काष्ठीला आख्यायते—ब्राह्मणः स्वया राक्षस्याः सह रक्षितां राजकन्यां रत्नावलीं नीत्वा सुद्युम्ननृपपुरं प्रापयति। अबाहुरारक्षी नृपं निवेदयति; नृपो गङ्गातटे गत्वा दुहितरं समागत्य हृष्टः। रत्नावली तल्पथराक्षसेन अर्णवगिरौ हृता इति निवेदयति, राक्षस्याः बुद्धियोगेन तस्य अधर्मो निवारितः, ब्राह्मणश्च रक्षित इति प्रशंसति। ततः धर्मसन्देहः—सहासनलक्षणेन पत्नीत्वं मन्यमाना रत्नावली ब्राह्मणाय दातुं याचते, धर्मदोषपरिहारार्थम्। सुद्युम्नः राक्षसीं प्रार्थयते यत् सा रत्नावलीं द्वितीयपत्नीं गृह्णीयात्, सौत्सुक्यरहितं रक्षणं च कुर्यात्। राक्षसी लोकपूजाशर्तेन अनुमन्यते—फाल्गुनशुक्लपक्षे अष्टमीचतुर्दश्यन्तं सप्ताहोत्सवः, गीतनाट्यादिभिः, सुरामांसशोणिताद्युपहारैश्च; भक्तानां रक्षणं प्रतिजानाति। अनन्तरं लोभविवर्जनार्थं दृष्टान्तः—पूर्वपत्नी प्राक्कालिकी दारिद्र्ये पतिं त्यक्त्वा लज्जिता; पुनर्मिलिता दुःखं भुङ्क्ते, यमेन च स्त्रीधर्मरूपेण पतेर्धनप्राणरक्षणस्य मुख्यत्वं उपदिश्यते।
Verse 1
काष्ठीलोवाच । भार्यायास्तद्वचः श्रुत्वा राक्षस्या धर्मसंमितम् । पृष्ठात्करोणुरूपिण्याः सकन्योऽवातरद्द्विजः ॥ १ ॥
काष्ठील उवाच । भार्यायास्तद्वचः श्रुत्वा राक्षस्या धर्मसंमितम् । पृष्ठात्करोणुरूपिण्याः सकन्योऽवातरद्द्विजः ॥१॥
Verse 2
अवतीर्णे द्विजे साभूत्सुरूपा प्रमदा पुनः । क्षपाचरी क्षपानाथवक्त्रा पीनोन्नतस्तनी ॥ २ ॥
अवतीर्णे द्विजे साभूत्सुरूपा प्रमदा पुनः । क्षपाचरी क्षपानाथवक्त्रा पीनोन्नतस्तनी ॥२॥
Verse 3
सा कुमारी ततः प्राप्य नगरं स्वपितुः शुभम् । बाह्यरक्षास्थित प्राप्तं पुरपालमुवाच ह ॥ ३ ॥
सा कुमारी ततः प्राप्य नगरं स्वपितुः शुभम् । बाह्यरक्षास्थितं प्राप्तं पुरपालमुवाच ह ॥३॥
Verse 4
गच्छ त्वं नृपतेः पार्श्वं पितुर्मम पुराधिप । ब्रूहि मां समनुप्राप्तां रत्नशालां पुरा हृताम् ॥ ४ ॥
गच्छ त्वं नृपतेः पार्श्वं पितुर्मम पुराधिप । ब्रूहि मां समनुप्राप्तां रत्नशालां पुरा हृताम् ॥४॥
Verse 5
रत्नावलिं रत्नभूतां सुद्युम्नस्य महीक्षितुः । तल्पथा रक्षसा रात्रौ स्वपुरस्था हृता द्विज ॥ ५ ॥
हे द्विज! सुद्युम्नस्य महीक्षितुः रत्नभूतां रत्नावलीं तल्पथो नाम रक्षसा रात्रौ स्वपुरस्थामेव हृत्वा निनाय।
Verse 6
पुनः सा समनुप्राप्ता जीवमानाऽक्षता पितः । समाश्वसिहि शोकं त्वं मा कृथा मत्कृते क्वचित् ॥ ६ ॥
पितः! सा पुनः समनुप्राप्ता जीवमानाऽक्षता च; त्वं शोकं समाश्वसिहि, मत्कृते मा कदाचन शुचः।
Verse 7
अविप्लुतास्मि राजेंद्र गांगा आप इवामलाः । तव कीर्तिकरी तद्वन्मातुः सौशील्यसूचिका ॥ ७ ॥
राजेन्द्र! अहं न अविप्लुता; गङ्गाया अमलाः आप इव शुद्धास्मि। तथा तव कीर्तिं करोमि, मातुः सौशील्यं च सूचयामि।
Verse 8
तत्कुमारीवचः श्रुत्वा पुरापालस्त्वरान्वितः । अबाहुरिति विख्यातः प्राप्तः सुद्युम्रसन्निधौ ॥ ८ ॥
