमकृत्वा स्याद्गयाश्राद्धमपार्थकम् । श्वानौ द्वौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ ॥ १३ ॥
ताभ्यां बलिमकृत्वा स्याद् गयाश्राद्धमपार्थकम्। श्वानौ द्वौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ॥
Verse 14
ताभ्यां पिंडं प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसकौ । तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सघृतेन च ॥ १४ ॥
ताभ्यां पिण्डं प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसकौ। तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सघृतेन च॥
Verse 15
पितॄनावाह्य तेभ्यश्च मंत्रैः पिंडांस्तु निर्वपेत् । कृत्वा ध्यानं पितॄणां तु प्रयतः प्रतपर्वते ॥ १५ ॥
पितॄनावाह्य तेभ्यश्च मन्त्रैः पिण्डांस्तु निर्वपेत्। कृत्वा ध्यानं पितॄणां तु प्रयतः प्रतपर्वते॥
Verse 16
प्राचीनावीतिको भूयाद्दक्षिणाभिमुखः स्मरन् । कव्यवालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा ॥ १६ ॥
प्राचीनावीतिको भूयाद् दक्षिणाभिमुखः स्मरन्। कव्यवाहनोऽनलो सोमो यमश्चैवार्यमा तथा॥
Verse 17
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छंतु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह ॥ १७ ॥
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः। आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह॥
Verse 18
मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिंडप्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम् ॥ १८ ॥
मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिण्डप्रदानार्थं गयां पुण्यां समागतः ॥
Verse 19
ते सर्वे तृप्तिमायांतु श्राद्धेनानेन शाश्वतीम् । आचम्योक्त्वाथ पंचांगं प्राणानायम्ययत्नतः ॥ १९ ॥
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु श्राद्धेनानेन शाश्वतीम् । आचम्य पञ्चाङ्गं जप्त्वा प्राणानायम्ययत्नतः ॥
Verse 20
पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे । एवं संकल्प्य विवच्छ्राद्धं कुर्याद्यथाक्रमम् ॥ २० ॥
पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे । एवं संकल्प्य विधिवच्छ्राद्धं कुर्याद्यथाक्रमम् ॥
Verse 21
पितॄनावाह्य चाभ्यर्च्य मंत्रैः पिंडप्रदो भवेत् । प्रज्वाल्य पूर्वं तत्स्थानं पंचगव्यैः पृथक् पृथक् ॥ २१ ॥
पितॄनावाह्य चाभ्यर्च्य मन्त्रैः पिण्डप्रदो भवेत् । प्रज्वाल्य पूर्वं तत्स्थानं पञ्चगव्यैः पृथक् पृथक् ॥
Verse 22
दत्वा श्राद्धं सपिंडानां तेषां दक्षिणभागतः । कुशैरास्तीर्य तेषां तु संकृद्दत्वा तिलोदकम् ॥ २२ ॥
दत्त्वा श्राद्धं सपिण्डानां तेषां दक्षिणभागतः । कुशैरास्तीर्य तेषां तु संकृद्दत्वा तिलोदकम् ॥
Verse 23
गृहीत्वांजलिना तेभ्यः पितृतीर्थेन यत्नतः । सक्तना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिंडकम् ॥ २३ ॥
पितृतीर्थेन करस्याञ्जलिना यत्नतः सलिलं गृहीत्वा, यवमिश्रितं मुष्टिमात्रं अक्षय्यपिण्डकं तेभ्यः समर्पयेत् ॥
Verse 24
तिलाज्यदधिमध्वादि पिंडद्रव्येषु योजयेत् । संबधिनस्तिलाद्यैश्च कुशैष्वावाहयेत्ततः ॥ २४ ॥
तिलाज्यदधिमध्वादि पिण्डद्रव्येषु योजयेत्; ततः तिलादिभिः कुशेषु संबन्धिनः पितॄन् आवाहयेत् ॥
Verse 25
