पूर्वं गयामाहात्म्यं स्तुत्वा मोहिनी काश्याः विस्तरं पृच्छति। वसुः पुरोहितः वाराणसीं त्रैलोक्यसारं, एकस्मिन्नपि क्षेत्रे वैष्णवशैवस्वरूपां, मोक्षदायिनीं च वर्णयति। काश्यां आगमनमात्रेण ब्रह्महत्यागोहत्यागुरुतल्पगमनन्यासापहारादि महापापानां नाशः, तत्र वासेन आचारशुद्धिः, भयशोकनिवृत्तिः, योगसिद्धिलाभश्च कथ्यते। क्षेत्रस्य परिमाणं, अन्तःस्रोतांसि इडा–सुषुम्ना-रूपेण वरुणा-मध्यधारासम्बन्धेन, विभागदेवताश्च निर्दिश्यन्ते, ‘अविमुक्त’ इति नाम्नः कारणं व्याख्यायते। मणिकर्णिका-श्मशानं परमं योगपीठं, यत्र श्राद्धदानव्रतपूजादिभिः महापुण्यं भवतीति प्रशंस्यते। अन्ते अविमुक्ते मरणकाले शिवो रुद्रैः सह कर्णे मोक्षमन्त्रं जपति; तेन नरकपातो न, पुनर्जन्म न च इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Verse 1
मांधातोवाच । भगवन्सम्यगाख्यातं सर्वज्ञेन कृपालुना । मोहिनीचरितं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ १ ॥
मांधातोवाच । भगवन्, सर्वज्ञेन कृपालुना भवता सम्यगाख्यातं मोहिनीचरितं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ १ ॥
Verse 2
पतिं पुत्रं सपत्नीं च या प्रसह्य भवार्णवात् । मोचयामास धर्मस्य रक्षणे पितुराज्ञया ॥ २ ॥
पतिं पुत्रं सपत्नीं च या प्रसह्य भवार्णवात् । मोचयामास धर्मस्य रक्षणे पितुराज्ञया ॥ २ ॥
Verse 3
सा ब्रह्मपुत्री सर्वज्ञा सर्वलोकहिते रता । पुरोधसंच संप्राप्ता शरणं प्रभुमात्मनः ॥ ३ ॥
सा ब्रह्मपुत्री सर्वज्ञा सर्वलोकहिते रता । पुरोधसंच संप्राप्ता शरणं प्रभुमात्मनः ॥ ३ ॥
Verse 4
श्रुत्वा गयाया माहात्म्यं पितॄणां गतिदं परम् । भूयः पप्रच्छ किं विप्रं वसुं वेदविदांवरम् ॥ ४ ॥
श्रुत्वा गयाया माहात्म्यं पितॄणां गतिदं परम् । भूयः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं वेदविदांवरम् ॥ ४ ॥
Verse 5
वसिष्ठ उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि यदपृच्छत्पुनर्वसुम् । मोहिनी मोहिमापन्ना तीर्थसेवनकामुका ॥ ५ ॥
वसिष्ठ उवाच—शृणु भूप, प्रवक्ष्यामि यत् पुनर्वसुः अपृच्छत्। मोहिनी मोहं प्राप्ता तीर्थसेवनकामुका बभूव॥५॥
Verse 6
मोहिन्युवाच । साधु साधु द्विजश्रेष्ठ लोकोद्धरणतत्पर । त्वया ह्यनुगृहीताहमधुना करुणात्मना ॥ ६ ॥
मोहिन्युवाच—साधु साधु द्विजश्रेष्ठ, लोकोद्धरणतत्पर। त्वया करुणात्मना ह्यधुना अहं अनुगृहीता॥६॥
Verse 7
श्रुतं पुण्यं मया ब्रह्मन् गयामाहात्म्यमुत्तमम् । गोप्यं पितॄणां गतिदं धर्माख्यानं सुखावहम् ॥ ७ ॥
श्रुतं पुण्यं मया ब्रह्मन् गयामाहात्म्यमुत्तमम्। गोप्यं पितॄणां गतिदं धर्माख्यानं सुखावहम्॥७॥
Verse 8
अधुना वद विप्रेंद्र काशीमाहात्म्यमुत्तमम् । मया पूर्वं श्रुतं ब्रह्मन् किंचित्संध्यावलीमुखात् ॥ ८ ॥
अधुना वद विप्रेन्द्र काशीमाहात्म्यमुत्तमम्। मया पूर्वं श्रुतं ब्रह्मन् किंचित् सन्ध्यावलीमुखात्॥८॥
Verse 9
तेन मे स्मृतिमापन्नं विस्तराद्वद सांप्रतम् । वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनी वाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः ॥ ९ ॥
तेन मे स्मृतिमापन्नं विस्तराद्वद सांप्रतम्। वसिष्ठ उवाच—तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः प्रत्युवाच॥९॥