तस्याः कुमार्याः वचः श्रुत्वा पुरपालः त्वरा-युक्तः, अबाहुरिति विख्यातः, सुद्युम्नसन्निधौ प्राप्तवान्।
Verse 9
कृतप्रणामः संपृष्टः प्राह राजानमादरात् । राजन्नुपागता नष्टा दिहिता तव मानद ॥ ९ ॥
कृतप्रणामः सः संपृष्टः सन् आदरात् राजानं प्राह— ‘राजन्, मानद! तव दुहिता या नष्टा आसीत्, सा पुनः उपागता।’
Verse 10
रत्नावलीति विख्याता सस्त्रीकद्विदजसंयुता । पुरबाह्ये स्थिता दृष्टा मया ज्ञाता न चाभवत् ॥ १० ॥
रत्नावलीति विख्याता सा पत्या सह द्विजेन समन्विता। पुरबाह्ये स्थिता मया दृष्टा, ज्ञातुं प्रयत्नेनापि सा केति न ज्ञाता॥
Verse 11
तयाहं प्रेरितः प्रागां त्वां विज्ञापयितुं प्रभो । अविप्लुताहं वदति मां जानातु समागताम् ॥ ११ ॥
तया प्रेरितः प्रागहं त्वां विज्ञापयितुं प्रभो समागतः। सा वदति—‘अविप्लुता अहं’; मां समागतां जानीहि॥
Verse 12
पितरं मम सत्कृत्यै नात्र कार्या विचारणा । तदद्भुतं वचः श्रुत्वा पुरपालस्य तत्क्षणात् ॥ १२ ॥
‘पितरं मम सत्कृत्यै; नात्र विचारणा कार्या’ इति। पुरपालस्य तदद्भुतं वचः श्रुत्वा तत्क्षणात्…॥
Verse 13
सामात्यः सकलत्रस्तु सद्विजो निर्ययौ नृपः । स तु गत्वा पुराद्ब्राह्ये गंगातीरे व्यवस्थिताम् ॥ १३ ॥
ततः स नृपः सामात्यः सकलत्रः सद्विजैः सह निर्ययौ। स गत्वा पुराद्बाह्ये गङ्गातीरे व्यवस्थिताम् (ताम्)॥
Verse 14
अपश्यद्भास्कराकारां सस्त्रीकद्विजसंयुताम् । सहजे नैव वेषेण भूषितां भूषणप्रियाम् ॥ १४ ॥
ततः स भास्कराकारां तां अपश्यत्, स्त्रीभिर्द्विजैश्च समन्विताम्। सहजेनैव रूपेण, न वेषान्तरैः; भूषणैर्भूषितां भूषणप्रियाम्॥
Verse 15
अम्लानकुसुमप्रख्यां तत्पकांचनसुप्रभाम् । दूराद्दृष्ट्वांतिकं गत्वा पर्यष्वजत भूपतिः ॥ १५ ॥
दूरादेव तां दृष्ट्वा अम्लानकुसुमसदृशीं पक्वकाञ्चनसुप्रभां च, भूपतिः समीपं गत्वा तां परिष्वजत्।
Verse 16
पितरं सापि संहृष्टा समाश्लिष्य ननाम ह । ततश्च मात्रा संगम्य हृष्टया हर्षितांतरा ॥ १६ ॥
सापि संहृष्टा पितरं समाश्लिष्य ननाम; ततः मातृणा सह संगम्य हृष्टया हर्षितान्तरा बभूव।
Verse 17
प्राह वाक्यं विशालाक्षी संबोध्य पितरं नृपम् । सुप्ताहं रत्नशालायां सखीभिः परिवारिता ॥ १७ ॥
विशालाक्षी पितरं नृपं संबोध्य वाक्यमब्रवीत्—रत्नशालायां सखीभिः परिवारिता अहं सुप्ता आसम्।
Verse 18
उदकूकृत्वा शिरस्ताताधौतांघ्रिर्मंचकोपरि । चिंतयत्नी भर्तृयोगं निशीथे रक्षसा हृता ॥ १८ ॥
उदकुम्भं शिरसि कृत्वा पादौ धौत्वा मञ्चकोपरि शयाना, भर्तृयोगं चिन्तयन्ती, निशीथे रक्षसा हृता।
Verse 19
स मां गृहीत्वा स्वपुरं प्रागादर्णवगे गिरौ । नानारत्नमये तत्र गुहायां स्थापिता ह्यहम् ॥ १९ ॥
स मां गृहीत्वा स्वपुरं प्रागात् अर्णवगिरौ; तत्र नानारत्नमयायां गुहायां अहं स्थापिता।
Verse 20
स तत्रोद्वहनोपायचिंतयांतर्व्यवस्थितः । तस्य भार्या त्वियं सुभ्रूर्या तिष्ठति सुमध्यमा ॥ २० ॥
