वसिष्ठः रुक्माङ्गदं प्रति पर्वतात् अवरोहणं वर्णयति, यत्र अद्भुताः खनिजसदृशाः रूपविशेषाः दृश्यन्ते। भूमौ प्राप्ते राज्ञः अश्वः भूमिं प्रहृत्य नवप्रादुर्भूतां गोधां व्यथयति। करुणया राजा शीतलेन जलेन तां जीवयति; सा निवेदयति—शाकले पतिवशकरणाय रक्षापुटिकादिना बलात् उपायं कृत्वा पतिं घोररोगे पातितवती, तेन ताम्रभ्राष्ट्रीनरकं तथा नीचयोनिषु पुनर्जन्मान् प्राप्य दीर्घकालं गोधारूपे स्थितवती। सा राजपुण्याश्रयेण उद्धारं याचते—विजयादानकर्मफलम्, श्रवणद्वादशीव्रतं त्रयोदश्यां सम्यक् पारणं, सरयूगङ्गास्नानशुद्धिः, गृहस्थस्य हरिस्मरणं च। मोहिनी कर्मफलनियमं कठोरं मन्यते; राजा तु हरिश्चन्द्र-दधीचि-शिबि-जीमूतवाहनादिदृष्टान्तैः दयां प्रतिपाद्य पुण्यसंक्रान्तिं निश्चिनोति। स्वपुण्यं दत्त्वा गोधा देहं त्यक्त्वा दिव्यालङ्कृता विष्णुलोकान् प्रयाति—शरणागति-करुणा-व्रतफलैः मोक्षः प्रदर्श्यते।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । संप्रस्थितावुभौ राजन्गिरिशीर्षाद्धरातलम् । पश्यमानौ बहून्भावान्गिरिजातान्मनोहरमनोहरान् ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच । राजन्, उभौ गिरिशीर्षात् धरातलं प्रति संप्रस्थितौ; गिरिजातान् बहून् मनोहरान् भावान् पश्यन्तौ ॥१॥
Verse 2
केचिद्विद्रुमसंकाशाः केचिद्रजतसन्निभाः । केचिन्नीलसमप्रख्याः केचित्कांचनसत्विषः ॥ २ ॥
केचिद् विद्रुमसंकाशाः, केचिद् रजतसन्निभाः; केचिन् नीलसमप्रख्याः, केचित् काञ्चनसत्विषः ॥२॥
Verse 3
केचित्स्फाटिकवर्णाभा हरितालनिभाः परे । अन्योन्यश्लेषतां प्राप्तौ सकलैः स्थावरैरिव ॥ ३ ॥
केचित् स्फाटिकवर्णाभाः, परे हरितालनिभाः; अन्योन्यश्लेषतां प्राप्तौ, सकलैः स्थावरैरिव ॥३॥
Verse 4
सप्राप्य वसुधां भूपो ह्यपश्यद्वाजिनां वरम् । खन्यमानं खुरेणोर्वी कुलिशाभेन वेगिना ॥ ४ ॥
स वसुधां प्राप्य भूपो ह्यपश्यद् वाजिनां वरम्; वेगिना कुलिशाभेन खुरेणोर्वीं खन्यमानम् ॥४॥
Verse 5
तस्य दारयतः पृथ्वीं सुतीक्ष्णेन खुरेण हि । गृहगोधाभवत्तस्मिन् भूभागांतर्गता किल ॥ ५ ॥
तस्य सुतीक्ष्णेन खुरेण पृथ्वीं दारयतः, तस्मिन्नेव भूभागे भूम्यन्तर्गता किल गृहगोधा समभवत्॥५॥
Verse 6
निर्गच्छमाना नृपते खुरेण विदलीकृता । विदीर्यमाणां नृपतिरपश्यत्स दयापरः ॥ ६ ॥
निर्गच्छन्ती नृपते सा खुरेण विदलीकृता; विदीर्यमाणां तां नृपतिः दयापरः अपश्यत्॥६॥
Verse 7
अभ्यधावत वेगेन हा हतेति प्रियां वदन् । ततः स वृक्षपत्रेण कोमलेन महीपतिः ॥ ७ ॥