Verse 10
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः प्राह तां श्रृयतामिति । वसुरुवाच । शुभा काशीपुरी धन्या धन्यो देवो महेश्वरः ॥ १० ॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः प्राह—“श्रूयताम्” इति। वसुरुवाच—शुभा काशीपुरी धन्या; धन्यो देवो महेश्वरः॥
Verse 11
यः सेवतेऽनिशं काशीं मुक्तिदां वैष्णवीं पुरीम् । याचयित्वा हरेः क्षेत्रं स्थितो देवः सनातनः ॥ ११ ॥
यः सेवतेऽनिशं काशीं मुक्तिदां वैष्णवीं पुरीम्। हरेः क्षेत्रं याचयित्वा स्थितो देवः सनातनः॥
Verse 12
पूजयंस्तं हृषीकेशं पूज्यमानः सुरादिभिः ॥ १२ ॥
तं हृषीकेशं पूजयन्, स स्वयं सुरादिभिः पूज्यमानो बभूव॥
Verse 13
वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता रम्या नृणां सुगतिदा किल सेव्यमाना । अत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि पापक्षये विरजसः सुमनः प्रकाशाः ॥ १३ ॥
वाराणसी भुवनत्रयसारभूता रम्या नृणां सुगतिदा किल सेव्यमाना। अत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि पापक्षये विरजसः सुमनःप्रकाशाः॥
Verse 14
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सर्वप्राणिसुखावहम् । मोक्षदं सर्वजंतूनां वैष्णवं शैवमेव च ॥ १४ ॥
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सर्वप्राणिसुखावहम्। मोक्षदं सर्वजन्तूनां वैष्णवं शैवमेव च॥
Verse 15
ब्रह्मघ्नगोघ्नगुरुतल्पगमित्रध्रुक्चन्यासापहरक्लशिदादिनिषिद्धवृत्तिः । संसारभूतदृढपाशविमुक्तदेहो वाराणसीं शिवपुरीं समुपैति मर्त्यः ॥ १५ ॥
ब्रह्महागोहत्या-गुरुतल्पगामी मित्रद्रोही न्यासापहारी परक्लेशकारी चादिनिषिद्धवृत्तिरपि मर्त्यः, शिवपुरीं वाराणसीं समुपेत्य, संसाररूपदृढपाशैर्विमुक्तदेहो भवति।
Verse 16
क्षेत्रं तथेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात् । ख्यातो भवेत्सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात्परमं पदं सः ॥ १६ ॥
इदं सुरसिद्धजुष्टं पुण्यं क्षेत्रं सुकृतप्रभावात् संप्राप्य मर्त्यः सर्वदेवासुरेषु ख्यातिं याति; मृतश्च सः परमं पदं प्राप्नोति।
Verse 17
क्षेत्रेऽस्मिन्निवसंति ये सुकृतिनो भक्ता हरौ वा हरे पश्यंतोऽन्वहमादरेण शुचयः संतः समाः शंभुना । ते मर्त्यां भयदुःखपापरहिताः संशुद्धकर्मक्रिया भित्वा संभवबंधजालगहनं विंदंति मोक्षं परम् ॥ १७ ॥
अस्मिन् क्षेत्रे निवसन्ति ये सुकृतिनो हरौ भक्ताः, शुचयः सन्तोऽन्वहं आदरेण हरिं पश्यन्ति, शम्भुना समाः सन्मानिताः; ते मर्त्येऽपि भयदुःखपापवर्जिताः, संशुद्धकर्मक्रियाः, संभवबंधजालगहनं भित्त्वा परं मोक्षं विन्दन्ति।
Verse 18
द्वियोजनमथार्द्धं च पूर्वपश्चिमतः स्थितम् । अर्द्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणोत्तरतः स्मृतम् ॥ १८ ॥
पूर्वपश्चिमतः स्थितं तस्य प्रमाणं द्वियोजनमथार्द्धं; दक्षिणोत्तरतोऽर्द्धयोजनविस्तीर्णं स्मृतम्।
Verse 19
वरणासिर्नदी यावदसिः शुष्कनदी शुभे । एष क्षेत्रस्य विस्तारः प्रोक्तो देवेन शंभुना ॥ १९ ॥
शुभे, वरणासीनद्याः यावत् असिः शुष्कनदी, एष क्षेत्रस्य विस्तारः शंभुना देवेन प्रोक्तः।
Verse 20
अयनं तूत्तरं ज्ञेयं तिमिचंडेश्वरं ततः । दक्षिणं शंकुकर्णं तु ॐकारे तदनंतरम् ॥ २० ॥