स तत्रान्तर्मनसा स्थित्वा तामुद्वहनोपायं चिन्तयामास। तस्य भार्या सुभ्रूः सुमध्यमा चेयं तत्रैव तिष्ठति॥
Verse 21
बिभ्रती मानुषं रूपं राक्षसी राक्षसप्रिया । अनया बुद्धियोगेन शक्त्या शक्रस्य भूपते ॥ २१ ॥
मानुषं रूपं बिभ्रती सा राक्षसी राक्षसप्रिया। अनया बुद्धियोगशक्त्या, भूपते, शक्रस्यापि बलं जिगाय॥
Verse 22
घातितो विप्रहस्तेन क्रूरकर्मा पतिः स्वकः । पुरैव मम तं शैलं प्राप्तो देवेन भूसुरः ॥ २२ ॥
क्रूरकर्मा मम स्वपतिः विप्रहस्तेन घातितः। पुरैव, देवतुल्य भूसुर, त्वं मम तं शैलं प्राप्तवान्॥
Verse 23
इयं तु राक्षसी दृष्ट्वा पतिं स्वं धर्मदूषकम् । विप्रेण संविदं कृत्वा दांपत्ये निजकर्मणा ॥ २३ ॥
इयं तु राक्षसी स्वपतिं धर्मदूषकं दृष्ट्वा, विप्रेण संविदं कृत्वा, निजकर्मणा दांपत्यं तथा न्यवस्थापयत्॥
Verse 24
रूपेणाप्यस्य संमुग्धा घातयामास राक्षसम् । एवं कृत्वा पतिं विप्रं हस्तिनीरूपधारिणी ॥ २४ ॥
रूपेणापि स संमुग्धः; सा राक्षसं घातयामास। एवं कृत्वा हस्तिनीरूपधारिण्या तया विप्रः पतिरक्ष्यत॥
Verse 25
गृहीत्वा वास्तुकं वित्तं पृष्ठमारोप्य मामपि । समायातात्र भूपाल मामत्तुं तव मंदिरम् ॥ २५ ॥
वास्तुनिर्माणार्थं वित्तं गृहीत्वा, मां च पृष्ठमारोप्य, भूपाल, त्वं स्वमन्दिरमेव समायातः—मामत्तुमिवाभिप्रेत्य ॥
Verse 26
अनया रक्षिता राजन् राक्षस्याराक्षसात्ततः । तस्मादिमां पूजयस्व सत्कृत्याग्रजसंयुताम् ॥ २६ ॥
राजन्, अनया अहं तस्माद्राक्षस्याः तथा राक्षसाच्च रक्षिता। तस्मादिमां सत्कृत्य, अग्रजसंयुतां पूजयस्व ॥
Verse 27
अस्या एवामुमत्या मां देह्यस्मै ब्राह्मणाय हि । अनेनैकासनगता जाता भर्ता स मे भवत् ॥ २७ ॥
अस्याः एव अनुमत्या मां अस्मै ब्राह्मणाय देहि। अनेन सहैकासनगता, स एव मे भर्ता—स मे प्रभुर्भवतु ॥
Verse 28
येनैकासनगा नारी भवेद्भर्ता स एव हि । नान्य इत्थँ पुराणेषु श्रूयते ह्यागमेष्वपि ॥ २८ ॥
येन सह नारी एकासनगा भवति, स एव तस्या भर्ता निश्चयतः। अन्यो नियमोऽयं न पुराणेषु, न च आगमेष्वपि श्रूयते ॥
Verse 29
अस्याः पृष्ठे निविष्टाहं प्रीत्या सह द्विजन्मना । धर्मत स्तेन मद्भर्ता भवेदेषा मतिर्मम ॥ २९ ॥
अस्याः पृष्ठे निविष्टोऽहं, द्विजन्मना सह प्रीत्या। धर्मतः तेन मद्भर्ता स्तेनो भवेत्—एषा मम मतिः ॥
Verse 30
तस्मादिमां सांत्वयित्वा शास्त्रागमविधानतः । देहि विप्राय मां तात पितमन्यं वृणे न च ॥ ३० ॥
तस्मादिमां सांत्वयित्वा शास्त्रागमविधानतः । देहि विप्राय मां तात, पितरं अन्यं वृणे न च ॥
Verse 31
तच्छ्रुत्वा दुहितुर्वाक्यं सुद्युम्नो भूपतिस्तदा । सांत्वयामास तन्वंगीं राक्षसीं प्रश्रयानतः ॥ ३१ ॥
तच्छ्रुत्वा दुहितुर्वाक्यं सुद्युम्नो भूपतिस्तदा । सांत्वयामास तन्वङ्गीं राक्षसीं प्रश्रयानतः ॥
Verse 32
सुतैषा धर्मभीता मे त्वामेव शरणं गता । यदर्थं निहतः कांतस्त्वया पूर्वतरः सति ॥ ३२ ॥