स वेगेन अभ्यधावत, प्रियां प्रति ‘हा हतेऽस्मीति’ वदन्; ततः कोमलेन वृक्षपत्रेण महीपतिः (तामुपचचार)॥७॥
Verse 8
उत्सार्य तां खुरादाशु प्राक्षिपत्तृणशाद्वले । ततस्तु मोहिनीं प्राह प्रेक्ष्य मूर्च्छागतां हि ताम् ॥ ८ ॥
खुरादाशु तामुत्सार्य तृणशाद्वले प्राक्षिपत्; ततस्तां मूर्च्छागतां प्रेक्ष्य मोहिनीं स प्राह॥८॥
Verse 9
शीघ्रमाहर चार्वंगिजलं जलजलोचने । येन मूर्च्छागतां सिंचे गृहगोधां विमर्द्दिताम् ॥ ९ ॥
‘शीघ्रमाहर चार्वङ्गि, जले जलजलोचने; येन मूर्च्छागतां सिञ्चे गृहगोधां विमर्दिताम्’॥९॥
Verse 10
सा भर्तुर्वचनाच्छीघ्रमानयच्छीतलं जलम् । तेनाभ्यषिं चन्नृपतिर्गृहगोधां विमूर्च्छिताम् ॥ १० ॥
सा भर्तुर्वचनात् शीघ्रं शीतलं जलमानयत् । तेन नृपतिः गृहगोधां विमूर्च्छितामभ्यषिञ्चत् ॥ १० ॥
Verse 11
अवाप चेतनां राजन् शीतलाज्जलसेचनात् । अभिघातेषु सर्वेषु शस्तं वारिप्रसेचनम् ॥ ११ ॥
अवाप चेतनां राजन् शीतलाज्जलसेचनात् । अभिघातेषु सर्वेषु शस्तं वारिप्रसेचनम् ॥ ११ ॥
Verse 12
अथवा क्लिन्नवस्त्रेण सहसा बंधनं हितम् । संप्राप्तचेतना भूप गोधा वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥
अथवा क्लिन्नवस्त्रेण सहसा बन्धनं हितम् । संप्राप्तचेतना भूप गोधा वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥
Verse 13
राजानमग्रतो वीक्ष्य वेदनार्ता शनैः शनैः । रुक्मांगद महाबाहो निबोध मम चेष्टितम् ॥ १३ ॥
राजानमग्रतो वीक्ष्य वेदनार्ता शनैः शनैः । रुक्माङ्गद महाबाहो निबोध मम चेष्टितम् ॥ १३ ॥
Verse 14
शाकले नगरे रम्ये भार्याहं ह्यग्रजन्मनः । रूपयौवनसंपन्ना तस्य नातिप्रिया विभो ॥ १४ ॥
शाकले नगरे रम्ये भार्याहं ह्यग्रजन्मनः । रूपयौवनसम्पन्ना तस्य नातिप्रिया विभो ॥ १४ ॥
Verse 15
सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरजल्पकः । नान्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टा स तु मे नृपते पतिः ॥ १५ ॥
हे नृपते, स सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरं जल्पति; अन्यस्य कस्यचिदपि न द्वेष्टा—स एव मम पतिः॥
Verse 16
ततोऽह क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंभनात् अपृच्छं प्रमदा राजन्यास्त्यक्ताः पतिभिः किल ॥ १६ ॥
ततोऽहं क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलाभात्, राजन्, पतिभिस्त्यक्ताः इति श्रूयमाणाः अन्तःपुरप्रमदाः अपृच्छम्॥
Verse 17
ताभिरुक्ता ह्यहं भूप वश्यो भर्ता भविष्यति । अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमाननात् ॥ १७ ॥
