वसिष्ठ-मोहिन्योरुपाख्याने मोहिनी गायातीर्थस्य उत्पत्तिं कीर्तिं च पृच्छति। वसुः गायां परमं पितृतिर्थं ब्रह्मनिवासं च वर्णयति—गायां गत्वा एकोऽपि पुत्रः पितॄणां कृतकृत्यतां करोतीति पितृप्रशंसा। ततः गायासुरकथा—तस्य तपसा लोकाः पीड्यन्ते, देवाः विष्णुमुपयान्ति; विष्णोर्मायया असुरो निहतः, तत्र विष्णुः गदाधरः मोक्षदः प्रतिष्ठितः। ब्रह्मणः सन्निधिः, क्षेत्रसीमा, यज्ञ-श्राद्ध-पिण्डदान-स्नानफलानि च—नरकविमोचनं स्वर्ग-ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च। दृष्टान्तौ—राजा विशालः गायाश्राद्धेन अवीच्यां पतितान् पापपितॄन् उद्धरति; यमः वणिजं गायाकर्मसु प्रेरयति, प्रेतत्वविमोचनाय। अन्ते अक्षयवट-धर्मपृष्ठ-ब्रह्मारण्य-निःक्षीरा-मानस-धेनुक-गृध्रवट-फल्गु-ब्रह्मसरोवरादीनि उपतीर्थानि निर्दिश्य तेषां विशेषफलानि, अक्षयपुण्यं वंशोन्नतिं च प्रतिपादयति।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । ततस्तु मोहिनी भूपश्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् । गंगायाः पापनाशिन्याः पुनः प्राह पुरोहितम् ॥ १ ॥
वसिष्ठ उवाच । ततः मोहिनी भूपा गङ्गायाः पापनाशिन्याः उत्तमं माहात्म्यं श्रुत्वा पुनः पुरोहितं प्राह ॥ १ ॥
Verse 2
मोहिन्युवाच । त्वया चानुगृहीतास्मि भगवन्ननुकंपया । यदुक्तं पुण्यमाख्यानं गंगायाः पापशोधनम् ॥ २ ॥
मोहिन्युवाच । त्वया भगवन् अनुकम्पया चानुगृहीतास्मि; यदुक्तं पुण्यमाख्यानं गङ्गायाः पापशोधनम् ॥ २ ॥
Verse 3
गयातीर्थं तु विख्यातं कथं लोके द्विजोत्तम । तदहं श्रोतुमिच्छामि कृपां कृत्वाधुना वद ॥ ३ ॥
गयातीर्थं तु लोके कथं विख्यातं, द्विजोत्तम? तदहं श्रोतुमिच्छामि; कृपां कृत्वाधुना वद ॥ ३ ॥
Verse 4
वसुरुवाच । पितृतीर्थं गयानाम सर्वतीर्थवरं स्मृतम् । यत्रास्ते देवदेवेशः स्वयमेव पितामहः ॥ ४ ॥
वसुरुवाच । गयानाम पितृतीर्थं सर्वतीर्थवरं स्मृतम्; यत्रास्ते देवदेवेशः स्वयमेव पितामहः ॥ ४ ॥
Verse 5
यत्रैषा पितृभिर्गीता गाथा योगमभीप्सुभिः । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ ५ ॥
तत्र पितृभिरेव गीता एषा गाथा योगाभिलाषिभिः श्रूयते—“बहवः पुत्रा एष्टव्याः; यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्।”
Verse 6
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । सारात्सारतरं देवि गयामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ६ ॥
अश्वमेधेन यजेत वा नीलं वृषमुत्सृजेत्; सारात्सारतरं देवि गयामाहात्म्यमुत्तमम्।
Verse 7
प्रवक्ष्यामि समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं श्रृणु । गयासुरोऽभवत्पूर्वं वीर्यवान्परमः स च ॥ ७ ॥
प्रवक्ष्यामि समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु; गयासुरोऽभवत्पूर्वं वीर्यवान् परमः स च।
Verse 8
तपश्चक्रे महाघोरं सर्वभूतोपतापनम् । तत्तपस्तापिता देवास्तद्वधार्थं हरिं गताः ॥ ८ ॥