सुतैषा धर्मभीता मे त्वामेव शरणं गता । यदर्थं निहतः कान्तस्त्वया पूर्वतरः सति ॥
Verse 33
त्वदधीना ततो भद्रे जातेयं मत्सुता किल । इममिच्छति भर्तारं योऽयं भर्ता कृतस्त्वया ॥ ३३ ॥
त्वदधीना ततो भद्रे जातेयं मत्सुता किल । इममिच्छति भर्तारं योऽयं भर्ता कृतस्त्वया ॥
Verse 34
मया प्रणामदानाभ्यां याचिता त्वं निशाचरि । अनुमोदय साहाय्ये सुतां मम सुलोचने ॥ ३४ ॥
मया प्रणामदानाभ्यां याचिता त्वं निशाचरि । अनुमोदय साहाय्ये सुतां मम सुलोचने ॥
Verse 35
त्वद्वाक्याद्भवतु प्रेष्या मत्सुता ब्राह्मणस्य तु । सापत्नभावं त्यक्त्वा तु सुतां मे परिपालय ॥ ३५ ॥
त्वद्वाक्येनैव मम सुताऽसौ ब्राह्मणस्य प्रेष्या भवतु। सापत्नभावं परित्यज्य मम सुतां सम्यक् परिपालय॥३५॥
Verse 36
सुताया मम भार्याया मद्बलस्य जनस्य च । पुरस्य विषयस्यापि स्वामिनी त्वं न संशयः ॥ ३६ ॥
मम सुतायाः मम भार्यायाः मद्बलस्य जनस्य च। पुरस्य विषयस्यापि स्वामिनी त्वं न संशयः॥३६॥
Verse 37
तव वाक्ये स्थिता ह्येषा सदैवापि भविष्यति । एतच्छ्रुत्त्वा तु वचनं सुद्युम्नस्य निशाचरी ॥ ३७ ॥
तव वाक्ये स्थिता ह्येषा सदैवापि भविष्यति। इति सुद्युम्नवचनं श्रुत्वा निशाचरी प्रत्युवाच॥३७॥
Verse 38
अन्वमोदत शुद्धेन चेतसा सहचारिणी । उवाच च धरापालं प्रदानाय कृतोद्यमम् ॥ ३८ ॥
शुद्धेन चेतसा सहचारिण्यन्वमोदत। धरापालं चोवाच सा प्रदानाय कृतोद्यमम्॥३८॥
Verse 39
यदर्थं प्रणतस्त्वं मां सद्भावेन नृपोत्तम । तस्माद्द्वितीया भार्येयं भवत्वस्य द्विजन्मनः ॥ ३९ ॥
यदर्थं प्रणतस्त्वं मां सद्भावेन नृपोत्तम। तस्मादस्य द्विजन्मनः भार्येयं द्वितीया भवतु॥३९॥
Verse 40
अहं च भवता पूज्या कृत्वार्चां देवमंदिरे । सर्वैश्च नागरैः सार्द्धं फाल्गुने धवले दले ॥ ४० ॥
अहं च भवता पूज्या—देवमन्दिरे देवस्यार्चां कृत्वा—सर्वैर्नागरैः सह फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षे धवले दले।
Verse 41
सप्ताहमुत्सवः कार्यो ह्यष्टम्या आचतुर्दशीम् । नटनर्तकयुक्तेन गीतवाद्येन भूरिणा ॥ ४१ ॥
अष्टम्याः आचतुर्दशीं यावत् सप्ताहमुत्सवः कार्यः; नटनर्तकयुक्तेन भूरिणा गीतवाद्येन च समन्वितः।
Verse 42
मैरेयमांसरक्तादिबलिभिश्चापि पूजया । एवं प्रकुर्वते तुभ्यं सदा क्षेमकरी ह्यहम् ॥ ४२ ॥
मैरेयमांसशोणितादिभिर्बलिभिश्च पूजया; एवं तुभ्यं पूजयतः भक्तस्याहं सदा क्षेमकरी रक्षाकरी च भवामि।
Verse 43
भवेयं नृपशार्दूल स्वं वचः प्रतिपालय । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः सुद्युम्नो नृपतिस्तदा ॥ ४३ ॥
भवेयं, नृपशार्दूल; स्वं वचः प्रतिपालय। तस्याः वचनं श्रुत्वा सुद्युम्नो नृपतिस्तदा (तथैव चकार)।
Verse 44
अंगीचकार तत्सर्वं यदुक्तं प्रीतया तया । प्रतिपन्ने तु वचसि राज्ञा तुष्टा तु राक्षसी ॥ ३४ ॥