ताभिरुक्ता ह्यहं भूप, ‘भर्ता ते वश्यो भविष्यति’; अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमाननात्॥
Verse 18
प्रव्रज्याभेषजैर्वश्या जाता हि पतयस्तु नः । त्वं पृच्छ तां वरारोहे दास्यते भेषजं शुभम् ॥ १८ ॥
प्रव्रज्याभेषजैर्नः पतयः वश्याः न जाता हि; त्वं पृच्छ तां वरारोहे, दास्यते भेषजं शुभम्॥
Verse 19
न विकल्पस्त्वया कार्यो भविता दासवत्पतिः । ततोऽहं त्वरितं गत्वा तासां वाक्येन भूपते ॥ १९ ॥
हे भूपते, त्वया विकल्पो न कार्यः; पतिः दासवत् भविता। ततोऽहं तासां वाक्येन त्वरितं गत्वा॥
Verse 20
प्रासादः कथितस्तस्याः पृच्छंत्या मम मानवैः । शतस्तंभसमायुक्तः कांतिमत्सुधया युतः ॥ २० ॥
हे मानवाः, तस्याः पृच्छन्त्याः मया प्रासादः कथितः—शतस्तम्भसमायुक्तः, कान्तिमान्, सुधायुतः॥
Verse 21
प्रविश्य तं सुतेजस्कामपश्यं ब्रह्यचारिणीम् । प्रावृतां दीर्घवस्त्रेण सन्ध्यारागसवर्णिनीम् ॥ २१ ॥
तं प्रविश्य अहं सुतेजस्कां ब्रह्मचारिणीम् अपश्यं—दीर्घवस्त्रेण प्रावृतां, सन्ध्यारागसवर्णिनीम्॥
Verse 22
दीर्घाभिः सा जटाभिस्तु संवृता दीप्तिसयुता । परिचारकैस्तु संयुक्ता वीज्यमाना शनैः शनैः ॥ २२ ॥
दीर्घाभिः जटाभिः सा संवृता, दीप्तिसंयुता; परिचारकैः संयुक्ता, शनैः शनैः वीज्यमाना॥
Verse 23
अक्षसूत्रकरा सा तु जपन्ती भगमालिनी । सर्ववश्यकरं मन्त्रं क्षोभकं प्रत्ययावहम् ॥ २३ ॥
अक्षसूत्रकरा सा भगमालिनी जपन्ती—सर्ववश्यकरं मन्त्रं, क्षोभकं, प्रत्ययावहम्॥
Verse 24
ततोऽहं प्रणता भूत्वा पद्भ्यां न्यस्यांगलीयकम् । मृदुकांचनसंभूतं अतिरिक्तप्रभान्वितम् ॥ २४ ॥
ततोऽहं प्रणतो भूत्वा, मृदुकाञ्चनसम्भूतं अतिरिक्तप्रभान्वितम् अङ्गुलीयकं पद्भ्यां न्यस्य॥
Verse 25
ततो हृष्टाऽभवद्दृष्ट्वा पदस्थं चांगुलीयकम् । अपृष्टया तया ज्ञातं मम भर्त्तुर्विमाननम् ॥ २५ ॥
ततः सा हृष्टा बभूव, पादस्थमङ्गुलीयकं दृष्ट्वा। अनपृष्टैव तया ज्ञातं मम भर्तुर्विमाननम्॥
Verse 26
तयोक्ताहं ततो भूप तापस्या प्रणता स्थिता । चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशानुगः ॥ २६ ॥
तयोक्ताहं ततो भूप तपस्यायां प्रणता स्थिता। चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशानुगः॥
Verse 27
त्वया भर्तरि संयोज्यो रक्ष्यं ग्रीवाशयांकुरम् । भविष्यति पतिर्वश्यो नान्यां यास्यति सुन्दरीम् ॥ २७ ॥
त्वया भर्तरि संयोज्यं रक्ष्यं ग्रीवाशयाङ्कुरम्। भविष्यति पतिर्वश्यो नान्यां यास्यति सुन्दरीम्॥
Verse 28