तपश्चक्रे महाघोरं सर्वभूतोपतापनम्; तत्तपस्तापिता देवास्तद्वधार्थं हरिं गताः।
Verse 9
शरणं हरिरूचे तान्भवितव्यं शिवात्मभिः । पातितस्य महान्देहे तथेत्यूचुः सुरा हरिम् ॥ ९ ॥
हरिरूचे तान्—“शिवात्मभिः कर्तव्यं भवितव्यम्”; पातितस्य महादेहे “तथेत्य” ऊचुः सुरा हरिम्।
Verse 10
कदाचिच्छिवपूजार्थं क्षीराब्धेः कमलानि च । आनीय निकटे देशे शयनं चाकरोद्धरेः ॥ १० ॥
कदाचित् शिवपूजार्थं क्षीराब्धेः कमलानि समाहृत्य, निकटे देशे हरये शयनं चकार।
Verse 11
विष्णुमायाविमूढोऽसौ गदया विष्णुना हतः । ततो गदाधरो विष्णुर्गयायां मुक्तिदः स्मृतः ॥ ११ ॥
विष्णुमायाविमूढोऽसौ विष्णुना गदया हतः; तस्माद् गयायां गदाधरो विष्णुर्मुक्तिदः स्मृतः।
Verse 12
तस्य देहे लिंग रूपी स्थितः शुद्धः पितामहः । विष्णुवाहार्थमर्यादां पुण्यक्षेत्रं भविष्यति ॥ १२ ॥
तस्य देहे लिङ्गरूपेण शुद्धः पितामहः स्थितः; विष्णुवाहनार्थमर्यादा सा पुण्यक्षेत्रं भविष्यति।
Verse 13
यज्ञं श्राद्धं पिंडदानं स्नानादि कुरुते नरः । स स्वर्गे ब्रह्मलोकं वा गच्छेन्न नरकं नरः ॥ १३ ॥
यज्ञं श्राद्धं पिण्डदानं स्नानादि च यो नरः करोति, स स्वर्गं ब्रह्मलोकं वा गच्छति; नरकं न गच्छति।
Verse 14
गयातीर्थं परं ज्ञात्वा योगं चक्रे पितामहः । ब्राह्मणान्पूजयामास ऋषींश्च समुपागतान् ॥ १४ ॥
गयातीर्थं परं ज्ञात्वा पितामहः तत्र योगं चकार; समुपागतान् ब्राह्मणान् ऋषींश्च पूजयामास।
Verse 15
नदीं सरस्वंतीं सृष्ट्वा स्थितो व्याप्तदिगंतरः । भक्ष्यभोज्यफलादींश्च कामधेनूस्तथासृजत् ॥ १५ ॥
सरस्वतीनदीं सृष्ट्वा स व्याप्तदिगन्तरः स्थितः । कामधेनुरिव भक्ष्यभोज्यफलादीनि चासृजत् ॥
Verse 16
पंचक्रोशं गयातीर्थं ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ । धर्मयागे तु लोभाद्वै प्रतिगृह्य धनादिकम् ॥ १६ ॥
पञ्चक्रोशं गयातीर्थं ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ । धर्मयागे तु लोभाद्वै प्रतिगृह्य धनादिकम् ॥
Verse 17
स्थिता विप्रास्तदा शप्ता गयायां ब्रह्मणा ततः । मा भूत्त्रिपुरुषी विद्या माभूत्त्रिपुरुषं धनम् ॥ १७ ॥
तदा गयायां स्थिताः विप्राः ब्रह्मणा शप्ताः । मा भूत्त्रिपुरुषी विद्या माभूत्त्रिपुरुषं धनम् ॥
Verse 18
युष्माकं स्याद्धि विरसा नदी पाषाणपर्वतः । स तैंस्तु प्रार्थितो ब्रह्मा तीर्थानिकृतवान्प्रभुः ॥ १८ ॥
युष्माकं नदी विरसा स्यात् पाषाणपर्वतश्च स्यात् । तैस्तु प्रार्थितो ब्रह्मा प्रभुस्तीर्थानि चकार ह ॥
Verse 19
लोकाः पुण्या गयायां वै श्राद्धेन ब्रह्मलोकगाः । युष्मान्ये पूजयिष्यंति तैरहं पूजितः सदा ॥ १९ ॥
गयायां श्राद्धेन पुण्याः ब्रह्मलोकं गच्छन्ति वै । ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति तैः अहं पूजितः सदा ॥
Verse 20
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा ॥ २० ॥
