ऋषयः विष्णुप्रीतिकरं साधनविधिं पुरुषार्थप्रदं च विस्तरेण पृच्छन्ति। सूतः प्रत्याह—हृषीकेशो न धनैः, भक्त्यैव तुष्यति; ततः गौतमकथां प्रवर्तयति—क्षीरशायि-पद्मनाभस्य दृढभक्तः रुक्माङ्गदराजा हरिवासरनियमं भेरीघोषेण स्थापयति। योग्याः जनाः विष्णोः पवित्रदिनं घोषयन्ति; तस्मिन् दिने भोजनं निन्द्यं सामाजिकदण्ड्यं च, दानं गङ्गास्नानं च प्रशस्यते। एकादशी-द्वादशीव्रतस्य महिमा तीव्रः—कपटेनापि अनुष्ठानेन विष्णुलोकप्राप्तिः; हरिदिने भोजनं पापं ‘भक्षयति’ इति कथ्यते, उपवासो धर्मं धारयति। ततो चित्रगुप्तलेखाः लुप्यन्ते, नरकाः स्वर्गाश्च शून्याः भवन्ति, प्राणिनो गरुडारूढाः ऊर्ध्वं यान्ति। नारदः पापिनामभावं दृष्ट्वा यमं पृच्छति; यमः वदति—राज्ञः घोषणाभिः जनाः मम अधिकारात् निवृत्ताः। शोकाकुलः यमः नारदेन चित्रगुप्तेन च ब्रह्मलोकं गच्छति; तत्र ब्रह्मणः विश्वरूपवर्णनं, अन्ते यमविलापः सभायाश्च विस्मयः।
Verse 1
ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्या हि विष्णोराराधनक्रियाम् । यया तोषं समायाति प्रददाति समीहितम् ॥ १ ॥
ऋषय ऊचुः—विस्तरेण समाख्याहि विष्णोराराधनक्रियां, यया स तुष्यति चेष्टं च प्रददाति ॥
Verse 2
लक्ष्मीभर्ताजगन्नाथोह्यशेषाघौघनाशनः । कर्मणा केन स प्रीतो भवेद्यः सचराचरः ॥ २ ॥
लक्ष्मीभर्ता जगन्नाथो ह्यशेषाघौघनाशनः । केन कर्मणा स प्रीतो भवेत् यः सचराचरव्यापी ॥
Verse 3
सौतिरुवाच । भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्द्धरणीधर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम् ॥ ३ ॥
सूतिरुवाच—भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्धरणीधर। भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम्॥
Verse 4
तस्माद्विप्राः सदा भक्तिः कर्त्तव्या चक्रपाणिनः । जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत् ॥ ४ ॥
तस्माद्विप्राः सदा भक्तिः कर्तव्या चक्रपाणिनः। जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत्॥
Verse 5
परितोषं व्रजत्याशुतृषितस्तु जलैर्यथा । अत्रापि श्रूयते विप्रा आख्यानं पापनाशनम् ॥ ५ ॥
परितोषं व्रजत्याशु तृषितस्तु जलैर्यथा। अत्रापि श्रूयते विप्रा आख्यानं पापनाशनम्॥
Verse 6
रुक्मांगदस्य संवादमृषिणा गौतमेन हि । आसीद्ग्रुक्मांगदो राजा सार्वभौमः क्षमान्वितः ॥ ६ ॥
रुक्मांगदस्य संवादमृषिणा गौतमेन हि। आसीद्रुक्मांगदो राजा सार्वभौमः क्षमान्वितः॥
Verse 7
क्षीरशायिप्रियो भक्तो हरिवासरतत्परः । नान्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः ॥ ७ ॥
क्षीरशायिप्रियो भक्तो हरिवासरतत्परः। नान्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः॥
Verse 8
पटहं वारणे धृत्वा वादयेद्धरि वासरे । अष्टवर्षाधिको यस्तु पञ्चाशीत्यूनवर्षकः ॥ ८ ॥