एतांस्तु मंत्रांस्त्रीञ्छ्राद्धे स्त्रीलिंगान्वै समुच्चरेत् । पिंडान्दद्याद्यथा पूर्वं पितॄनावाह्य पूर्ववत् ॥ २५ ॥
श्राद्धे तु एतान् मन्त्रान् त्रीन् स्त्रीलिङ्गरूपेण समुच्चरेत्; पूर्ववत् पितॄन् आवाह्य, यथापूर्वं पिण्डान् दद्यात् ॥
Verse 26
स्वगोत्रे वा विगोत्रे वा दंपत्योः पिंडपातने । अपृथङ्निष्फलं श्राद्धं पिंडं चोदकतर्पणम् ॥ २६ ॥
स्वगोत्रे वा विगोत्रे वा दम्पत्योः पिण्डपातने, अपृथक् कृतं श्राद्धं निष्फलं भवति; पिण्डं च उदकतर्पणं च फलहीनम् ॥
Verse 27
पिंडपात्रे तिलान्दत्वा पूरयित्वा शुभोदकैः । मंत्रेणानेन पिंडांस्तान्प्रदक्षिणकरं यथा ॥ २७ ॥
पिण्डपात्रे तिलान् निक्षिप्य शुभोदकैः पूरयित्वा, अनेन मन्त्रेण तान् पिण्डान् प्रदक्षिणक्रमेण यथाविधि विन्यसेत् ॥
Verse 28
परिषिंचेत्त्रिधा सर्वान्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । पितॄन्विसृज्य चाचम्य साक्षिणः श्रावयेत्सुरान् ॥ २८ ॥
त्रिवारं सर्वान् परिषिञ्चेत् शुद्ध्यर्थं, ततः प्रणिपत्य क्षमां याचेत्। पितॄन् विसृज्य, आचम्य, साक्षिभूतान् देवान् विधिवत् श्रावयेत्॥
Verse 29
सर्वस्थानेषु चैवं स्यात्पिंडदानं तु मोहिनि । गयायां पिंडदाने तु न च कालं विचिंतयेत् ॥ २९ ॥
एवं सर्वतीर्थेषु पिण्डदानं विधीयते, हे मोहिनि। गयायां तु पिण्डदाने काले विषये न किञ्चिद् विचिन्तयेत्॥
Verse 30
अधिमासे जनिदिने ह्यस्ते च गुरुशुक्रयोः । न त्यजेत्तु गयाश्राद्धं सिंहस्थे च बृहस्पतौ ॥ ३० ॥
अधिमासे जनिदिने तथा गुरुशुक्रयोः अस्तकालेऽपि, सिंहस्थे बृहस्पतौ च, गयाश्राद्धं न त्यजेत्॥
Verse 31
दंडं प्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिंडदः । न्यस्य विष्णुपदे दंडं मुच्यते पितृभिः सह ॥ ३१ ॥
गयां गत्वा भिक्षुः पिण्डदानं न कुर्यादपि, दण्डं तु प्रदर्शयेत्। विष्णुपदे दण्डं न्यस्य स पितृभिः सह मुच्यते॥
Verse 32
पायसेन गयायां च सक्तुना पिष्टकेन वा । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते ॥ ३२ ॥
गयायां पायसेन वा सक्तुना वा पिष्टकेन वा। चरुणा तण्डुलाद्यैर्वा पिण्डदानं विधीयते॥
Verse 33
गयां दृष्ट्वा तु सुभगे महापापोऽपि पातकी । पूतः कृत्याधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ॥ ३३ ॥
हे सुभगे! गयां दृष्ट्वा महापापीऽपि पातकी शुद्धिं याति; श्राद्धकर्माधिकारं लभते, तत्र श्राद्धकृद् ब्रह्मलोकं प्राप्नोति।
Verse 34
अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ॥ ३४ ॥
अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्, स न तत्फलमाप्नोति यत् फल्गुतीर्थे लभ्यते।
Verse 35
गयां प्राप्यार्पयेत्पिंडान्पितॄणां चातिवल्लभान् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ३५ ॥
गयां प्राप्य पितॄणामतिवल्लभान् पिण्डान् अर्पयेत्; विलम्बो न कर्तव्यः, विघ्नकरं कर्म न समाचरेत्।
Verse 36
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ ३६ ॥
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च; माता पितामही चैव प्रपितामही तथा।
Verse 37
मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिंडोमया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ३७ ॥
मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः; तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्।
Verse 38
अस्मत्कुले मृता ये च गतियषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डंददाम्यहम् ॥ ३८ ॥
अस्मत्कुले ये मृताः, येषां च गतिः शरणं वा न विद्यते, तेषामुद्धरणार्थं अहम् इमं पिण्डं ददामि।
Verse 39
बंधुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ३९ ॥
बंधुवर्गकुले ये मृताः, येषां च गतिः शरणं वा न विद्यते, तेषामुद्धरणार्थं अहम् इमं पिण्डं ददामि।
Verse 40
अजातदंता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४० ॥
अजातदन्ता ये केचित्, ये च गर्भे प्रपीडिताः, तेषामुद्धरणार्थं अहम् इमं पिण्डं ददामि।
Verse 41
अग्निदग्धाश्च ये केचिन्नाग्निदग्धास्तथा परे । विद्युच्चौरहता ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४१ ॥
अग्निदग्धा ये केचित्, नाग्निदग्धास्तथा परे, विद्युच्चौरहता ये च, तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम्।
Verse 42
दावदाहे मृता ये च सिंहव्याघ्रहताश्च ये । दंष्ट्रिभिः श्रृंगिभिर्वापि तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४२ ॥
दावदाहे मृता ये च, सिंहव्याघ्रहताश्च ये, दंष्ट्रिभिः श्रृंगिभिर्वापि, तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम्।
Verse 43
उद्ब्रंधनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये । आत्मनो घातिनो ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४३ ॥
उद्बन्धनमृतानां ये विषशस्त्रहताश्च ये । आत्मघातिन एवापि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 44
अरण्ये वर्त्मनि वने क्षुधया तृषया हताः । भूतप्रेतपिशाचैश्च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४४ ॥
अरण्ये वर्त्मनि वने क्षुधातृष्णाभिहताश्च ये । भूतप्रेतपिशाचैश्च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 45
रौरवे ये च तामिस्रे कालसूत्रे च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४५ ॥
रौरवे च तामिस्रे च कालसूत्रे च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 46
अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकं च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४६ ॥
अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकं च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 47
दुर्गतिं समनुप्राप्य अभिशापादिना हताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४७ ॥
दुर्गतिं समनुप्राप्य अभिशापादिभिराहताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 48
नरकेषु समस्तेषु यमदूतवशं गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४८ ॥
नरकेषु समस्तेषु यमदूतवशं गतान् । तेषामुद्धरणार्थायाहं पिण्डमिमं ददामि ॥
Verse 49
पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरीसृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ४९ ॥
पशुयोनिगतान् ये च पक्षिकीटसरीसृपान् । अथवा वृक्षयोनिस्थान् तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 50
जात्यं तरसहस्रेषु ये भ्रमंति स्वकर्मणा । मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ५० ॥