चूर्णरक्षां गृहीत्वाहं प्राप्ताभर्तृगृहं पुनः । प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्तरि योजितः ॥ २८ ॥
चूर्णरक्षां गृहीत्वाहं प्राप्ता भर्तृगृहं पुनः। प्रदोषे पयसा युक्तं चूर्णं भर्तरि योजितम्॥
Verse 29
ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारो मया कृतः । यदा स पीतचूर्णस्तु भर्ता नृपवरोत्तमा ॥ २९ ॥
ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारो मया कृतः। यदा स पीतचूर्णस्तु भर्ता नृपवरोत्तम॥
Verse 30
तदहः क्षयरोगोऽभूत्पतिः क्षीणो दिने दिने । गुह्ये तु क्रिमयो जाताः क्षतदुष्टव्रणोद्भवाः ॥ ३० ॥
तदह एव क्षयरोगोऽस्य पतेरभवत्, स च दिने दिने क्षीणतरोऽभवत्। गुह्यदेशे तु क्षतदुष्टव्रणोद्भवाः क्रिमयो जाताः॥३०॥
Verse 31
दिनैः कतिपयैर्जातैर्दीपवद्रविदर्शनात् । हततेजास्तथा भर्त्ता मामुवाचाकुलेन्द्रियः ॥ ३१ ॥
कतिपयदिनैर्जाते, दीपवद्रविदर्शनात्। हततेजाः स भर्ता चाकुलेन्द्रियः मामुवाच॥३१॥
Verse 32
क्रंदमानो दिवा रात्रौ दासोऽस्मि तव शोभने । त्राहि मां शरणं प्राप्तं न गच्छेयं परिस्त्रियम् ॥ ३२ ॥
दिवा रात्रौ च क्रन्दमानोऽब्रवीत्—‘शोभने, तव दासोऽस्मि। शरणं प्राप्तं मां त्राहि, यथा परस्त्रियम् न गच्छेयम्’॥३२॥
Verse 33
तत्तस्य रुदितं श्रुत्वा भयभीता महीपते । तस्यां निवेदितं सर्वं कथं भर्ता भवेत्सुखी ॥ ३३ ॥
तस्य रुदितं श्रुत्वा स भयभीतोऽभवत्, महीपते। तस्यां निवेदितं सर्वं श्रुत्वा भर्ता कथं सुखी भवेत्॥३३॥
Verse 34
तयापि भेषजं दत्तं द्वितीयं दाहशांतये । दत्ते तु भेषजे तस्मिन्सुस्थोऽभूत्तत्क्षणात्पतिः ॥ ३४ ॥
तयापि दाहशान्तये द्वितीयं भेषजं दत्तम्। तस्मिन् भेषजे दत्ते पतिः तत्क्षणात् सुस्थोऽभवत्॥३४॥
Verse 35
पूर्वचूर्णोद्भवो दाहः शांतस्तेनौषधेन ह । ततः प्रभृति मे भर्ता वश्योऽभूद्वचने स्थितः ॥ ३५ ॥
पूर्वचूर्णोद्भवो दाहः तेनौषधेन शान्तोऽभूत् । ततः प्रभृति मे भर्ता वश्योऽभूद्वचने स्थितः ॥
Verse 36
कालेन पञ्चतां प्राप्ता गता नरकयातनाम् । ताम्रभ्राष्ट्रे ह्यहं दग्धा युगानि दश पञ्च च ॥ ३६ ॥
कालेन पञ्चतां प्राप्ता गता नरकयातनाम् । ताम्रभ्राष्ट्रेऽहं दग्धा युगानि दश पञ्च च ॥
Verse 37
सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खण्डान्यनेकशः । किंचित्पातकशेषेण धरायामवतारिता ॥ ३७ ॥
सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खण्डान्यनेकशः । किंचित्पातकशेषेण धरायामवतारिता ॥
Verse 38
गृहगोधामयं रूपं कृतं भास्करजेन मे । साहमत्र स्थिता भूप वर्षाणामयुतं पुरा ॥ ३८ ॥