उत्तरायणं तु तिमिचण्डेश्वराख्यं ज्ञेयम्; ततः परं दक्षिणभागे ॐकारे शङ्कुकर्णस्य देवालयः स्थितः॥
Verse 21
पिंगला नाम यत्तीर्थं आग्नेयी सा प्रकीर्तिता । शुष्का सरिच्च सा ज्ञेया लोकार्को यत्र तिष्ठति ॥ २१ ॥
पिङ्गला नाम तीर्थं तदाग्नेय्यां दिशि प्रकीर्तितम्। शुष्का सरित् च सा ज्ञेया यत्र लोकार्को निवसति॥
Verse 22
इडानाम्नी तु या नाडी सा सौम्या संप्रकीर्तिता । वरणा नाम सा ज्ञेया केशवो यत्र संस्थितः ॥ २२ ॥
इडानाम्नी या नाडी सा सौम्या चन्द्रस्वभावा प्रकीर्तिता। वरणा नाम सा ज्ञेया यत्र केशवो विराजते॥
Verse 23
आभ्सां मध्ये तु या नाडी सुषुम्ना सा प्रकीर्तिता । मत्स्योदरी च सा ज्ञेया विस्वरं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
नाडीनां मध्ये या नाडी सा सुषुम्ना इति प्रकीर्तिता। सा मत्स्योदरीति च ज्ञेया; सा एव ‘विस्वर’ इति कथ्यते॥
Verse 24
विमुक्तं न कदा यस्मान्मोक्ष्यते न कदाचन । महाक्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिद स्मृतम् ॥ २४ ॥
यतोऽयं देशो न कदापि विमुच्यते न च कदाचन मोक्ष्यते; तस्मादिदं महाक्षेत्रम्, अत एव ‘अविमुक्त’ इति स्मृतम्॥
Verse 25
प्रयागादपि तीर्थादेरधिकं दुस्तराच्छुभे । अनायासेन वै यत्र मोक्षप्राप्तिः प्रजायते ॥ २५ ॥
हे शुभे, प्रयागादि-तीर्थेभ्योऽपि अधिकं दुस्तरं पुण्यं क्षेत्रं विद्यते, यत्र अनायासेनैव मोक्षप्राप्तिः स्वयमेव प्रजायते ॥
Verse 26
नानावर्णा विकर्णाश्च चांडाला ये जुगुप्सिताः । किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च प्रकृष्टैः पातकैस्तथा ॥ २६ ॥
नानावर्णा विकर्णाश्च ये चाण्डाला जुगुप्सिताः, किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च प्रकृष्टैः पातकैस्तथा ॥
Verse 27
भैषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः । दुष्टांधान् दीनकृपणान्पापान्दुष्कृतकारिणः ॥ २७ ॥
तेषां परमं भैषजं बुद्धा अविमुक्तं विदुः—दुष्टान्धान् दीनकृपणान् पापान् दुष्कृतकारिणश्च ॥
Verse 28
हरोऽनुकंपया सर्वान्नयत्याशु परां गतिम् । क्षेत्रमध्याद्यदा गंगा संगता सरितां पतिम् ॥ २८ ॥
हरोऽनुकम्पया सर्वान् आशु परां गतिं नयति, यदा क्षेत्रमध्यात् गङ्गा सरितां पतिं सागरं संगता ॥
Verse 29
ततः प्रभृति सा पुण्या पुरी जाता शुभानने । पुण्या चोदङ्मुखी गंगा प्राची चैव सरस्वती ॥ २९ ॥
ततः प्रभृति, हे शुभानने, सा पुरी पुण्या जाता; उदङ्मुखी गङ्गा पुण्या, तथा प्राची सरस्वती च पुण्या ॥
Verse 30
तत्र मुक्तं कपालं तु शिवेन सुमहात्मना । तस्मिंस्तीर्थे तु ये गत्वा पिंडदानेन वै पितॄन् ॥ ३० ॥
तत्र सुमहात्मना शिवेन कपालं मुक्तम्। तस्मिंस्तीर्थे ये गत्वा पितॄन् पिण्डदानेन तर्पयन्ति, ते नूनं पितृहितं साधयन्ति॥
Verse 31
श्राद्धेषु प्रीणयिष्यंति तेषां लोकास्तु भास्वराः । ब्रह्महा योऽभिगच्छेत्तु अविमुक्तं कदाचन ॥ ३१ ॥
श्राद्धैस्ते प्रीणयिष्यन्ति, तेषां लोकाश्च भास्वराः स्युः। ब्रह्महा अपि यः कदाचन अविमुक्तं अभिगच्छेत्, तत्र पावनत्वेन विमुच्यते॥
Verse 32
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते । अविमुक्तं गता ये वै महापुण्यकृतो नराः ॥ ३२ ॥