जात्यन्तरसहस्रेषु स्वकर्मणा ये भ्रमन्ति । मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 51
दिव्यंतरिक्षभूमिष्ठाः पितरो बांधवादयः । असंस्कृत मृता ये च तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम् ॥ ५१ ॥
दिव्येऽन्तरिक्षे भूमौ च स्थिताः पितर एव च । बान्धवादयः, असंस्कृतमृताश्च ये, तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥
Verse 52
ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा ॥ ५२ ॥
ये केचित् प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डेनानेन सर्वदा ॥
Verse 53
ये बांधवाबांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः । तेषां पिंडो मया दत्ते ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
ये बान्धवाः अबान्धवाः वा, ये चान्यजन्मनि मम बान्धवाः; तेषां सर्वेषां मया दत्तः पिण्डः स्वधासहितः उपतिष्ठतां, अक्षय्यः फलदः भवतु।
Verse 54
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे च ये मृताः । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः ॥ ५४ ॥
पितृवंशे ये मृता मातृवंशे च ये मृताḥ; गुरोः श्वशुरस्य च बान्धवेषु ये मृताḥ, अन्ये च ये बान्धवा मृताः—ते सर्वे स्मर्यन्तां, तेषां स्वधापिण्डोऽर्प्यताम्।
Verse 55
ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवश्च ये ॥ ५५ ॥
ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः, ये च क्रियालोपगताḥ, जात्यन्धाः पङ्गवश्च ये—तेषामपि एषः पिण्डः स्वधासहितः उपतिष्ठताम्।
Verse 56
विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञातज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ ५६ ॥
विरूपाः आमगर्भाश्च, ज्ञाताज्ञाताः कुले मम; तेषां मया दत्तः पिण्डः स्वधासहितः उपतिष्ठतां, अक्षय्यः भवतु।
Verse 57
आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः । कुलद्वये ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिंडमहं ददामि ॥ ५७ ॥
आ ब्रह्मणः पितृवंशजाता ये, मातुर्वंशभवाश्च मदीयाः; कुलद्वये ये मम संगताश्च—तेभ्यः स्वधेत्युक्त्वा पिण्डमहं ददामि।
Verse 58
साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा । मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ॥ ५८ ॥
साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा। मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता॥
Verse 59
आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवाननृणोऽहमृणत्रयात् ॥ ५९ ॥
आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधर। त्वमेव साक्षी भगवाननृणोऽहमृणत्रयात्॥
Verse 60
अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा गच्छेत्तु प्रेतपर्वतम् । ब्रह्मकुंडे ततः स्नात्वा देवादींस्तर्पयेत्सुधीः ॥ ६० ॥
अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा गच्छेत्तु प्रेतपर्वतम्। ब्रह्मकुंडे ततः स्नात्वा देवादींस्तर्पयेत्सुधीः॥
Verse 61
कृत्वाह्वानं पितॄणां तु प्रयतः प्रेतपर्वते । पूर्ववच्चैव संकल्प्य ततः पिंडान्प्रदापयेत् ॥ ६१ ॥
कृत्वाह्वानं पितॄणां तु प्रयतः प्रेतपर्वते। पूर्ववच्चैव संकल्प्य ततः पिंडान्प्रदापयेत्॥