गृहगोधामयं रूपं कृतं भास्करजेन मे । साहमत्र स्थिता भूप वर्षाणामयुतं पुरा ॥
Verse 39
यान्यापि युवतिर्भूप भर्तुर्वश्यं समाचरेत् । वृथाधर्मा दुराचारा दह्यते ताम्रभ्राष्ट्रके ॥ ३९ ॥
यान्यापि युवतिर्भूप भर्तुर्वश्यं समाचरेत् । वृथाधर्मा दुराचारा दह्यते ताम्रभ्राष्ट्रके ॥
Verse 40
भर्ता नाथो गतिर्भर्ता दैवतं गुरुरेव च । तस्य वश्यं चरेद्या तु सा कथं सुखमाप्नुयात् ॥ ४० ॥
भर्ता एव नाथो भर्ता एव गतिः, भर्ता दैवतं गुरुरेव च। तस्य वश्यं समाचरेद्या सा, कथं सा सुखमवाप्नुयात्॥
Verse 41
तिर्यग्योनिशतं याति क्रिमिकुष्ठसमन्विता । तस्माद्भूपाल कर्तव्यं स्त्रीभिर्भर्तृवचः सदा ॥ ४१ ॥
क्रिमिकुष्ठसमन्विता सा तिर्यग्योनिशतं याति। तस्माद् भूपाल, स्त्रीभिः सदा भर्तृवचः कर्तव्यम्॥
Verse 42
साहं यास्ये पुनर्योनिं कुत्सितां पातकान्विताम् । यदि नोद्धरसे राजन्नद्य मां शरणागताम् ॥ ४२ ॥
यदि मां शरणागतामद्य नोद्धरसे राजन्, तर्हि पुनः कुत्सितां पातकान्वितां योनिं यास्यामि॥
Verse 43
सुकृतस्य प्रदानेन विजयाजनितेन हि । या त्वया संगमे पुण्ये कृता श्रवणद्वादशी ॥ ४३ ॥
विजयाजनितेन सुकृतप्रदानेन, तथा त्वया पुण्यसंगमे कृता श्रवणद्वादशी-व्रतेन च महत् पुण्यम्॥
Verse 44
सरय्वाश्चैव गंगायाः पापनाशविधायके । प्रेतनिर्यातनी पुण्या मानसेप्सितदायिनी ॥ ४४ ॥
सरय्वा गङ्गा च पापनाशविधायिके; प्रेतनिर्यातनी पुण्ये, मानसेप्सितदायिन्यौ॥
Verse 45
यस्यां गृहेऽपि भूपाल संस्मृतो मनुजैर्हरिः । सर्वतीर्थफलावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ ४५ ॥
भूपाल! यस्यां गृहेऽपि मनुजैः श्रीहरिः संस्मृतो भवति, तद्गृहं सर्वतीर्थफलावाप्तिं लभते—नात्र संशयः।
Verse 46
दत्तं जप्तं हुतं यच्च कृतं देवार्चनादिकम् । सर्वं तदक्षयं भूप यत्कृतं विजयादिने ॥ ४६ ॥
भूप! दत्तं जप्तं हुतं यच्च देवार्चनादिकं कृतम्, तत्सर्वं विजयादिने कृतमक्षयं भवति।
Verse 47
एवंविधं फलं यस्यास्तद्देहि सुकृतं मम । द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४७ ॥
एवंविधं फलं यस्याः, तत्सुकृतं मम देहि—द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणेन।
Verse 48
द्वादशाब्दोपवासस्य फलं प्राप्तोत्युपोषणे । दयां कृत्वा महीपाल धर्ममूर्तिर्भवान् क्षितौ ॥ ४८ ॥
उपोषणे फलं प्राप्नोति द्वादशाब्दोपवासजम्; दयां कृत्वा महीपाल! भवान् क्षितौ धर्ममूर्तिर्भवति।
Verse 49
वैवस्वतपथध्वंसी परित्राहि सुदुःखिताम् । गृहगोधावचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् ॥ ४९ ॥