हरिवासरे गजस्योपरि पटहं स्थापयित्वा वादयेत्। अष्टवर्षात् अधिकः पञ्चाशीतिवर्षात् न्यूनः एव एतत् कुर्यात्॥
Verse 9
भुनक्ति मानवो ह्यद्य विष्णोरहनि मंदधीः । स मे दंड्यश्च वध्यश्च निर्वास्यो नगराद्बहिः ॥ ९ ॥
विष्णोरहनि अद्य यो मंदधीर्मानवो भुङ्क्ते, स मम मते दण्ड्यः, वध्यः, नगराद् बहिर्निर्वास्यश्च॥
Verse 10
पिता च यदि वा भ्राता पुत्रो भार्या सुहृन्मम । पद्मनाभदिने भोक्ता निग्राह्यो दस्युवद्भवेत् ॥ १० ॥
पिता वा भ्राता वा पुत्रो भार्या वा मम सुहृत् अपि—यः पद्मनाभदिने भोक्ता, स दस्युवत् निग्राह्यः स्यात्॥
Verse 11
ददघ्वंम विप्रमुख्यभ्यो मज्जध्वं जाह्नवीजले । ममेद वचनं श्रृत्वा राज्यं भुंजीत मामकम् ॥ ११ ॥
विप्रमुख्येभ्यः दानं दत्त, जाह्नवीजले मज्जत। मम एतद्वचनं श्रुत्वा स्वीकृत्य, मम राज्यं भुञ्जीत॥
Verse 12
वासरे वासरे विष्णोः शुक्लपक्षे महीपतिः । अशुक्ले तु विशेषेण पटहे हेमसंपुटे ॥ १२ ॥
महीपते, शुक्लपक्षे वासरे वासरे विष्णोः एतदनुष्ठानं पठेत्। कृष्णपक्षे तु विशेषेण, वस्त्रावृतं हेमसंपुटे निधाय रक्षेत्॥
Verse 13
एवं प्रघुष्टे भूपेन सर्वभूमौ द्विजोत्तमाः । गच्छिद्भिः संकुलो मार्गः कृतो कृतो लोकैर्हरेर्द्विजाः ॥ १३ ॥
एवं भूपेन सर्वभूमौ प्रघुष्टे, हे द्विजोत्तमाः, हरिभक्तैर्लोकैः पुनः पुनर्गच्छद्भिः मार्गः संकुलः कृतः॥१३॥
Verse 14
ये केचिन्निधनं यांति भूपालविषये नराः । ज्ञानात्प्रमादतो वापि ते यांति हरिमन्दिरम् ॥ १४ ॥
ये केचिन्नरा भूपालविषये निधनं यान्ति, ज्ञानात् प्रमादतो वा, ते सर्वे हरिमन्दिरं यान्ति॥१४॥
Verse 15
अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्विजाः । व्याजेनापि प्रकुर्वाणैर्द्वादशीं पापनाशिनीम् ॥ १५ ॥
अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्विजाः, व्याजेनापि द्वादशीं पापनाशिनीं प्रकुर्वाणैः॥१५॥
Verse 16
सोऽश्नाति पार्थिवं पापं योऽश्नाति हरिवासरे । स प्राप्नोति धराधर्मं यो नाश्नाति हरेर्दिने ॥ १६ ॥
यो हरिवासरे अश्नाति स पार्थिवं पापमश्नाति; यो हरेर्दिने नाश्नाति स धराधर्मं प्राप्नोति॥१६॥
Verse 17
ब्राह्मणो नैव हंतव्य इत्येषा वैदिकी स्मृतिः । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ १७ ॥
ब्राह्मणो नैव हन्तव्य इत्येषा वैदिकी स्मृतिः; एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि॥१७॥
Verse 18
वैलक्ष्यमगमद्राजा रविसूनुर्द्विजोत्तमाः । लेख्यकर्मणि विश्रांतश्चित्रगुप्तोऽभवत्तदा ॥ १८ ॥
हे द्विजोत्तमाः! रविसूनुराजाऽस्मिन् वैलक्ष्यमगमत्; तदा चित्रगुप्तो लेख्यकर्मणि विश्रान्तः तन्मयतामगात्॥
Verse 19
संमार्जितानि लेख्यानि पूर्वकर्मोद्भवानि च । गच्छंति वैष्णवं लोकं स्वधर्मैर्मानवाः क्षणात् ॥ १९ ॥