Verse 62
स्वमंत्रैरथ संपूज्य परमाः पितृदेवताः । यावंतस्तु तिलाः पुंभिर्गृहीताः पितृकर्मणि ॥ ६२ ॥
स्वमंत्रैरथ संपूज्य परमाः पितृदेवताः। यावंतस्तु तिलाः पुंभिर्गृहीताः पितृकर्मणि॥
Verse 63
गच्छंति भीता असुरा स्तावंतो गरुडाहिवत् । पूर्ववत्सकलं कर्म कुर्यात्तत्रापि मोहिनि ॥ ६३ ॥
भीता असुरा गरुडाहिवत् स्तावन्तोऽपि पलायन्ते। हे मोहिनि, तत्रापि पूर्ववत् सकलं कर्म विधिवत् कुर्यात्॥
Verse 64
तिलमिश्रांस्तथा सक्तून्निःक्षिपेत्प्रेतपर्वते । ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तंते पितरो मम ॥ ६४ ॥
तिलमिश्रान् सक्तून् प्रेतपर्वते निःक्षिपेत्। ‘ये केचित् प्रेतरूपेण वर्तन्ते मम पितरः’ इति भावयन्॥
Verse 65
ते सर्वे तृप्तिमायांतु सक्तुभिस्तिलमिश्रितैः । आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यकिंचित्सचराचरम् ॥ ६५ ॥
ते सर्वे सक्तुभिस्तिलमिश्रितैस्तृप्तिमायान्तु। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किञ्चित् सचराचरम्॥
Verse 66
मया दत्तेन पिंडेन तृप्तिमायांतु सर्वशः । आदौ तु पंचतीर्थेषु चोत्तरे मानसे विधिः ॥ ६६ ॥
मया दत्तेन पिण्डेन सर्वशस्तृप्तिमायान्तु। आदौ पञ्चतीर्थेषु, उत्तरे मानसे विधिः॥
Verse 67
आचम्य कुशहस्तेन शिरश्चिभ्युक्ष्य वारिणा । उत्तरं मानसं गत्वा मंत्रेण स्नानमाचरेत् ॥ ६७ ॥
आचम्य कुशहस्तेन शिरश्चाभ्युक्ष्य वारिणा। उत्तरं मानसं गत्वा मन्त्रेण स्नानमाचरेत्॥
Verse 68
उत्तरे नानसे स्नान करोम्यात्भविशुद्धये । सूर्यलोकादिसंप्राप्तिसिद्धये पितृमुक्तये ॥ ६८ ॥
उत्तरे नानसे स्नानं करिष्यामि भाविशुद्धये । सूर्यलोकादिसंप्राप्तिसिद्धये पितृमुक्तये ॥
Verse 69
स्नात्वाथ तर्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि । आब्रह्मस्तंबपर्यंतं देवर्षिपितृमानवाः ॥ ६९ ॥
स्नात्वा तर्पणं कुर्याद् देवादीनां यथाविधि । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवान् ॥
Verse 70
तृप्यंतु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः । श्राद्धे सपिंडकं कुर्यात्स्वसूत्रोक्त विधानतः ॥ ७० ॥
तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः । श्राद्धे सपिण्डीकरणं कुर्यात् स्वसूत्रोक्तविधानतः ॥
Verse 71
अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र स्वामिना सर ॥ ७१ ॥
अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक् कुर्याद् अन्यत्र स्वामिना सह ॥
Verse 72
ॐ नमोऽस्तु भानवे भत्रैसोमभौमज्ञरूपिणे । जीवभार्गवशनैश्चरराहुकेतुस्वलरूपिणे ॥ ७२ ॥
ॐ नमोऽस्तु भानवे भद्रैः सोमभौमबुधरूपिणे । गुरुभार्गवशनैश्चरराहुकेतुस्वरूपिणे ॥
Verse 73
सूर्यं नत्वार्चयित्वा च सूर्यलोकं नयेत्पितॄन् । मानसं हि सरो ह्यत्र तस्मादुत्तरमानसम् ॥ ७३ ॥
सूर्यं नत्वा समर्च्य च सूर्यलोकं नयेत् पितॄन्। अत्र हि मानसं सरः, तस्माद् एतद् उत्तरमानसम्॥७३॥
Verse 74
उत्तरान्मानसान्मौनी व्रजेहक्षिणमानसम् । उदीचीतीर्थमित्युक्तं ततोदीच्यां विमुक्तिदम् ॥ ७४ ॥
उत्तरान् मानसान् मौनी व्रजेत् दक्षिणमानसम्। उदीचीतीर्थमित्युक्तं ततोदीच्यां विमुक्तिदम्॥७४॥
Verse 75
उद्दीच्यां मुंडपृष्टस्य देवर्षिपितृतर्पणम् । मध्ये कनखलं तीर्थं पितॄणां गतिदायकम् ॥ ७५ ॥