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा । कुरुक्षेत्रे निवासश्च—एषा मुक्तेः चतुर्विधा गतिः ॥
Verse 21
समुद्राः सरितः सर्वे वापीकूपह्नदास्तथा । स्नातुकामा गयातीर्थं देवि यांति न संशयः ॥ २१ ॥
समुद्राः सरितः सर्वे वापीकूपह्रदास्तथा । स्नातुकामा गयातीर्थं देवि यान्ति न संशयः ॥
Verse 22
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । पापं तत्संगजं सर्वं गयाश्राद्धिनश्यति ॥ २२ ॥
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । पापं तत्सङ्गजं सर्वं गयाश्राद्धेन नश्यति ॥
Verse 23
असंस्कृता मृता ये च पशुभिः प्रहताश्च ये । सर्पदष्टा गयाश्राद्धान्मुक्ताः स्वर्गं व्रजन्ति ते ॥ २३ ॥
असंस्कृता मृता ये च पशुभिः प्रहताश्च ये । सर्पदष्टा गयाश्राद्धान्मुक्ताः स्वर्गं व्रजन्ति ते ॥
Verse 24
गयायां पिंडदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ॥ २४ ॥
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । तन्मया वक्तुं न शक्यं कल्पकोटिशतैरपि ॥
Verse 25
अत्रैव श्रूयते देवि इतिहासः पुरातनः । तं प्रवक्ष्यामि सुभगे श्रृणुष्वैकाग्रमानसा ॥ २५ ॥
अत्रैव देवि श्रूयते इतिहासः पुरातनः पावनः। तं तेऽहं प्रवक्ष्यामि सुभगे, शृणुष्वैकाग्रमानसा॥
Verse 26
त्रेतायुगे वै नृपतिर्बभूव विशालनामा स पुरीं विशालाम् । उवास धन्यो धृतिमानपुत्रः स्वयं विशालाधिपतिर्द्विजाग्र्यान् ॥ २६ ॥
त्रेतायुगे नृपतिः कश्चिद्विशालनामाभवत्। स विशालायां पुरीं वासं चकार; धन्यो धृतिमान् अपुत्रोऽपि, विशालाधिपतिः स द्विजाग्र्यान् समर्चयत्॥
Verse 27
पप्रच्छ पुत्रार्थममित्रहंता तं ब्राह्मणाः प्रोचुरदीनसत्वाः । राजन् पितॄंस्तर्पय पुत्रहेतोर्गत्वा गयायां विधिवत्तु पिंडैः ॥ २७ ॥
पुत्रार्थी स अमित्रहन्ता तान् पप्रच्छ। तेऽदीनसत्त्वा ब्राह्मणाः प्रोचुः—राजन्, पुत्रहेतोर्गयां गत्वा विधिवत् पिण्डैः पितॄंस्तर्पय॥
Verse 28
ध्रुवं ततस्ते भविता तु वीर सहस्रदाता सकलक्षितीशः । इतीरितो विप्रगणैः स दृष्टो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् ॥ २८ ॥
ध्रुवं ततस्ते भविता वीर सहस्रदाता सकलक्षितीशः। इति विप्रगणैरुक्तो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् प्रशंसितोऽभवत्॥
Verse 29
समस्ततीर्थप्रवरां द्विजेन गयामियात्तद्गतमानसः सन् । आगत्य तीर्थप्रवरं सुतार्थी गयाशिरो यागपरः पितॄणाम् ॥ २९ ॥
समस्ततीर्थप्रवरां गयां द्विजो गच्छेत् तद्गतमानसः। आगत्य तीर्थप्रवरं सुतार्थी गयाशिरसि पितॄणां विधिवद् यागं कुर्यात् समर्पितः॥
Verse 30
पिंडप्रदानं विधिना प्रयच्छत्तावद्वियत्युत्त ममूर्तियुक्तान् । पश्यन् स पुंसः सितरक्तकृष्णानुवाच राजा किमिदं भवंतः ॥ ३० ॥
स विधिना पिण्डप्रदानं प्रयच्छन्, तावद् व्योम्नि उत्तममूर्तियुक्तान्—केचित् श्वेतान्, केचित् रक्तान्, केचित् कृष्णान्—पश्यन्; तान् दृष्ट्वा राजा उवाच—“भवन्तः के? किमिदं?”