वैवस्वतपथध्वंसी! परित्राहि सुदुःखिताम्—इति गृहगोधावचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत्।
Verse 50
स्वकृतं तु जनोऽश्नाति सुखदुःखात्मकं विभो । तस्मात्किमनया कार्यं पापया भर्तुदुष्टया ॥ ५० ॥
स्वकृतकर्मफलमेव जनोऽश्नाति, सुखदुःखमयं विभो। तस्मात् किं प्रयोजनमस्या पापायाः, भर्तृद्रोहिण्या दुष्टया॥
Verse 51
यया भर्ता वशं नीतो रक्षाचूर्णादिभिर्नृप । साधुभ्यो यत्कृतं राजन्यशःस्वर्गकरं भवेत् ॥ ५१ ॥
यया रक्षाचूर्णादिभिः भर्ता वशं नीयते, नृप। तदेव यदि साधुभ्यः क्रियते, राजन्, यशःस्वर्गकरं भवेत्॥
Verse 52
उभयोर्भ्रं शतामेति पापेभ्यो यत्कृतं भवेत् । शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेये नियोजितम् ॥ ५२ ॥
उभयोः कृतं यत् पापं भवेत्, तद् भ्रंशताम् शतगुणं यास्यति। अस्मिन् विधौ शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेये नियोजयेत्॥
Verse 53
विषवृद्धिं करोत्येव तद्वत्पापकृतं भवेत् । परित्यजेमां त्वं पापां गच्छावो नगराय वै ॥ ५३ ॥
यथा विषवृद्धिं करोत्येव, तथा पापकृतं वर्धते। अतः परित्यजेमां पापां, गच्छावो नगराय वै॥
Verse 54
जन्मव्यापारसक्तानामात्मसौख्यं विनश्यति । रुक्मांगद उवाच । ब्रह्मात्मजे कथं वाक्यमीदृशं व्याहृतदं त्वया । न साधूनामिदं वृत्तं भवतीति वरानने ॥ ५४ ॥
जन्मव्यापारसक्तानामात्मसौख्यं विनश्यति। रुक्माङ्गद उवाच—ब्रह्मात्मजे, कथं त्वया वाक्यमीदृशं व्याहृतम्? न साधूनामिदं वृत्तं भवति, वरानने॥
Verse 55
आत्मसौख्यकराः पापा भवंति परतापिनः । विप्रपन्ना वरारोहे परोपकरणाय वै ॥ ५५ ॥
आत्मसौख्यकराः पापाः परतापिनो भवन्ति। वरारोहे, परोपकाराय वै विप्रान् उपसर्पेत्॥५५॥
Verse 56
शशी सूर्योऽथ पर्जन्यो मेदिनी हुतभुग्जलम् । चंदनं पादपाः संतः परोपकरणाय वै ॥ ५६ ॥
शशी सूर्यः पर्जन्यो मेदिनी हुतभुग् जलम्। चन्दनं पादपाः सन्तः परोपकरणाय वै॥५६॥
Verse 57
श्रूयते किल राजासीद्धरिश्चंद्रो वरानने । चांडालमंदिरावासी भार्यातनयविक्रयी ॥ ५७ ॥
श्रूयते किल राजासीद् हरिश्चन्द्रो वरानने। चाण्डालमन्दिरावासी भार्यातनयविक्रयी॥५७॥
Verse 58
असत्यवचनाद्भीतो दुःखाद्दुःखतरं गतः । तस्य सत्येन संतुष्टादेवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ५८ ॥
असत्यवचनाद् भीतो दुःखाद् दुःखतरं गतः। तस्य सत्येन सन्तुष्टा देवा शक्रपुरोगमाः॥५८॥
Verse 59
वरेण छंदयांचक्रुर्हरिश्चंद्रं महीपतिम् । तेन सत्यवता चोक्ता देवा ब्रह्मपुरोगमाः । यदि तुष्टा हि विबुधा वरं मे दातुमर्हथ ॥ ५९ ॥