उद्दीच्यां मुंडपृष्टस्य देवर्षिपितृतर्पणम्। मध्ये कनखलं तीर्थं पितॄणां गतिदायकम्॥७५॥
Verse 76
स्नातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् । अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ॥ ७६ ॥
स्नातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम्। अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम्॥७६॥
Verse 77
तस्माद्दक्षिणभागे तु तीर्थं दक्षिणमानसम् । दक्षिणे मानसे चैवं तीर्तत्रयमुदाहृतम् ॥ ७७ ॥
तस्माद् दक्षिणभागे तु तीर्थं दक्षिणमानसम्। दक्षिणे मानसे चैवं तीर्थत्रयमुदाहृतम्॥७७॥
Verse 78
स्नात्वा तेषु विधानेन कुर्याच्छ्राद्धं पृथक् पृथक् । दिबाकर करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे ॥ ७८ ॥
तेषु तीर्थेषु विधानेन स्नात्वा पृथक् पृथक् श्राद्धं कुर्यात्। “हे दिवाकर! अहं दक्षिणमानसः सन् अत्र स्नानं करोमि।”
Verse 79
ब्रह्महत्यादिपापौ३ घघातनाय विमुक्तये । अनेन स्नानपूजादि कुर्याच्छ्राद्धं सपिंडकम् ॥ ७९ ॥
ब्रह्महत्यादिपापौघघातनाय विमुक्तये च, अनेन विधिना स्नानपूजादि कृत्वा सपिण्डकं श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 80
नमामि सूर्यं तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च । पुत्रपौत्रधनैश्वर्य आयुरारोग्यवृद्धये ॥ ८० ॥
पितॄणां तृप्त्यर्थं तारणाय च सूर्यं नमामि; पुत्रपौत्रधनैश्वर्य-आयुरारोग्यवृद्धये च।
Verse 81
दृष्ट्वा संपूज्य मौनार्कमिमं मंत्रमुदीरयेत् । कव्यवाडादयो ये च पितॄणां देवतास्तथा ॥ ८१ ॥
मौनार्कं दृष्ट्वा सम्यक् संपूज्य, इमं मन्त्रं उदीरयेत्; पितॄणां देवताः कव्यवाडादयश्चापि आह्वयन्।
Verse 82
मदीपैः पितृभिः सार्द्धं पर्तिताः स्थ स्वधाभुजः । फल्गुतीर्थँ व्रजेत्तस्मात्सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥ ८२ ॥
मदीपैः पितृभिः सार्द्धं तृप्ताः स्मः स्वधाभुजः। तस्मात् फल्गुतीर्थं व्रजेत्, सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्।
Verse 83
मुक्तिर्भवति कर्तॄणां पितॄणां श्राद्धतः सदा । ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत्पुरा ॥ ८३ ॥
श्राद्धकर्मणा कर्तॄणां पितॄणां च सदा मुक्तिर्भवति। पुरा ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः स्वयमेव फल्गुकोऽभवत्॥
Verse 84
दक्षिणाग्रौ कृतं नूनं तद्भवं फल्गुतीर्थकम् । यस्मिन्फलति फल्ग्वां गौः कामधेनुर्जलं मही ॥ ८४ ॥
दक्षिणाग्रे नूनं तद्भवं फल्गुतीर्थकं कृतम्। यस्मिन् फल्ग्वपि फलति—गौः कामधेनुरिव, जलं कामधेनुवत्, मही च समृद्धा भवति॥
Verse 85
सृष्टेरंतर्गतं यस्मात्फल्गुतीर्थँ न निष्फलम् । तीर्थानि यानि सर्वाणि भवनेष्वखिलेषु च ॥ ८५ ॥
सृष्टेरन्तर्गतत्वात् फल्गुतीर्थं न कदापि निष्फलम्। तथा सर्वाणि तीर्थानि यानि सर्वेषु भवनेष्वखिलेषु च सन्ति, तानि च फलप्रदानि॥
Verse 86
तानि स्नातुं समायांति फल्गुतीर्थँ न संशयः । गंगा पादोदकं विष्णोः फल्गुश्चादिगदाधरः ॥ ८६ ॥
तानि स्नातुं जनाः समायान्ति फल्गुतीर्थं न संशयः। गङ्गा विष्णोः पादोदकं, फल्गुश्चादिगदाधरसम्बन्धी॥
Verse 87
हिमं च द्रवरूपेण तस्माद्गंगाधिकं विदुः । अश्वमेधसहस्राणां फलं फल्गुजलाप्लवात् ॥ ८७ ॥