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्येन ब्रह्महत्या अपि निवर्तते। ये नराः अविमुक्तं गताः, ते महापुण्यकृतः भवन्ति॥
Verse 33
अक्षय्या ह्मजराश्चैव विदेहाश्च भवंति ते । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा ॥ ३३ ॥
ते अक्षयाः अमराश्चैव विदेहाश्च भवन्ति। अज्ञानात् ज्ञानतो वापि, स्त्रिया वा पुरुषेण वा कृतं, तदपि तेषां मोक्षहेतुः॥
Verse 34
यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं चैव कुबुद्धिना । अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत् ॥ ३४ ॥
यत्किञ्चिदशुभं कर्म कुबुद्धिना कृतं च यत्। अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं भस्मसाद्भवेत्॥
Verse 35
सदा यजति यज्ञेन सदा दानं प्रयच्छति । सदा तपस्वी भवति ह्यविमुक्ते स्थितो नरः ॥ ३५ ॥
अविमुक्ते स्थितो नरः सदा यज्ञेन यजति, सदा दानं प्रयच्छति, सदा तपस्वी भवति।
Verse 36
न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे न पुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसामविमुक्तनिवासिनाम् ॥ ३६ ॥
कुरुक्षेत्रे न गंगाद्वारे न पुष्करे वा सा गतिः; या तु अविमुक्तनिवासिनां पुंसां विधीयते।
Verse 37
सर्वात्मना तपः सत्यं प्राणिनां नात्र संशयः । अविमुक्तेवसेद्यस्तु स तु साक्षान्महेश्वरः ॥ ३७ ॥
सर्वात्मना कृतं तपः सत्यं फलदं प्राणिनां—नात्र संशयः; यस्तु अविमुक्ते वसति स साक्षान्महेश्वर एव।
Verse 38
अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तामसा नराः । विण्मूत्ररजसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः ॥ ३८ ॥
ये मूढा तामसा नरा अविमुक्तं न सेवन्ते, ते विण्मूत्ररजसां मध्ये पुनः पुनर्वसन्ति।
Verse 39
अविमुक्ते स्थिता नित्यं पांशुभिर्वायुनेरितैः । स्पृष्टा दुष्कृतकर्माणो यांति वै परमां गतिम् ॥ ३९ ॥
अविमुक्ते नित्यं स्थिताः पांशुभिर्वायुनेरितैः स्पृष्टा अपि दुष्कृतकर्माणः वै परमां गतिं यान्ति।
Verse 40
यस्तत्र निवसेन्मर्त्यः संयतात्मा समाहितः । त्रैलोक्यमपि भुंजानो वायुभक्षसमः स्मृतः ॥ ४० ॥
यस्तत्र निवसेन्मर्त्यः संयतात्मा समाहितः । त्रैलोक्यमपि भुञ्जानो वायुभक्षसमः स्मृतः ॥
Verse 41
तत्र मासं वसेद्यस्तु लब्धाहारो जितेंद्रियः । सम्यक्तेन व्रतं चीर्णं महापाशुपतं भवेत् ॥ ४१ ॥
तत्र मासं वसेद्यस्तु लब्धाहारो जितेन्द्रियः । सम्यक्तेन व्रतं चीर्णं महापाशुपतं भवेत् ॥
Verse 42
जन्ममृत्युभयं जित्वा स याति परमां गतिम् । निःश्रेयसगतिं पुण्यां तथा योगगतिं लभेत् ॥ ४२ ॥
जन्ममृत्युभयं जित्वा स याति परमां गतिम् । निःश्रेयसगतिं पुण्यां तथा योगगतिं लभेत् ॥
Verse 43
नहि योगगतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । प्राप्यते क्षेत्रमाहात्म्यात्प्रभावाच्छंकरस्य च ॥ ४३ ॥
नहि योगगतिः लभ्या जन्मान्तरशतैरपि । प्राप्यते क्षेत्रमाहात्म्यात् प्रभावाच्छंकरस्य च ॥
Verse 44
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र शुभानने । यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति ॥ ४४ ॥
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र शुभानने । यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति ॥