वरेण छन्दयामास हरिश्चन्द्रं महीपतिम्। तेन सत्यवता चोक्ता देवा ब्रह्मपुरोगमाः—यदि तुष्टा हि विबुधा वरं मे दातुमर्हथ॥५९॥
Verse 60
एषा हि नगरी सर्वा सद्रुमा ससरीसृपा । सबालवृद्धतरुणा सनारी सचतुष्पदा ॥ ६० ॥
एषा हि मम नगरी सर्वा सद्रुमैः ससरीसृपैः परिपूर्णा; बाला-वृद्ध-तरुणैः सह, नारीभिः चतुष्पदैश्च समन्विता॥
Verse 61
प्रयातु कृतपापापिस्वर्गतिं नगरी मम । अयोध्यापातकं गृह्य गंताहं नरकं ध्रुवम् ॥ ६१ ॥
प्रयातु मम नगरी कृतपापापि स्वर्गतिं; अहं तु अयोध्यापातकं गृह्य ध्रुवं नरकं गमिष्यामि॥
Verse 62
एकाकी नहि गच्छामि परित्यज्य जनं क्षितौ । स्वर्गं विबुधशार्दूलाः सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ ६२ ॥
एकाकी नाहं स्वर्गं गच्छामि जनं क्षितौ परित्यज्य; हे विबुधशार्दूलाः, सत्यमेतन्मया प्रोक्तम्॥
Verse 63
तस्य तां स्थिरतां ज्ञात्वा सह तेनैव सा पुरी । जगाम स्वर्गलोकं च इंद्रादीनामनुज्ञया ॥ ६३ ॥
तस्य तां स्थिरतां ज्ञात्वा सा पुरी तेन सहैव; इन्द्रादीनामनुज्ञया स्वर्गलोकं जगाम च॥
Verse 64
सोऽपि स्वर्गे स्थितो राजा स्वपुरेण समन्वितः । कामगेन विमानेन पूज्यमानोऽमरैरपि ॥ ६४ ॥
सोऽपि राजा स्वर्गे स्थितः स्वपुरेण समन्वितः; कामगेन विमानेन विचरन् अमरैरपि पूज्यमानः॥
Verse 65
अस्थिदानं कृतं देवि कृपया हि दधीचिना । देवानामुपकारार्थं श्रुत्वा दैत्यैः पराजितान् ॥ ६५ ॥
देवि, दैत्यैः पराजितान् देवान् श्रुत्वा दधीचिः करुणया स्वास्थीनि दानरूपेण दत्तवान्, देवानामुपकारार्थम्॥
Verse 66
कपोतार्थं स्वमांसानि शिबिना भूभुजा पुरा । प्रदत्तानि वरारोहे श्येनाय क्षुधिताय वै ॥ ६६ ॥
वरारोहे, पुरा भूमिपतिः शिबिराजः कपोतस्य रक्षणार्थं क्षुधिताय श्येनाय स्वमांसखण्डान् प्रदत्तवान्॥
Verse 67
जीमूतवाहनो राजा पुरासीत्क्षितिमंडले । तेनापि जीवितं दत्तं पन्नगाय वरानने ॥ ६७ ॥
वरानने, पुरा क्षितिमण्डले जीमूतवाहन इति राजा आसीत्; तेनापि पन्नगाय जीवनं दत्तम्॥
Verse 68
तस्माद्दयालुना देवि भवितव्यं महीभुजा । शुचावमेध्येऽपि शुभे समं वर्षति वारिदः ॥ ६८ ॥
तस्मात् देवि, महीभुजा दयालुना भवितव्यम्; यथा वारिदः शुचावमेध्येऽपि शुभे च समं जलं वर्षति॥
Verse 69
चांडालपतितौ चंद्रो ह्लादयेच्च निजैः करैः । तस्मादिमां वरारोहे गृह गोधां सुदुःखिताम् ॥ ६९ ॥
चाण्डालपतितमपि चन्द्रः स्वकरैर्ह्लादयेत्; तस्मात् वरारोहे, इमां सुदुःखितां गोधां गृहं नय॥
Verse 70
उद्धरिष्ये निजैः पुण्यैर्दौहित्रैर्नाहुषो यथा । विमोहिनीं तिरस्कृत्य गृहगोधामुवाच ह ॥ ७० ॥