Verse 31
समुंह्यते शंसत सर्वमेतत्कुतूहलं मे मनसि प्रवृत्तम् । सित उवाच । अहं सितस्ते जनकोऽस्मि राजन्नाम्ना च वर्णेन च कर्मणा च ॥ ३१ ॥
“मोहितोऽस्मि; शंसत सर्वमेतत्, मम मनसि कुतूहलं प्रवृत्तम्।” इति। सित उवाच—“राजन्, अहं सितः; नाम्ना च वर्णेन च कर्मणा च तव जनकोऽस्मि।”
Verse 32
अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृद्ब्रह्महा पापकारी । अतः परं श्रृणु प्रपितामहश्च कृष्णो नाम्ना कर्मणा वर्णतश्च ॥ ३२ ॥
अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृत् ब्रह्महा पापकारी। अतः परं शृणु—प्रपितामहश्च कृष्णो नाम्ना कर्मणा वर्णतश्च।
Verse 33
एतेन कृष्णेन हता पुरा वै जन्मन्यनेका ऋषयः पुराणाः । एतौ स्मृतौ द्वावपि पितृपुत्रौ अवीचिसंज्ञं नरकं प्रविष्टौ ॥ ३३ ॥
एतेन कृष्णेन पुरा वै नानाजन्मसु पुराणाः ऋषयः अनेकाः हताः। एतौ स्मृतौ पितृपुत्रौ उभौ अवीचिसंज्ञं नरकं प्रविष्टौ।
Verse 34
अतः परोऽयं जनकः परोऽस्य तत्कृष्णवक्त्रावपि दीर्घकालम् । अहं च शुद्धेन निजेन कर्मणा शक्रासनं प्राप्य सुदुर्लभं तकत् ॥ ३४ ॥
अतः परोऽयं जनकः, परोऽस्य च; तत्कृष्णवक्त्रावपि दीर्घकालं स्थितेषु। अहं च शुद्धेन निजकर्मणा शक्रासनं प्राप्य सुदुर्लभं तत्।
Verse 35
त्वया पुनर्मंत्रविदा गयायां पिंडप्रदानेन बलादिमौ च । मोक्षायितौ तीर्थवरप्रभावाद वीचिसंज्ञं नरकं गतौ तौ ॥ ३५ ॥
त्वया मन्त्रविदा गयायां पिण्डप्रदाने कृते, तीर्थवरस्य प्रभावात् बलाद्यौ मोक्षं गतौ; वीचिसंज्ञात् नरकात् तौ द्वावपि विमुक्तौ॥
Verse 36
पितॄन् पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् । प्रीणयामीति यत्तोयं त्वया दत्तमरिंदम ॥ ३६ ॥
पितॄन् पितामहांश्चैव तथा प्रपितामहान्। प्रीणयामीति यत्तोयं त्वया दत्तम् अरिंदम, तत् तेषां तर्पणं भवति॥
Verse 37
तेनास्मद्युगपद्योगो जातो वाक्येन सत्तम । तीर्थप्रभावाद्गच्छामः पितृलोकं न संशयः ॥ ३७ ॥
तेन वाक्येन सत्तम अस्माकं युगपद् योगो जातः। अस्य तीर्थस्य प्रभावात् पितृलोकं गच्छामः, न संशयः॥
Verse 38
तत्र पिंडप्रदानेन एतौ तव पितामहौ । त्वद्गतावपि संसिद्धौ पापाद्विकृतलिंगकौ ॥ ३८ ॥
तत्र पिण्डप्रदानेन एतौ तव पितामहौ। त्वद्गतावपि संसिद्धौ पापाद् विकृतलिङ्गकौ॥
Verse 39
एतस्मात्कारणात्पुत्र अहमेतौ प्रगृह्य तु । आगतोऽस्मि भवंतं वै द्रंष्टु यास्यामिसांप्रतम् ॥ ३९ ॥
एतस्मात् कारणात् पुत्र, अहमेतौ प्रगृह्य आगतोऽस्मि भवंतं द्रष्टुम्। इदानीं तु यास्यामि साङ्प्रतम्॥
Verse 40
तीर्थप्रभावाद्यत्नेन ब्रह्मघ्नस्यापि वै पितुः । गयायां पिंडदानेन कुर्यादुद्धरणं सुतः ॥ ४० ॥
तीर्थस्य प्रभावेन यत्नतः सुतः गयायां पिण्डदानं कृत्वा ब्रह्मघ्नस्यापि पितुः उद्धरणं कुर्यात्।
Verse 41
इत्येवमुक्त्वा तु पितासितोऽस्य सार्द्धं च ताभ्यां हि पितामहाभ्याम् । जगाम सद्यो हि सुतं विशालं संयोज्य चाशीर्भिरपि स्वलोकम् ॥ ४१ ॥
एवमुक्त्वा पितासितः पितामहद्वयेन सह सद्यः विशालं सुतं जगाम; आशीर्भिः संयोज्य स्वलोकं च प्रययौ।
Verse 42