पूर्वकर्मोद्भवानि लेख्यानि संमार्जितानि चेत्, तदा मानवाḥ स्वधर्मैः क्षणादेव वैष्णवं लोकं गच्छन्ति॥
Verse 20
शून्यास्तु निरयाः सर्वे पापप्राणिविवर्जिताः । भग्नो याम्योऽभवन्मार्गो द्वादशादित्यतापितः ॥ २० ॥
सर्वे निरयाः शून्याः अभवन्, पापप्राणिविवर्जिताः; द्वादशादित्यतापितः याम्यो मार्गो भग्नोऽभवत्॥
Verse 21
सर्वे हि गरुडारूढा जना यांति हरेः पदम् । देवा नामपि ये लोकास्ते शून्या ह्यभवँस्तथा ॥ २१ ॥
सर्वे जना गरुडारूढाः हरेः परमं पदं यान्ति; देवलोकाः अपि तथा शून्याः अभवन्॥
Verse 22
उत्सन्नाः पितृदेवेज्यास्तीर्थदानादिसत्क्रियाः । मुक्त्वैकां द्वादशीं मर्त्या नान्यं जानंति ते व्रतम् ॥ २२ ॥
पितृदेवेज्याः तीर्थदानादिसत्क्रियाः उत्सन्नाः इव; मर्त्याः एकां द्वादशीं मुक्त्वा अन्यं व्रतं न जानन्ति॥
Verse 23
शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्ये च नरके तथा । नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह ॥ २३ ॥
शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्ये च नरके तथा । नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह ॥
Verse 24
नारद उवाच । नाक्रंदः श्रूयते राजन् प्रांगणे नरकेष्वथ । न चापि क्रियते लेख्यं किंचिद्दुष्कृतकर्मणाम् ॥ २४ ॥
नारद उवाच । नाक्रंदः श्रूयते राजन् प्रांगणे नरकेष्वथ । न चापि क्रियते लेख्यं किंचिद्दुष्कृतकर्मणाम् ॥
Verse 25
चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितोऽयं मौनसंयुतः । कारणं किं न चायांति पापिनो येन ते गृहम् ॥ २५ ॥
चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितोऽयं मौनसंयुतः । कारणं किं न चायांति पापिनो येन ते गृहम् ॥
Verse 26
मायादंभसमाक्रांता दुष्टकर्मरतास्तथा । एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना ॥ २६ ॥
मायादंभसमाक्रांता दुष्टकर्मरतास्तथा । एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना ॥
Verse 27
प्राह वैवस्वतो राजा किंचिद्दैन्यसमन्वितः । यम उवाच । योऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः ॥ २७ ॥
प्राह वैवस्वतो राजा किंचिद्दैन्यसमन्वितः । यम उवाच । योऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः ॥
Verse 28
स हि भक्तो हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे । प्रबोधयति राजेंद्रः स जनं पटहेन हि ॥ २८ ॥
स हि हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे भक्तः। स राजेन्द्रः पटहघोषेण जनं प्रबोधयति शिक्षयति च॥
Verse 29
न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । ये केचिद्भुञ्जते मर्त्यास्ते मे दंडेषु यांति हि ॥ २९ ॥
हरिवासरे संप्राप्ते न भोक्तव्यं न भोक्तव्यम्। ये केचिन्मर्त्याः तस्मिन् दिने भुञ्जते ते मम दण्डेषु यान्ति हि॥