तया प्रीतया यदुक्तं तत्सर्वं राजा अङ्गीचकार; राज्ञा वचसि प्रतिपन्ने तु राक्षसी तुष्टा बभूव।
Verse 45
उवाच ब्राह्मणं प्रेम्णा कुरु भार्यामिमामपि । राजकन्यां द्विजश्रेष्ठ गृह्योक्तविधिना शुभाम् ॥ ४५ ॥
स प्रेम्णा ब्राह्मणं प्रत्युवाच— “हे द्विजश्रेष्ठ, इमां राजकन्यामपि शुभां गृह्यसूक्तविधिना विधिवत् भार्यां कुरु।”
Verse 46
ईर्ष्यां त्यक्त्वा विशालाक्ष्या भवाम्येषा सहोदरी । राक्षस्या वचनेनेह परिणीय नृपात्मजाम् ॥ ४६ ॥
ईर्ष्यां परित्यज्य विशालाक्ष्याः सहोदरी भवाम्यहम्; राक्षस्या वचनेनेह नृपात्मजां परिणीय आनयामि।
Verse 47
बहुवित्तयुतां विप्रो महोदयपुरं ययौ । आरुह्य करिणीरूपां राक्षसीं क्षणमात्रतः ॥ ४७ ॥
विप्रो बहुवित्तसमायुक्तो महोदयपुरं ययौ; करिणीरूपधारिणीं राक्षसीमारुह्य क्षणमात्रेण तत्रागमत्।
Verse 48
ततो मया श्रुतं देवि भर्ता ते समुपागतः । धनरत्नसमायुक्तो भार्याद्वयसमन्वितः ॥ ४८ ॥
ततो मया श्रुतं देवि— ते भर्ता समुपागतः, धनरत्नसमायुक्तो भार्याद्वयसमन्वितश्च।
Verse 49
ततोऽहं बंधुवर्गेण पितृभ्यां च सखीगणैः । बहुशो भर्त्सिता रूक्षैर्वचनैर्मर्मभेदिभिः ॥ ४९ ॥
ततोऽहं बन्धुवर्गेण पितृभ्यां च सखीगणैश्च बहुशो भर्त्सिता; रूक्षैर्वचनैर्मर्मभेदिभिः।
Verse 50
कथं यास्यसि भर्तारं धनलुब्धे श्रिया वृतम् । यस्त्वया निर्द्धनः पूर्वं परित्यक्तः सुदीनवत् ॥ ५० ॥
कथं त्वं धनलुब्धे, श्रिया परिवृतं भर्तारं समुपैष्यसि? यं त्वया पूर्वं निर्द्धनं सुदीनवत् परित्यक्तः सः कथं पुनः प्राप्यते॥
Verse 51
चंचलानीह वित्तानि पित्र्याणि किल योषिताम् । कांतार्जितानि सुभगे स्थिराणीति निगद्यते ॥ ५१ ॥
चञ्चलानि हि लोकेऽस्मिन् वित्तानि, विशेषतः पित्र्याणि योषिताम्; सुभगे, भर्तृकृतं धनं स्थिरमिति लोके निगद्यते॥
Verse 52
परुषैर्वचनैर्यस्तु क्षिप्तस्तद्भाषणं कथम् । भविष्यति प्रवेशोऽपि दुष्करस्तस्य वेश्मनि ॥ ५२ ॥
परुषवचनैः क्षिप्तस्य कथं तद्भाषणं स्यात्? तस्य वेश्मनि प्रवेशोऽपि पश्चात् दुष्कर एव भवति॥
Verse 53
गताया अपि ते तत्र शयनं पतिना सह । भविष्यति दुराचारे सुखदं न कदाचन ॥ ५३ ॥
गतायाः अपि ते तत्र पतिना सह शयनं, हे दुराचारे, सुखदं न कदाचन भविष्यति॥
Verse 54
लोकापवादाद्यदि चेद्ग्रहीष्यति पतिस्तव । त्वां स्नेहहीनचित्तस्तु न कदाचिन्मिलिष्यति ॥ ५४ ॥
लोकापवादात् यदि च पतिस्तव त्वां ग्रहीष्यति, स्नेहहीनचित्तस्तु सः कदाचित् त्वया सह न यथार्थं मिलिष्यति॥
Verse 55
नेदृशं दुःखदं किंचिद्यादृशं दूरचित्तयोः । दंपकत्योर्मिलनं लोके वैकल्यकरणं महत् ॥ ५५ ॥
नेदृशं दुःखदं किञ्चिद् लोके यद् दूरचित्तयोः । दम्पत्योर्मिलनं ह्येतद् वैकल्यकरणं महत् ॥
Verse 56
एवं बहुविधा वाचः श्रृण्वाना बंधुभाषिताः । अधोमुख्यस्रुपूर्णाक्षी बभूवाहं सुदुःखिता ॥ ५६ ॥
एवं बहुविधा वाचः श्रुत्वा बन्धुभिरुदीरिताः । अधोमुखी स्रुपूर्णाक्षी बभूवाहं सुदुःखिता ॥