सकृद्गयाभिगमनं सकृत्पिंडप्रपातनम् । दुर्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितिः ॥ ४२ ॥
सकृद्गयागमनं सकृत्पिण्डप्रपातनं च दुर्लभम्; किं पुनः अस्मिन्नेव स्थाने नित्यं स्थिरतया व्यवस्थितिः।
Verse 43
क्रियते पतितानां तु गते संवत्सरे क्वचित् । देशकालप्रमाणत्वाद्गया कूपे स्वबंधुभिः ॥ ४३ ॥
पतितानां तु क्रिया क्वचित् गते संवत्सरेऽपि क्रियते; देशकालप्रमाणत्वात् स्वबन्धुभिः गयाकूपे सा विधीयते।
Verse 44
प्रेतराजोऽथ वणिजं कंचित्प्राह स्वमुक्तये । गयातीर्थं तु दृष्ट्वा त्वं स्नात्वा शौचसमन्वितः ॥ ४४ ॥
अथ प्रेतराजः स्वमुक्तये कञ्चिद्वणिजं प्राह—गयातीर्थं दृष्ट्वा शौचसमन्वितः स्नात्वा त्वं मोक्षं प्राप्स्यसि।
Verse 45
मम नाम सम्रुद्दिश्य पिंडनिर्वपणं कुरु । तत्र पिंडप्रदानेन प्रेतभावादहं सुखम् ॥ ४५ ॥
मम नाम समुद्धिश्य पिण्डनिर्वपणं कुरु। तत्र पिण्डप्रदानेन प्रेतभावादहं मुक्तः सुखं प्राप्नोमि॥
Verse 46
मुक्तस्तु सर्वदादॄणां प्राप्स्यामि शुभलोकताम् । इत्येवमुक्त्वा वणिज प्रेतराजोऽनुगैः सह ॥ ४६ ॥
सर्वदादॄणां मुक्तस्तु प्राप्स्यामि शुभलोकताम्। इत्युक्त्वा वणिजं प्रेतराजोऽनुगैः सह प्रययौ॥
Verse 47
स्वनामानि यथान्यायं सम्यगाख्यातवान्रहः । उपार्जियित्वा प्रययौ गयाशीर्षमनुत्तमम् ॥ ४७ ॥
स्वनामानि यथान्यायं सम्यगाख्यातवान् रहः। उपार्ज्य च प्रययौ गयाशीर्षमनुत्तमम्॥
Verse 48
पांशुनिर्वपण चक्रे प्रेतानामनुपूर्वशः । तकार वसुदानं च पितॄन्कृत्वा पुरःसरान् ॥ ४८ ॥
पांशुनिर्वपणं चक्रे प्रेतानामनुपूर्वशः। पितॄन् पुरःसरान् कृत्वा वसुदानं चकार सः॥
Verse 49
आत्मनोऽसौ महाबुद्धिर्विधानापि तिलैर्विना । पिंडनिर्वपणं चक्रे तथा न्यानपि गोत्रजन् ॥ ४९ ॥
आत्मनो हितकृन्मेधावी विधानानुसारतः। तिलैर्विना अपि पिण्डनिर्वपणं चकार, अन्यान् कर्माण्यपि गोत्रजान्॥
Verse 50
एवं दत्ते तु वै पिंडे वणिजा प्रेतभावतः । विमुक्ता द्विजतां प्राप्य ब्रह्मलोकं ततो गताः ॥ ५० ॥
एवं विधिवद्दत्ते पिण्डे वणिजः प्रेतभावात् विमुक्ताः; द्विजत्वं प्राप्य ततः परं ब्रह्मलोकं जग्मुः।
Verse 51
पायसं खङ्गमांसं च पुत्रैर्दत्तं पितृक्षयं । कृष्णो लोहस्तथा छाग आनंत्याय प्रकल्पते ॥ ५१ ॥
पायसं खङ्गमांसं च पुत्रैर्दत्तं पितृक्षये; आनन्त्यफलदं प्रोक्तं, कृष्णलोहश्छागदानं च तथैव।
Verse 52
गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च । पितृक्षये हि तत्पुत्रैः कृतमानंत्यतां व्रजेत् ॥ ५२ ॥
गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च; पितृक्षयेऽपि तत्पुत्रैः कृतं ह्यनन्त्यफलप्रदम्।
Verse 53
कांक्षंति पितरः पुत्रान्नरकस्य भयार्द्दिताः । गयां यास्यति यः पुत्रः सोऽस्मान्संतारयिष्यति ॥ ५३ ॥
नरकभयार्दिताः पितरः पुत्रान् काङ्क्षन्ति; ‘यो हि पुत्रो गयां यास्यति सऽस्मान् सन्तारयिष्यति’ इति।
Verse 54
गयायां धर्मपृष्ठे च सदसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्थेऽक्षयवटे पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ५४ ॥
गयायां धर्मपृष्ठे च ब्रह्मणः सदसि तथा; गयाशीर्षेऽक्षयवटे पितृभ्यो यद्दत्तं तदक्षयम्।