हिमस्य द्रवरूपत्वात् तस्मात् फल्गुं गङ्गाधिकं विदुः। फल्गुजलेऽप्लवात् सहस्राश्वमेधफलमवाप्यते॥
Verse 88
फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमद्य वै । पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ॥ ८८ ॥
अद्याहं फल्गुतीर्थे विष्णुजले स्नानं करोमि वै । पितॄणां विष्णुलोकप्राप्त्यर्थं भुक्तिमुक्तिफलप्रसिद्धये ॥
Verse 89
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । सपिंडकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ॥ ८९ ॥
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । स्वसूत्रोक्तं सपिण्डं कृत्वा पश्चात् पितामहान् नमेत् ॥
Verse 90
नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च । अघोर वामदेवाय सद्योजाताय शंभव ॥ ९० ॥
नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च । अघोराय वामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे ॥
Verse 91
नत्वा पितामहं देवं मंत्रेणानेन पूजयेत् । फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ॥ ९१ ॥
पितामहं देवं नत्वा मंत्रेणानेन पूजयेत् । फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ॥
Verse 92
आनम्य पितृभिः सार्द्धं स्वं नयेद्वैष्णवं पदम् । ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥ ९२ ॥
आनम्य पितृभिः सार्द्धं स्वं नयेद्वैष्णवं पदम् । ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥
Verse 93
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे । पंचतीर्थ्यां नरः स्नात्वा ब्रह्मलोके नयेत्पितॄन् ॥ ९३ ॥
पञ्चतीर्थ्यां नरः स्नात्वा प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे स्तुतिं कृत्वा पितॄन् ब्रह्मलोके नयेत्।
Verse 94
अमृतैः पंचभिः स्नातं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम् । न कुर्याद्यो गदापाणिं तस्य श्राद्धमपार्थकम् ॥ ९४ ॥
पञ्चामृतैः स्नातं पुष्पवस्त्रादिभिरलंकृतं गदापाणिं यो न पूजयेत्, तस्य श्राद्धं निष्फलं भवति।
Verse 95
नाग कूटाद्गध्रकूटाद्विष्णोश्चोत्तरमानसात् । एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थँ तदुच्यते ॥ ९५ ॥
नागकूटात् गध्रकूटात् विष्णोश्चोत्तरमानसात्—एतद् ‘गयाशिरः’ इति प्रोक्तं; तत् तीर्थं ‘फल्गुतीर्थम्’ इति कथ्यते।
Verse 96
मुंडपृष्ठनगाधस्तात्फल्गुतीर्थमनुत्तमम । अत्र श्राद्धादिना सर्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥ ९६ ॥
मुंडपृष्ठनगाधस्तात् फल्गुतीर्थमनुत्तमम्; अत्र श्राद्धादिना सर्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः।
Verse 97
शमीपत्रप्रमाणेन पिंडं दद्याद्गयाशिरे । यन्नाम्ना पातयेत्पिंडं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ९७ ॥
गयाशिरे शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दद्यात्; यन्नाम्ना पिण्डं पातयेत्, तं शाश्वतं ब्रह्म नयेत्।
Verse 98
अव्यक्तरूपौ यो देवो मुंडपृष्ठाद्रि रूपतः । फल्गुतीर्थादिरूपेण नमस्यति गदाधरम् ॥ ९८ ॥
अव्यक्तस्वरूपो यो देवो मुण्डपृष्ठाद्रिरूपतः फल्गुतीर्थादिरूपेण च दृश्यते, तत्र गदाधरं विष्णुं नमस्यति॥
Verse 99