Verse 30
तद्भयाद्धि जनाः सर्वे द्वादशीं समुपासते । व्याजेनापि मुनुश्रेष्ठ द्वादश्यां समुपोषिताः ॥ ३० ॥
तद्भयाद्धि जनाः सर्वे द्वादशीं समुपासते। व्याजेनापि मुने श्रेष्ठ द्वादश्यां समुपोषिताः॥
Verse 31
प्रयांति वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् । द्वादशीसेवनाल्लोकाः प्रायांति हरिमंदिरम् ॥ ३१ ॥
प्रयान्ति वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम्। द्वादशीसेवनाल्लोकाः प्रायान्ति हरिमन्दिरम्॥
Verse 32
तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठ मार्गा लुप्ता ममाधुना । कृत हि नरकाः शून्या लोकाश्चापि दिवौकसाम् ॥ ३२ ॥
तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठ मार्गा लुप्ता ममाधुना। कृताः खलु नरकाः शून्याः लोकाश्चापि दिवौकसाम्॥
Verse 33
विश्रांतं लेखकेर्लेख्यं लिखितं मार्जितं जनैः । एकादश्युपवासस्य माहात्म्येन द्विजोत्तम ॥ ३३ ॥
हे द्विजोत्तम! एकादश्युपवासस्य माहात्म्येन लेखकेन यत् विश्रान्तं लेख्यं लिखितं, तत् जनैः पुनर्लिखितं च मार्जितं चाभवत्।
Verse 34
ब्रह्महत्यादिपापानि अभुक्त्वैव जना द्विज । समुपोष्य दिनं विष्णोः प्रयांति हरिमंदिरम् ॥ ३४ ॥
हे द्विज! ब्रह्महत्यादिपापानि जना अभुक्त्वैव, विष्णोः दिनमेकं समुपोष्य, हरिमन्दिरं प्रयान्ति।
Verse 35
सोऽहं काष्टमृगेणैव तुल्यो जातो महामुने । नेत्रहीनः कर्णहीनः संध्याहीनो द्विजो यथा ॥ ३५ ॥
हे महामुने! अहं काष्ठमृगेणैव तुल्यो जातः—नेत्रहीनः कर्णहीन इव; यथा संध्याहीनो द्विजः तथा।
Verse 36
स्त्रीजितो वा पुमान्यद्वत्षंढो वा प्रमदापतिः । त्यक्तकामस्त्वहं ब्रह्मंल्लोकपालत्वमीदृशम् ॥ ३६ ॥
स्त्रीजितो वा पुमान् यद्वत्, षण्डो वा प्रमदापतिरिव; अहं तु त्यक्तकामः, हे ब्रह्मन्, ईदृशं लोकपालत्वं प्राप्तवान्।
Verse 37
यास्यामि ब्रह्मलोके वै दुःखं ज्ञापयितुं स्वकम् । निर्व्यापारो नियोगी तु नियोगे यस्तु तिष्ठति ॥ ३७ ॥
अहं वै ब्रह्मलोके गत्वा स्वदुःखं ज्ञापयिष्यामि। निर्व्यापारोऽपि नियोगी तु, यः नियोगे तिष्ठति, स तस्मिन्नेव नियोगे स्थातव्यः।
Verse 38
स्वामिवित्तं समश्नाति स याति नरकं ध्रुवम् । सौतिरुवाच । एवमुक्त्वा यमो विप्रा नारदेन समन्वितः ॥ ३८ ॥
स्वामिवित्तं यो भुङ्क्ते वा हरेद्वा, स निश्चयेन नरकं याति। सूतिरुवाच—एवमुक्त्वा यमो विप्रान्, नारदेन समन्वितः, संबभाषे॥
Verse 39
ययौ विरंचिसदनं चित्रगुप्तेन चान्वितः । स ददर्श समासीनं मूर्तामूर्तजनावृतम् ॥ ३९ ॥
चित्रगुप्तेन सह स विरञ्चिसदनं ययौ। तत्र स समासीनं तं ददर्श, मूर्तामूर्तजनैः परिवृतम्॥
Verse 40
वेदाश्रयं जगद्बीजं सर्वेषां प्रपितामहम् । स्वभवं भूतनिलयमोंकाराख्यमकल्मषम् ॥ ४० ॥
वेदाश्रयं जगद्बीजं सर्वेषां प्रपितामहम्। स्वयम्भुवं भूतनिलयम् ओंकाराख्यम् अकल्मषम्॥