Verse 45
आदेहपाताद्यो मर्त्योऽविमुक्तं नैव मुञ्चति । ब्रह्मचर्येण संयुक्तः स साक्षाच्छंकरो भवेत् ॥ ४५ ॥
आदेहपाताद्यः मर्त्योऽविमुक्तक्षेत्रं नैव मुञ्चति। ब्रह्मचर्येण संयुक्तः स साक्षात् शङ्कर एव भवेत्॥
Verse 46
विघ्नैराहन्यभानोऽपि योऽविमुक्तं न च त्यजेत् । स मुंचति जरामृत्युं जन्म चैतच्च नश्वरम् ॥ ४६ ॥
विघ्नैः प्रतिदिनं हतोऽपि योऽविमुक्तं न त्यजेत्। स जरामृत्युं मुञ्चति जन्म चैतन्नश्वरम्॥
Verse 47
आदेहपतनाद्ये तु सेवंति ह्यविमुक्तकम् । ते मृता हंसयानेन दिव्यान् लोकान्प्रयांति हि ॥ ४७ ॥
आदेहपतनाद्ये ये सेवन्त्यविमुक्तकम्। ते मृता हंसयानेन दिव्यान् लोकान् प्रयान्ति हि॥
Verse 48
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तभक्तिमतिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर्विशेत् ॥ ४८ ॥
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तभक्तिमतिर्नरः। इह क्षेत्रे मृतोऽपि स संसारं न पुनर्विशेत्॥
Verse 49
स्वर्गापवर्गयोर्हेतुरेतत्तीर्थवरं भुवि । यस्तत्र पंचतां याति तस्य मुक्तिर्न संशयः ॥ ४९ ॥
स्वर्गापवर्गयोर्हेतुरेतत्तीर्थवरं भुवि। यस्तत्र पञ्चतां याति तस्य मुक्तिर्न संशयः॥
Verse 50
जन्मांतरसहस्रेण योगी यत्पदमाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति ॥ ५० ॥
यत्पदं योगी जन्मान्तरसहस्रेणाप्नुयात्, तदेव परं मोक्षं मरणकालेऽत्रैवाधिगच्छति।
Verse 51
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । क्रिमयश्चैव ये म्लेच्छाः संकीर्णाः पापयोनयः ॥ ५१ ॥
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्च वर्णसंकरा इति कथ्यन्ते; क्रिमयश्च ये म्लेच्छाः संकीर्णाः पापयोनयश्च।
Verse 52
कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेऽपि देवेश्वराः स्मृताः ॥ ५२ ॥
कीटाः पिपीलिकाश्चान्ये मृगपक्षिणश्च ये; कालेन निधनं प्राप्तास्तेऽपि देवेश्वरत्वेन स्मृताः।
Verse 53
चंद्रार्द्धमौलयः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः । प्राणांस्त्यजंति ये तत्र प्राणिन स्तत्त्वतः शुभे ॥ ५३ ॥
शुभे, ये प्राणिनस्तत्र तत्त्वतः प्राणान् त्यजन्ति, ते सर्वे चन्द्रार्धमौलिनो ललाटाक्षा वृषध्वजाश्च भवन्ति।
Verse 54
रुद्रत्वं ते तु संप्राप्य मोदंते शिवसन्निधौ । अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ ५४ ॥
रुद्रत्वं संप्राप्य ते शिवसन्निधौ मोदन्ते—अकामो वा सकामो वा, तिर्यग्योनिगतोऽपि वा।
Verse 55
अविमुक्ते त्यजन्प्राणान्मुक्तिभाक्स्यान्न संशयः । शिवभक्तिपरा नित्यं नान्यभक्ताश्च ये नराः ॥ ५५ ॥
अविमुक्ते प्राणान् त्यजन् नरो मुक्तिभाग् भवति, नात्र संशयः; ये नराः नित्यं शिवभक्तिपराः सन्ति, न चान्यदेवताभक्ताः।
Verse 56
तच्चित्तास्तद्गतप्राणा जीवन्मुक्ता न संशयः । अग्रिप्रवेशं ये कुर्युरविमुक्ते विचारतः ॥ ५६ ॥
तच्चित्ताः तद्गतप्राणाः जीवन्मुक्ता भवन्ति, न संशयः। ये च विचारतः अविमुक्ते अग्निप्रवेशं कुर्वन्ति, तेऽपि तदवस्थां प्राप्नुवन्ति।
Verse 57
कालाग्निरुद्रसायुज्यं ते प्रयान्ति च मोहिनि । कुर्वन्त्यनशनं ये तु शिवभक्ताः सुनिश्चिताः ॥ ५७ ॥