Verse 55
ब्रह्मारण्यं धर्मपृष्ठं धेनुकारण्यमेव च । दृष्ट्वैतानि पितॄंश्चार्च्य वंश्यान्विंशतिमुद्धरेत् ॥ ५५ ॥
ब्रह्मारण्यं धर्मपृष्ठं धेनुकारण्यमेव च दृष्ट्वा तानि तीर्थानि पितॄन् समर्च्य स्ववंश्यानां विंशतिं पिढीं समुद्धरेत्।
Verse 56
महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति । गवि गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम् ॥ ५६ ॥
महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति; गवौ गृध्रवटे चैव दत्तं श्राद्धं महाफलप्रदम्।
Verse 57
मतंगस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः । ख्यापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यैव निदर्शनात् ॥ ५७ ॥
तत्र मतंगस्य पदं सर्वमानुषैर्दृश्यते; लोकनिदर्शनात् धर्मसर्वस्वं ख्याप्यते।
Verse 58
तत्पंकजवनं पुण्यं पुण्यवद्भिर्निषेवितम् । यस्मिन्पांडुर्विशत्येव तीर्थं सर्वनिदर्शनम् ॥ ५८ ॥
तत् पंकजवनं पुण्यं पुण्यवद्भिर्निषेवितम्; यस्मिन् पाण्डुः प्रविशत्येव सर्वतीर्थफलप्रदं तीर्थं।
Verse 59
तृतीयां तथा पादे निक्षीरायाश्च मण्डले । महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम् ॥ ५९ ॥
तृतीयायां तथा पादे निक्षीरायाश्च मण्डले, महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलप्रदम्।
Verse 60
मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता । बहुवर्षशतं तप्तं तपस्तीर्थेषु दुष्करम् ॥ ६० ॥
धीमता महादेवेन मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं; तपस्तीर्थेषु दुष्करं बहुवर्षशतं तपः तप्तम् ॥
Verse 61
अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपुरायणः । पाप्मनमुत्सृजन्याशु जीर्णांत्वचमिवोरगः ॥ ६१ ॥
अत्राल्पेनापि कालेन धर्मपुरायणो नरः पाप्मानं त्यजत्याशु, जीर्णत्वचमिवोरगः ॥
Verse 62
नाम्ना कनकनंदेति तीर्थं तत्रैव विश्रुतम् । उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ ६२ ॥
तत्रैव कनकनन्देति नाम्ना तीर्थं विश्रुतम्; उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥
Verse 63
तत्र स्नात्वा दिवं यांति स्वशरीरेण मानवः । दत्तं तत्र सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् ॥ ६३ ॥
तत्र स्नात्वा मानवः स्वशरीरेणैव दिवं याति; तत्र दत्तं सदा श्राद्धमक्षयमिति कीर्तितम् ॥
Verse 64
स्नात्वा दिनत्रयं तत्र निःक्षीरायां सुलोचने । मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धं तत्र समाचरेत् ॥ ६४ ॥
निःक्षीरायां सुलोचने तत्र दिनत्रयं स्नात्वा; मानसे सरसि स्नात्वा तत्र श्राद्धं समाचरेत् ॥
Verse 65
उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । यस्तत्र निर्वपेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् ॥ ६५ ॥
उत्तरमानसं गत्वा नरः सिद्धिमनुत्तमाम् अवाप्नोति। यस्तत्र यथाशक्ति यथाबलं श्राद्धं निर्वपेत्, स परमं फलम् आप्नोति॥
Verse 66
कामान्संलभते दिव्यान्मोक्षोपायांश्च कृत्स्नाशः । ततो ब्रह्मसिरो गच्छेद्ब्रह्मवश्योभितम् ॥ ६६ ॥