Verse 41
शुचिं शुचिपदं हंसं ब्रह्माणं दर्भलांछनम् । उपास्यमानं विविधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैः ॥ ४१ ॥
शुचिं शुचिपदं हंसं ब्रह्माणं दर्भलाञ्छनम्। विविधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैरुपास्यमानं ददर्श॥
Verse 42
इतिहासपुराणैश्च वेदौर्वेग्रहसंस्थितैः । मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्य नदीभिश्च सरोवरैः ॥ ४२ ॥
इतिहासपुराणैश्च वेदैश्च ग्रहसंस्थितैः। मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्च नदीभिश्च सरोवरैः॥
Verse 43
देहधृग्भिस्तथा वृक्षैरश्वत्थाद्यैर्विशेषतः । वापीकूपतडागाद्यैर्मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः ॥ ४३ ॥
देहधृग्भिस्तथा भूतैर्वृक्षैरश्वत्थमुख्यैः विशेषतः । वापीकूपतडागाद्यैर्मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः पवित्रं तद् दृश्यते ॥
Verse 44
अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैर्द्विजाः । कलाकाष्ठानिमेषैश्च ऋतुभिश्चायनैर्युगैः ॥ ४४ ॥
अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैर्द्विजाः । कलाकाष्ठानिमेषैश्च ऋतुभिश्चायनैर्युगैः कालो मीयते ॥
Verse 45
मन्वंतरैस्तथा कल्पैर्निमेषैरुन्मिषैरपि । ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पौर्णमासेंदुसंक्षयैः ॥ ४५ ॥
मन्वंतरैस्तथा कल्पैर्निमेषैरुन्मिषैरपि । ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पौर्णमासेंदुसंक्षयैः कालोऽपि परिगण्यते ॥
Verse 46
सुखैर्दुःखैस्तथा द्वंद्वैर्लाभालाभैर्जयाजयैः । सत्यानृतैश्च देवेशो वेष्टितो धर्मपावकः ॥ ४६ ॥
सुखैर्दुःखैस्तथा द्वंद्वैर्लाभालाभैर्जयाजयैः । सत्यानृतैश्च देवेशो वेष्टितो धर्मपावकः ॥
Verse 47
कर्मविद्भिश्च पुरुषैरनुरुपैरुपास्यते । सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च पितामहः ॥ ४७ ॥
कर्मविद्भिश्च पुरुषैरनुरूपैरुपास्यते । सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च पितामहः ॥
Verse 48
शांतमूढातिघोरैश्च विकारैः प्राकृतैर्विभुः । वायुना श्लेष्मपित्ताभ्यां मूर्तैरातंकनामभिः ॥ ४८ ॥
विभुः प्राकृतैर्विकारैः—शान्तमूढातिघोरैश्च—वायोः श्लेष्मपित्तयोश्च मूर्तैः ‘आतङ्क’नामभिः सह संबध्यते।
Verse 49
आनंदेन च विश्वात्मा परधर्मं समाश्रितः । अनुक्तैरपि भूतैश्च संवृतो लोककृत्स्वयम् ॥ ४९ ॥
आनन्देन विश्वात्मा परधर्मं समाश्रितः; अनुक्तैरपि भूतैः संवृतो लोककृत् स्वयम्।
Verse 50
दुरुक्तैः कटुवाक्याद्यैर्मूर्तिमद्भिरुपास्यते । तेषां मध्येऽविशत्सौरिः सव्रीडेव वधूर्यथा ॥ ५० ॥
कटुवाक्यादिदुरुक्तैर्मूर्तिमद्भिरुपास्यते; तेषां मध्येऽविशत् सौरिः सव्रीडेव वधूर्यथा।