हे मोहिनि, ये तु सुनिश्चिताः शिवभक्ताः अनशनं कुर्वन्ति, ते कालाग्निरुद्रसायुज्यं प्रयान्ति।
Verse 58
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि । अविमुक्ते मृत्युकाले भूतानामीश्वरः स्वयम् ॥ ५८ ॥
तेषां पुनरावृत्तिः न भवति, कल्पकोटिशतैरपि। अविमुक्ते मृत्युकाले भूतानामीश्वरः स्वयमेव (मुक्तिं ददाति)।
Verse 59
कर्मभिः प्रेर्यमाणानां कर्णजाप्यं प्रयच्छति । स्वयं रामेण चाप्युक्तं शिवाय शिवकारिणे ॥ ५९ ॥
कर्मभिः प्रेर्यमाणानां स कर्णजाप्यं मन्त्रं प्रयच्छति; स्वयं रामेणापि उक्तं—शिवाय, शिवकारिणे।
Verse 60
अतिप्रसन्नचित्तेन अविमुक्तनिवासिने । मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्णे यस्य कस्यापि वा स्वयम् ॥ ६० ॥
अतिप्रसन्नचित्तेन अविमुक्तनिवासिना स्वयमेव मुमूर्षोर्दक्षिणकर्णे यस्य कस्यापि मन्त्रं जपति।
Verse 61
उपदेक्ष्यसि मन्मंत्रं स मुक्तो भविता शिव । अंतकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु कर्मसु ॥ ६१ ॥
हे शिव, मन्मन्त्रं त्वमुपदेक्ष्यसि चेत् स मुक्तो भविता; अन्तकाले मनुष्याणां कर्मसु छिद्यमानेषु।
Verse 62
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर्नैवोपजायते । येऽविमुक्ते स्थिता रुद्रा भक्तप्रीतिप्रदायकाः ॥ ६२ ॥
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर्नैवोपजायते; अविमुक्तस्थिता रुद्रा भक्तप्रीतिप्रदायकाः।
Verse 63
कर्णजाप्यं प्रयच्छन्ति डिमिचंडेश्वरादयः । नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ॥ ६३ ॥
डिमिचण्डेश्वरादयः कर्णजाप्यं प्रयच्छन्ति; अविमुक्ते मृतः कश्चित् किल्बिषीऽपि नरकं न याति।
Verse 64
ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम् । उद्देशमात्रात्कथिता अविमुक्तगुणास्तव ॥ ६४ ॥
ईश्वरानुगृहीताः सर्वे परां गतिं यान्ति; अविमुक्तगुणास्तव उद्देशमात्रेणोक्ताः, अनन्ता हि ते।
Verse 65
समुद्रस्यैव रत्नानामविमुक्तस्य विस्तरः । ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् ॥ ६५ ॥
समुद्र इव रत्नानां महाधारोऽविमुक्तः; ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दकामिनां स विस्तीर्णः समृद्धश्च ॥
Verse 66
या मतिर्विहिता नूनं स्वन्निते तु मृतस्य सा । प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ६६ ॥
या मतिर्नूनं स्वन्यस्ते मृते विहिता, स इह प्राणान् त्यक्त्वा नरः क्वचिदपि पुनर्जन्म न लभते ॥
Verse 67
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । योगपीठं श्मशानाख्यं यत्तीर्थं मणिकर्णिका ॥ ६७ ॥
अनन्ता सा गतिस्तस्य, या योगिनामेव विशेषतः स्मृता; योगपीठं श्मशानाख्यं यत्तीर्थं मणिकर्णिका ॥
Verse 68
तेषु मुक्तिः समुद्दिष्टा पतितानां स्वकर्मणा । तत्रापि सर्वतीर्थानामुत्तमा मणिकर्णिका ॥ ६८ ॥
तेषु तीर्थेषु स्वकर्मणा पतितानामपि मुक्तिः समुद्दिष्टा; सर्वतीर्थेषु चोत्तमा मणिकर्णिका ॥
Verse 69
यत्र नित्यं वरारोहे सान्निध्यं धूर्जटेः स्मृतम् । दशानामश्वमेधानां यज्ञानां यत्फलं स्मृतम् ॥ ६९ ॥
यत्र नित्यं वरारोहे धूर्जटेः सान्निध्यं स्मृतम्; तत्र दशाश्वमेधयज्ञानां फलं समं स्मृतम् ॥
Verse 70
तदवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने । स्वस्वमप्यत्र यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ ७० ॥
तद् अवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने। स्वस्वमप्यत्र यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे॥
Verse 71
शुभां गतिमवाप्नोति हुताश इव दीप्यते । उपवासं तु यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयन्नेरः ॥ ७१ ॥
शुभां गतिमवाप्नोति हुताश इव दीप्यते। उपवासं तु यः कृत्वा विप्रान् संतर्पयन्नरः॥
Verse 72
स सौत्रामणियज्ञस्य फलमाप्नोति निश्वितम् । तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानवत्स्फुरतींद्रियम् ॥ ७२ ॥
स सौत्रामणियज्ञस्य फलमाप्नोति निश्चितम्। तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानवत् स्फुरतीन्द्रियम्॥
Verse 73
प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम् । वृषभं तरुणं सौम्यं चतुर्वत्सतरीयुतम् ॥ ७३ ॥
प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम्। वृषभं तरुणं सौम्यं चतुर्वत्सतरीयुतम्॥
Verse 74
योंऽकयित्वा मोचयति स याति परमां गतिम् । पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छत्येव न संशयः ॥ ७४ ॥
योऽङ्कयित्वा मोचयति स याति परमां गतिम्। पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छत्येव न संशयः॥
Verse 75
किमत्र बहुनोक्तेन धर्मादींस्तु प्रकुर्वतः । यच्छिवं तु समुद्दिश्य तदनंतफलं भवेत् ॥ ७५ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन? धर्मादिकर्माणि कुर्वतः यत् शिवं समुद्दिश्य क्रियते, तदनन्तफलप्रदं भवति॥
Verse 76
दशाश्वमेधिकं पुण्यं पुष्पदाने प्रकीर्तितम् । अग्निहोत्रफलं धृपे गन्धे भूदानजं फलम् ॥ ७६ ॥
पुष्पदाने दशाश्वमेधिकं पुण्यं प्रकीर्तितम्। धूपदानात् अग्निहोत्रफलं, गन्धदानात् भूदानजं फलम्॥
Verse 77
मार्जने गोप्रदानस्य फलमत्र प्रकीर्तितम् । अनुलेपे दशगुणं माल्ये दशगुणं स्मृतम् ॥ ७७ ॥
मार्जने गोप्रदानफलमत्र प्रकीर्तितम्। अनुलेपे दशगुणं, माल्यार्पणेऽपि दशगुणं स्मृतम्॥
Verse 78
गीते सहस्रगुणितं वाद्ये लक्षगुणं स्मृतम् । अविमुक्ते महादेवमर्चयंति स्तुवंति वै ॥ ७८ ॥
गीते सहस्रगुणितं पुण्यं, वाद्ये लक्षगुणं स्मृतम्। तस्मादविमुक्ते महादेवं अर्चयन्ति स्तुवन्ति च॥
Verse 79
सर्वपापविमुक्तास्ते स्वस्तिष्ठंत्यजरामराः । अविमुक्तं समासाद्य लिंगमर्चयते नरः ॥ ७९ ॥
सर्वपापविमुक्तास्ते स्वर्गे तिष्ठन्त्यजरामराः। अविमुक्तं समासाद्य तत्र लिङ्गं नरः पूजयति॥
Verse 80
कल्पकोटिशतैश्चापि तस्य नास्ति पुनर्भवः । अजरो ह्यमरश्चैव क्रीडेत्स भवसन्निधौ ॥ ८० ॥
कल्पकोटिशतैरपि तस्य पुनर्भवो नास्ति। स अजरोऽमरश्चैव भवसन्निधौ क्रीडति॥
Verse 81
ये तु ध्यानं समासाद्य मुक्तात्मानः समाहिताः । संनियम्येंद्रियग्रामं जपंति शतरुद्रियम् ॥ ८१ ॥
ये तु ध्यानं समासाद्य मुक्तात्मानः समाहिताः। संनियम्येन्द्रियग्रामं जपन्ति शतरुद्रियम्॥
Verse 82
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते द्विजोत्तमा । एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि ॥ ८२ ॥
अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास्ते द्विजोत्तमाः। एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि॥