शिलापर्वतफल्ग्वादिरूपेणाव्यक्तमास्थितः । गदाधरादिरूपेण व्यक्तमादिधरस्तथा ॥ ९९ ॥
आदिधरः शिलापर्वतफल्ग्वादिरूपेण अव्यक्ततया स्थितः; गदाधरादिरूपेण तु व्यक्ततया स एव विराजते॥
Verse 100
धर्मारण्यं ततो गच्छेद्धर्मो यत्र व्यवस्थितः । मतंगवाप्यां स्नात्वा तु तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ॥ १०० ॥
ततः धर्मो यत्र सुदृढं व्यवस्थितः तं धर्मारण्यं गच्छेत्। मतङ्गवाप्यां स्नात्वा तर्पणं कृत्वा पश्चात् श्राद्धं समाचरेत्॥
Verse 101
गत्वा नत्वा मंतगेशमिमं मंत्रमुदीरयेत् । प्रमाणं देवताः शंभुर्लोकपालाश्च साक्षिणः ॥ १०१ ॥
तत्र गत्वा मङ्टगेशं नत्वा इदं मन्त्रं जपेत्। अस्य प्रमाणं देवताः; शम्भुर्लोकपालाश्च साक्षिणः॥
Verse 102
मयागत्य मतंगेऽस्मिन्पितॄणां निष्कृतिः कृता । पूर्वं तु ब्रह्मतीर्थे च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ॥ १०२ ॥
मयागत्यास्मिन् मतङ्गे पितॄणां निष्कृतिः कृता। पूर्वं तु ब्रह्मतीर्थे कूपे च श्राद्धादि कारयेत्॥
Verse 103
तत्कूपयूपयोर्मध्ये कुर्वंस्तुत्रायते पितॄन् । धर्मं धर्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरुं नमेत् ॥ १०३ ॥
तत्कूपयूपयोर्मध्ये विधिं कुर्वन् पितॄन् त्रायते। धर्मं धर्मेश्वरं च नत्वा महाबोधितरुं नमेत्॥
Verse 104
द्वितीयदिवसे कृत्यं मया ते समुदाहृतम् । स्नानतर्पणपिंडार्चानत्याद्यैः पितृसौख्यदम् ॥ १०४ ॥
द्वितीयदिवसे कर्तव्यं मया ते सम्यगुदाहृतम्। स्नानतर्पणपिण्डार्चानत्याद्यैः पितृसौख्यदम्॥
Verse 105
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्ये पिंडदानविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्ये पिण्डदानविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
The chapter grounds Pretaśilā’s efficacy in a sacral origin: Prabhāsa manifests at Atri’s stone-marked toe, establishing Prabhāseśa at the thumb-mark and defining the thumb-like stone as Pretaśilā; hence offerings and bathing there are framed as direct remedies for preta-bhāva.
It explicitly states that at Gayā one should not deliberate over time; even adhika-māsa, one’s birthday, and planetary setting periods (including Jupiter/Venus asta and Jupiter in Siṃha) do not invalidate the obligation or fruit of Gayā-śrāddha.
The text warns that without the southern bali to those two stationed powers—identified with Vaivasvata’s two dogs (dark and spotted)—Gayā-śrāddha becomes fruitless, indicating a ritual ‘gatekeeping’ logic tied to the southern (pitṛ/Yama) direction.
It states that whether spouses share a gotra or not, offering piṇḍas for them together without separation renders the śrāddha fruitless, nullifying both piṇḍa and udaka-tarpaṇa results.
Phalgu is tied to Viṣṇu (Gadādhara/Phalguka manifestation), portrayed as unfailingly fruitful within creation’s order; bathing there yields immense merit (likened to thousands of Aśvamedhas) and is oriented toward conveying ancestors to Vaiṣṇava/Brahmā worlds through śrāddha and worship.