Verse 51
विलोकयन्नधोभागं नम्रवक्त्रो व्यदर्शयत् । ते प्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकायस्थं सनारदम् ॥ ५१ ॥
अधोभागं विलोकयन् नम्रवक्त्रो व्यदर्शयत्; ते प्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकायस्थं सनारदम्।
Verse 52
विस्मिताक्षा मिथः प्रोचुः किमयं भास्करिस्त्विह । संप्राप्तो हि लोककरं द्रष्टुं देवं पितामहम् ॥ ५२ ॥
विस्मिताक्षा मिथः प्रोचुः—किमयं भास्करिस्त्विह? संप्राप्तो हि लोककरं द्रष्टुं देवं पितामहम्।
Verse 53
निर्व्यापारः क्षणं नास्ति योऽयं व्यग्रो रवेः सुतः । सोऽयमभ्यागतः कस्मात्कञ्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ॥ ५३ ॥
रवेः सुतोऽयं क्षणमप्यनिर्व्यापारः सदा व्यग्रः स्वकर्मणि निरतः। स किमर्थमिह समभ्यागतः? नूनं दिवौकसां देवानां किञ्चित्क्षेमायैव॥
Verse 54
आश्चर्यातिशयं मन्ये यन्मार्जितपटस्त्वयम् । लेखकः समनुप्राप्तो दैन्येन महतान्वितः ॥ ५४ ॥
आश्चर्यस्यातिशयं मन्ये—त्वं मार्जितपट इव शुद्धवसनः; तथापि दैन्येन महता युक्तो लेखक इह समनुप्राप्तः॥
Verse 55
न केनचित्पटो ह्यस्य मार्जितोऽभूच्च धर्मिणा । यन्न दृष्टं श्रुंत वापि तदिहैव प्रदृश्यते ॥ ५५ ॥
न केनचित् धर्मिणा ह्यस्य पटो मार्जितोऽभूत्; तथापि यन्न दृष्टं न श्रुतं वा, तदेवात्रैव प्रत्यक्षतां गतं दृश्यते॥
Verse 56
एवमुच्चरतां तेषां भूतानां कृतशासनः । निपपाताग्रतो विप्रा ब्रह्मणो रविनन्दनः ॥ ५६ ॥
एवम् उच्चरतां तेषां भूतानां कृतशासनः। अग्रतो विप्राः, रविनन्दनः ब्रह्मणः सुतो निपपात॥
Verse 57
मूलच्छिन्नो यथा शाखी त्राहि त्राहीति संरुदन् । परिभूतोऽस्मि देवेश यन्मार्जितपटः कृतः ॥ ५७ ॥
मूलच्छिन्न इव शाखी त्राहि त्राहीति पुनः पुनः संरुदन्। देवेश, परिभूतोऽस्मि—यन्मार्जितपटः कृतोऽहम्॥
Verse 58
त्वया नाथेन विधुरं पश्यामि कमलासन । एवं ब्रुवन्स निश्चेष्टो बभूव द्विजसंत्तमाः ॥ ५८ ॥
हे कमलासन नाथ! त्वया रक्षितोऽपि अहं विधुरं स्वात्मानं पश्यामि। इति ब्रुवन् स द्विजसंत्तमो निश्चेष्टो बभूव॥
Verse 59
ततो हलहलाशब्दः सभायां समवर्तत । योऽर्थं रोदयते लोकान्सर्वान्स्थावरज गमान् ॥ ५९ ॥
ततः सभायां “हलहला” इति शब्दः समवर्तत, येन सर्वे लोकाः स्थावरजङ्गमाश्च रोदिताः॥
Verse 60
सोऽयं रोदिति दुःखार्तः कस्माद्वैवस्वतो यमः । अथवा सत्यगाथेयं लौकिकी प्रतिभाति नः ॥ ६० ॥
अयं दुःखार्तो रोदिति; कस्मादेष वैवस्वतो यम इति कथ्यते? अथवा सत्यमेवैतत्, न हि नः केवलं लौकिकी कथा इव प्रतिभाति॥
Verse 61
जनसन्तापकर्ता यः सोऽचिरेणोपतप्यते । नहि दुष्कृतकर्मा हि नरः प्राप्नोति शोभनम् ॥ ६१ ॥
जनसन्तापकर्ता यः स शीघ्रमेवोपतप्यते; दुष्कृतकर्मा नरः कदाचित् शोभनं न प्राप्नोति॥
Verse 62