Verse 83
फलं वर्षशतस्येह लभते नात्र संशयः । अतः परं तु सायुज्यं गंगावरुणसंगमम् ॥ ८३ ॥
फलं वर्षशतस्येह लभते नात्र संशयः। अतः परं तु सायुज्यं गङ्गावरुणसङ्गमे॥
Verse 84
श्रवणद्वादशीयोगो बुधवारे यदा भवेत् । तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा संनिहत्याफलं लभेत् ॥ ८४ ॥
श्रवणद्वादशीयोगो बुधवारे यदा भवेत्। तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा संनिहत्याफलं लभेत्॥
Verse 85
श्राद्धं करोति यस्तत्र तस्मिन्काले शुभानने । तारयित्वा पितॄन्सर्वान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ८५ ॥
शुभानने, यस्तत्र तस्मिन्काले श्राद्धं करोति, स सर्वान् पितॄन् तारयित्वा विष्णुलोकं गच्छति।
Verse 86
वरणास्योस्तु जाह्नव्याः संगमे लोकविश्रुते । दत्वाश्वं च विधानेन स भूयोऽपि न जायते ॥ ८६ ॥
लोकविश्रुते वरणास्याः जाह्नव्याश्च संगमे, विधानेन अश्वं दत्त्वा स भूयोऽपि न जायते।
Verse 87
यस्तत्र संगमेशानमर्चयेद्भक्तिमान्नरः । स साक्षाद्देवदेवेशो निग्रहानुग्रहे क्षमः ॥ ८७ ॥
यस्तत्र भक्तिमान्नरः संगमेशानम् अर्चयेत्, स साक्षाद्देवदेवेश इव निग्रहानुग्रहे क्षमः।
Verse 88
देवेश्वरस्य पूर्वेण स्वयं तिष्ठति केशवः । केशवस्य च पूर्वेण विश्रुतः संगमेश्वरः ॥ ८८ ॥
देवेश्वरस्य पूर्वेण स्वयं केशवः तिष्ठति; केशवस्य च पूर्वेण विश्रुतः संगमेश्वरः।
Verse 89
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनी वसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनी-वसुसंवादे ‘काशीमाहात्म्यं’ नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Because the text states it is never abandoned and never loses its sanctity at any time; therefore it is remembered as Avimukta, the kṣetra that remains perpetually held by the Lord’s presence and thus uniquely reliable for mokṣa.
It teaches that at the time of death in Avimukta, Śiva (with Rudras/deity-guardians) grants liberation by bestowing an ear-whispered mantra for japa, cutting off karmic continuity so the dying person does not return to saṃsāra and does not fall into hell.
It repeatedly claims that the greatness of Avimukta annuls even brahma-hatyā and other mahāpātakas; entry into the kṣetra reduces inauspicious deeds to ashes, emphasizing the kṣetra’s exceptional purificatory status.
Maṇikarṇikā is identified as the paramount tīrtha and yogapīṭha/śmaśāna, the constant abode of Śiva (Dhūrjaṭi), where liberation is declared accessible even for the fallen, and where bathing, gifts, and rites yield extraordinarily amplified merit.
Dwelling in the kṣetra, month-long restraint/fasting (linked to a Great Pāśupata observance), śrāddha and piṇḍa offerings for Pitṛs, dāna to Veda-knowing brāhmaṇas, lamp and incense offerings, sweeping and smearing sacred ground, singing and music, and Śatarudrīya japa are all presented as highly efficacious.