अहं स्वपुण्यैः स्वकृतैः सुकृतैश्च त्वामुद्धरिष्ये, यथा नाहुषो राजा दौहित्रैः समुद्धृतः। विमोहिनीं तिरस्कृत्य स गृहगोधामुवाच ह॥
Verse 71
दत्तं दत्तं मया पुण्यं विजयासंभवं तव । गच्छ विष्णुगताँल्लोकान्विधूताशेषकल्मषा ॥ ७१ ॥
दत्तं दत्तं मया पुण्यं तव विजयसमुद्भवम्। गच्छ विष्णुगतान् लोकान् विधूताशेषकल्मषा॥
Verse 72
तद्वाक्यात्सहसा भूप दिव्याभरणभूषिता । विमुच्य देहं तज्जीर्णं गृहगोधासमुद्भवम् ॥ ७२ ॥
तद्वाक्यादेव सहसा दिव्याभरणभूषिता। विमुच्य जीर्णं देहं सा गृहगोधासमुद्भवम्॥
Verse 73
जगामामंत्र्य तं भूपं द्योतयंती दिशो दश । सीमंतमिव कुर्वाणा वैष्णवं पदमुद्भुतम् ॥ ७३ ॥
आमन्त्र्य तं भूपं सा जगाम द्योतयन्ती दिशो दश। वैष्णवं पदमद्भुतं सीमन्तमिव कुर्वती॥
Verse 74
यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमात्मभूतम् । तम्मादियं चैव शिखिप्रदीपा जगत्प्रकाशाय नृपप्रसूता ॥ ७४ ॥
यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमात्मभूतम्। तमेव पुत्रं स्वममन्यत सा नृपप्रसूता जगत्प्रकाशाय शिखिप्रदीपा॥
Verse 75
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे गोधाविमुक्तिर्नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे ‘गोधाविमुक्ति’नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः ॥१४॥
The chapter frames water-sprinkling (and wet-cloth binding) as a generally prescribed first remedy for blows and injuries, while also symbolically aligning physical cooling with moral ‘relief’—a narrative bridge from compassion in action to liberation through merit.
It treats such acts as adharma: subjugation through powders/amulets leads to amplified sin, severe illness outcomes, hellish punishment, and degraded rebirths—serving as a cautionary moral theology against misusing ritual power.
They are presented as high-yield vrata observances whose merit becomes ‘imperishable’; the lizard requests access to that accrued punya (especially Dvādaśī fasting with correct Trayodaśī pāraṇa) as the salvific means to wash residual sin and reach Viṣṇu’s worlds.
They establish a dharma-ethic for rulers: truth, self-sacrifice, and protection of the vulnerable are paradigms that justify compassionate intervention and the dedication of personal merit for another’s uplift.