ततो निवारयामास वायुस्तेषां वचस्तदा । लोकानां समचित्तानां मतं ज्ञात्वा हि वेधसः ॥ ६२ ॥
ततः तेषां वचो वायुः तदा निवारयामास; समचित्तलोकानां विषये वेधसो मतं ज्ञात्वा॥
Verse 63
निवार्य शंकां मार्तंडिं शनैरुत्थापयन् विभुः । भुजाभ्यां साधुपीनाभ्यां लोकमूर्तिरुदारधीः ॥ ६३ ॥
मार्तण्ड्याः शङ्कां निवार्य विभुः शनैरुत्थापयामास। साधुपीनाभ्यां दृढाभ्यां भुजाभ्यां लोकमूर्तिरुदारधीः॥
Verse 64
विह्वलं तं पलायंतमासने संन्यवेशयत् । सकायस्थमुवाचेदं व्योममूर्तिं रवेः सुतम् ॥ ६४ ॥
विह्वलं तं पलायन्तमासने सन्न्यवेशयत्। ततः सकायस्थं तं दृष्ट्वा व्योममूर्तिं रवेः सुतमिदमुवाच॥
Verse 65
केन त्वमभिभूतोऽसि केन स्थानाद्विवासितः । केनापमार्जितो देवपटो लोकपटस्तव ॥ ६५ ॥
केन त्वमभिभूतः? केन स्थानाद्विवासितः? केन देवपटो लोकपटश्च तवापमार्जितः?
Verse 66
ब्रूहि सर्वमशेषेण कुशकेतुर्वदत्वयम् । यः प्रभुस्तात सर्वेषां स ते कर्ता समुन्नतिम् । अपनेष्यति मार्तंडे दुःखं हृदयसंस्थितम् ॥ ६६ ॥
ब्रूहि सर्वमशेषेण—कुशकेतुर्वदत्वयम्। यः प्रभुः सर्वेषां स ते समुन्नतिं करिष्यति, मार्तण्डे, हृदयस्थं दुःखं चापनेष्यति॥
Verse 67
स एवमुक्तस्तु प्रभंजनेन दिनेशसूनुस्तमथो बभाषे । विलोक्य वक्त्रं कुशकेतुसूनोः सगद्गदं मंदमुदीरयन्वचः ॥ ६७ ॥
एवमुक्तः प्रभञ्जनेन दिनेशसूनुस्तमथो बभाषे। कुशकेतुसूनोर्वक्त्रं विलोक्य स गद्गदं मन्दं वच उदैरयत्॥
Verse 68
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरे भागे यमस्य ब्रह्मलोकगमनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्योत्तरभागे “यमस्य ब्रह्मलोकगमनम्” इति नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥३॥
The chapter frames Dvādaśī as a concentrated vrata whose observance (even imperfectly or ‘on a pretext’) redirects karmic trajectories: it nullifies recorded demerit, breaks access to Yama’s southern path, and yields immediate eligibility for the Vaiṣṇava realm—thereby functioning as a mokṣa-oriented ritual shortcut anchored in Viṣṇu-bhakti.
Citragupta represents karmic auditability—deeds as ‘written records.’ The narrative’s claim that records are rewritten/erased by Ekādaśī–Dvādaśī observance dramatizes the Purāṇic doctrine that devotional vrata can supersede punitive karmic administration under Yama.
Ekādaśī is emphasized as the day of strict non-eating (Harivāsara restraint), while Dvādaśī is highlighted as the sin-destroying observance whose uptake becomes widespread due to fear of consequences; together they form a paired vrata-logic: restraint (Ekādaśī) culminating in salvific observance (Dvādaśī).