Verse 57
चेतसार्चितयं चाहं पूर्वलोभेन मुह्यती । न दत्तं कंकणं पाणेर्न दत्तं कटिसूत्रकम् ॥ ५७ ॥
चेतसार्चितया चाहं पूर्वलोभेन मुह्यती । न दत्तं कङ्कणं पाणेर्न दत्तं कटिसूत्रकम् ॥
Verse 58
न चापि नूपुरे दत्ते येन तुष्टिं व्रजेत्पतिः । धनजीवितयोः स्वामी भर्ता लोकेषु गीयते ॥ ५८ ॥
न चापि नूपुरे दत्ते येन तुष्टिं व्रजेत्पतिः । धनजीवितयोः स्वामी भर्ता लोकेषु गीयते ॥
Verse 59
तन्मयापहृतं वित्तं भवित्री का गतिर्मम । कथं यास्यामि तद्वेश्म कथं संभाषये पुनः ॥ ५९ ॥
तन्मयापहृतं वित्तं भवित्री का गतिर्मम । कथं यास्यामि तद्वेश्म कथं सम्भाषये पुनः ॥
Verse 60
यो मया दुष्टया त्यक्तः स प्रत्येति कथं हि माम् । एवं विचिंये यादद्धृदयेन विदूयता ॥ ६० ॥
यो मया दुष्टया त्यक्तः स कथं पुनरागच्छेत् मम समीपम्? इति सा विदूयमानहृदया निरन्तरं विचिन्तयामास॥
Verse 61
वेष्टिता बंधुवर्गेण तावद्दोला समागता । छत्रेण शशिवर्णेन शोभमाना सुकोमला ॥ ६१ ॥
बंधुवर्गेण परिवेष्टिता सा तावद्दोलां समागता। शशिवर्णछत्रेण शोभमाना सुकोमला बभूव॥
Verse 62
आस्तृता रांकवैः पीनैः पुरुषोर्विधृतांसकैः । ते समागत्य पुरुषाः प्रोचुर्मामसकृच्छभे ॥ ६२ ॥
पीनरांकवैः आस्तृता सा पुरुषैः स्कन्धेषु धृता। ते पुरुषाः समागत्य माम् असकृत् प्रोचुः, हे मुनिवृषभ॥
Verse 63
आकारितासि पत्या ते व्रज शीघ्रं मुदान्विता । धनरत्नयुतो भर्ता सद्धिभार्यः समागतः ॥ ६३ ॥
पत्या ते आकारितासि; व्रज शीघ्रं मुदान्विता। धनरत्नयुतो भर्ता सद्धिभार्यः समागतः॥
Verse 64
प्रविष्टमात्रेण गृहे त्वामानेतुं वरानने । प्रेषिताः सत्वरं पत्या संस्थितां पितृवेश्मनि ॥ ६४ ॥
गृहे प्रविष्टमात्रेण पत्या सत्वरं प्रेषिताः जनाः। वरानने, पितृवेश्मनि स्थितां त्वाम् आनेतुं॥
Verse 65
ततोऽहं व्रीडिता देवि भर्तुस्तद्वीक्ष्य चेष्टितम् । नैवोत्तरमदां तेभ्यः किंचिन्मौनं समास्थिता ॥ ६५ ॥
ततोऽहं देवि भर्तुस्तद्वीक्ष्य चेष्टितं व्रीडिता। तेभ्यः किंचिदप्युत्तरं नादां, मौनमेव समास्थिता॥
Verse 66
ततोऽहं बंधुवर्गेण भूयोभूयः प्रबोधिता । आहूता स्वामिना गच्छ सम्मानेन तदंतिकम् ॥ ६६ ॥
ततोऽहं बन्धुवर्गेण भूयो भूयः प्रबोधिता। स्वामिना समाहूता ससम्मानं तदन्तिकं जगाम॥
Verse 67
स्वामिनाकारिता पत्नी या न याति तदंतिकम् । सा तु ध्वांक्षी भवेत्पुत्रि जन्मानि दश पंच च ॥ ६७ ॥
स्वामिनाकारिता पत्नी या न याति तदन्तिकम्। सा तु ध्वांक्षी भवेत् पुत्रि जन्मानि दश पञ्च च॥
Verse 68
एवमुक्त्वा समाश्वास्य मां गृहीत्वा त्वरान्विताः । दोलामारोप्य गच्छेति प्रोचुः स्निग्धा मुहुर्मुर्हुः ॥ ६८ ॥
एवमुक्त्वा समाश्वास्य मां गृहीत्वा त्वरान्विताः। दोलामारोप्य ‘गच्छ’ इति स्निग्धा मुहुर्मुहुः प्रोचुः॥
Verse 69
ततस्ते पुरुषा दोलां निधायांसेषु सत्वरम् । जग्मुर्महोदयपुरं यत्र तिष्ठति मे पतिः ॥ ६९ ॥
ततस्ते पुरुषा दोलां निधायांसेषु सत्वरम्। जग्मुर्महोदयपुरं यत्र तिष्ठति मे पतिः॥
Verse 70
दृष्टं मया गृहं तस्य सर्वतः कांचनावृतम् । आसनीयैश्च भोज्यैश्च धनैर्वस्त्रैर्युतं ततः ॥ ७० ॥
मया तस्य गृहं दृष्टं सर्वतः काञ्चनावृतम् । आसनीयैश्च भोज्यैश्च धनैर्वस्त्रैश्च समन्वितम् ॥ ७० ॥
Verse 71
अथ सा राक्षसी देवी सा चापि नृपनंदिनी । प्रीत्या च भक्त्या कुरुतां प्रणतिं मम सुन्दरि ॥ ७१ ॥
अथ सा राक्षसी देवी सा चापि नृपनन्दिनी । प्रीत्या भक्त्या च मे सुन्दरि प्रणतिं कुरुताम् ॥ ७१ ॥
Verse 72
ततस्ताभ्यामहं प्रेम्णा यथार्हमभिपूजिता । भर्तृवाक्येन संप्रीता स्नात्वाभुजं तथाहृता ॥ ७२ ॥
ततस्ताभ्यां मया प्रेम्णा यथार्हमभिपूजिता । भर्तृवाक्येन संप्रीता स्नात्वा ततः समाहृता ॥ ७२ ॥
Verse 73
ततोऽस्तसमयात्पश्चाद्भर्ता चाहूय सत्वरम् । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां पर्यंके संन्यवेशयत् ॥ ७३ ॥
ततोऽस्तसमयात्पश्चाद्भर्ता मामाहूय सत्वरम् । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां पर्यङ्के संन्यवेशयत् ॥ ७३ ॥
Verse 74
ततो निशाचरीं राजपुत्रीं चाहूय सोऽब्रवीत् । भक्त्या युवाभ्यां कर्तव्यमस्याश्चरणसेवनम् ॥ ७४ ॥
ततो निशाचरीं राजपुत्रीं चाहूय सोऽब्रवीत् । भक्त्या युवाभ्यां कर्तव्यमस्याश्चरणसेवनम् ॥ ७४ ॥
Verse 75
इयं प्राक्कालिकी भार्या ज्येष्ठा च युवयोर्द्भुवम् । पत्युर्वाक्यात्ततस्ताभ्यां गृहीतौ चरणौ मम ॥ ७५ ॥
इयं मम प्राक्कालिकी भार्या, युवयोर्द्वयोर्मध्ये ज्येष्ठा। ततः पत्युर्वाक्येन ताभ्यां मम चरणौ गृहीतौ॥
Verse 76
सापत्नभावजामीर्ष्यां परित्यज्य सुलोचने । ततः प्रेष्यान्समाहूय भर्ता मे वाक्यमब्रवीत् ॥ ७६ ॥
सापत्नभावजां ईर्ष्यां परित्यज्य, हे सुलोचने। ततः प्रेष्यान् समाहूय भर्ता मे वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 77
यत्किंचिद्रक्षसः पार्श्वान्मया प्राप्तं पुरा वसु । सुतामुद्वहतो राज्ञो यच्च लब्धं मयाखिलम् ॥ ७७ ॥
यत्किञ्चिद् रक्षसः पार्श्वात् मया पुरा प्राप्तं वसु, तथा राज्ञः सुतामुद्वहतो मया यदखिलं लब्धम्—तत्सर्वं मयैव प्राप्तम्॥
Verse 78
तत्सर्वं भक्तिभावेन समानयत मा चिरम् । इयं हि स्वामिनी प्राप्ता तस्य वित्तस्य किंकराः ॥ ७८ ॥
तत्सर्वं भक्तिभावेन समानयत, मा चिरम्। इयं हि तस्य वित्तस्य स्वामिनी प्राप्ता; यूयं तु तस्य किंकराः॥
Verse 79
तद्वाक्यात्सहसा प्रेष्यैः समानीतं धनं शुभे । भर्ता समर्पयामास प्रीत्या युक्तोऽखिलं तदा ॥ ७९ ॥
तद्वाक्यात् सहसा प्रेष्यैः धनं समानीतम्, हे शुभे। तदा भर्ता प्रीतियुक्तः अखिलं धनं हृष्टः समर्पयामास॥
Verse 80
सत्कृत्य भूषणैर्वस्त्रैख्यलीकेन चेतसा । उभयोस्तत्र पश्यंत्यो राक्षसीराजकन्ययोः ॥ ८० ॥
सत्कृत्य भूषणैर्वस्त्रैः, ख्यलीकेन तु चेतसा । तत्रैव स स्थितो धूर्तः, पश्यन्त्यौ राक्षसीराजकन्ययोः ॥
Verse 81
पर्यंकस्थां परिष्वज्य मां चुंचुबाधरे शुभे । तद्दृष्ट्वा चाद्भुतं भर्तुर्देहवित्तसमर्पणम् ॥ ८१ ॥
पर्यङ्कस्थां परिष्वज्य मां, चुंचुबाधरे शुभे । तद्दृष्ट्वा चाद्भुतं भर्तुर्देहवित्तसमर्पणम् ॥
Verse 82
उल्लासकरण वाक्यं करेण कुचपीडनम् । छिन्ना गौरिव खङ्गेन गताः प्राणा ममाभवन् ॥ ८२ ॥
उल्लासकरं वाक्यं तस्य, करेण कुचपीडनम् । छिन्ना गौरिव खङ्गेन, गताः प्राणा ममाभवन् ॥
Verse 83
ततोऽहं यमनिर्द्दिष्टां प्राप्ता नरकयातनाम् । तामतीत्य सुदुःखार्ता काष्ठीला चाभवं शुभे ॥ ८३ ॥
ततोऽहं यमनिर्दिष्टां प्राप्ता नरकयातनाम् । तामतीत्य सुदुःखार्ता, काष्ठीला चाभवं शुभे ॥
Verse 84
यास्यामि पुनरेवाहं तिर्यग्योनिं सहस्रशः । या भर्तुर्नापयेद्वित्तं जीवितं च शुभानने ॥ ८४ ॥
यास्यामि पुनरेवाहं तिर्यग्योनिं सहस्रशः । या भर्तुर्नापयेद्वित्तं जीवितं च शुभानने ॥
Verse 85
सापीदृशीमवस्था वै यास्यत्येव न संशयः । एवं ज्ञात्वानिशं रक्षेत्पत्युर्वित्तं च जीवितम् ॥ ८५ ॥
सापि तादृशीमेवावस्थां नूनं यास्यत्येव न संशयः। इति विदित्वा नित्यं पत्यूर्वित्तं च तस्य जीवितं च रक्षेत्॥
Verse 86
पतिर्माता पिता वित्तं जीवितं च गुरुर्गतिः ॥ ८६ ॥
तस्याः पतिरेव माता पिता च; स एव वित्तं जीवितं च; स एव गुरुः, स एव गतिः परायणं च॥
Verse 87
प्रयाति नारी बहुभिः सुपुण्यैः सहैव भर्त्रा स्वशरीरदाहात् । विष्णोः पदं वित्तशरीरलुब्धा प्रयाति यामीं च कुयोनिपीडाम् ॥ ८७ ॥
बहुभिः सुपुण्यैः समन्विता नारी स्वशरीरदाहात् सहैव भर्त्रा प्रयाति, विष्णोः पदं प्राप्नोति। या तु वित्तशरीरलुब्धा सा याम्यं लोकं प्रयाति, कुयोनिपीडां दुःखं च अनुभूयते॥
Verse 88
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलाचरितं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३० ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलाचरितं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
It functions as a narrative legal-argument (dharma-nyāya) to justify Ratnāvalī’s requested marriage settlement and to avert perceived dharma-fault; the text presents it as a remembered rule-claim within Purāṇic/Āgamic discourse, used to resolve a crisis of legitimacy.
It is framed as a protective covenant: public worship (8th–14th tithi of the bright fortnight) with performance arts and specified offerings establishes the rākṣasī as a welfare-giving guardian for the king, city, and devotees.
Both: the abducting rākṣasa embodies adharma, while the rākṣasī wife becomes a dharma agent through buddhi-yoga, negotiated vows, and protection—showing the Purāṇic tendency to encode moral transformation and social integration.