स दिव्यान् कामान् समग्रान् लभते, मोक्षोपायांश्च कृत्स्नशः। ततः ब्रह्मवश्योभितं ब्रह्मशिरो गच्छेत्॥
Verse 67
ब्रह्मलोकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम् । ब्रह्मणा तत्र सरसि यूपः पुण्यः प्रकल्पितः ॥ ६७ ॥
स प्रभातायामेव शर्वर्यां ब्रह्मलोकमवाप्नोति। तत्र सरसि ब्रह्मणा पुण्यो यूपः प्रकल्पितः॥
Verse 68
यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत् । ततो गच्छेत्तु सुभगे धेनुकं लोकविश्रुतम् ॥ ६८ ॥
यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयस्य फलं लभेत्। ततः सुभगे लोकविश्रुतं धेनुकं गच्छेत्॥
Verse 69
एकरात्रोषितो यत्र प्रयच्छेत्तिधेनुकाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम् ॥ ६९ ॥
यत्रैकरात्रमुषितः तिलधेनुकां प्रयच्छेत्। स सर्वपापविनिर्मुक्तः ध्रुवं सोमलोकं व्रजेत्॥
Verse 70
तत्र चिह्नं महाभागे अद्यापि महदद्भुतम् । कपिला सह वत्सेन पर्वते विचरत्युत ॥ ७० ॥
तत्र महाभागे अद्यापि महदद्भुतं चिह्नं विद्यते। कपिला नाम धेनुः सवत्सा पर्वते विचरत्येव॥
Verse 71
पदानि तत्र दृश्यंते सवत्सायाश्च मोहिनि । सवत्सायाः प्रदृष्येषु पदेषु नरपुंगवैः ॥ ७१ ॥
तत्र मोहिनि सवत्सायाः पदानि दृश्यन्ते। तानि सवत्सायाः प्रदृश्यानि पदानि नरपुङ्गवैः समालोकितानि॥
Verse 72
यत्किंचिदशुभं कर्म तेषां तन्निश्यति क्षणात् । ततो गृध्रवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः ॥ ७२ ॥
यत्किञ्चिदशुभं कर्म तेषां तत्क्षणादेव नश्यति। ततः गृध्रवटं गच्छेत् धीमतः देवस्य पावनं स्थानम्॥
Verse 73
स्नायीत भास्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम् । ब्राह्मणानां भवेद्देवि व्रतं द्वादशवार्षिकम् ॥ ७३ ॥
तत्र भस्मना स्नात्वा वृषध्वजं समभिगच्छेत्। देवि, ब्राह्मणानां द्वादशवार्षिकं व्रतमेतद्भवति॥
Verse 74
इतरेषां तु वर्णानां सर्व पापं प्रणश्यति । उद्यंतं च ततो गच्छेत्पर्वंतं गीतनादितम् ॥ ७४ ॥
इतरेषां तु वर्णानां सर्वं पापं प्रणश्यति। ततः उद्यन्तं नाम पर्वतं गच्छेत् गीतनादितं प्रतिध्वनितम्॥
Verse 75
सावित्र्यास्तु पदं यत्र दृश्यते पुण्यदं महत् । तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः शंसितव्रतः ॥ ७५ ॥
यत्र सावित्र्याः पदमपि दृश्यते पुण्यदं महत् । तत्र ब्राह्मणः शंसितव्रतः संध्यामुपासीत ॥
Verse 76
उपासिता भवेत्संध्या तेन द्वादशवार्षिकी । योनिद्वारं च तत्रैव विद्यते विधिनंदिनि ॥ ७६ ॥
उपासिता भवेत् संध्या तेन द्वादशवार्षिकी । तत्रैव विद्यते योनिद्वारं विधिनन्दिनि ॥
Verse 77
तत्राधिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात् । शुक्लकृष्णावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नृपः ॥ ७७ ॥
तत्राधिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात् । शुक्लकृष्णावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नृपः ॥
Verse 78
पुनात्यासप्तमं चैव कुलान्यत्र न संशयः । ततो गच्छेच्च सुभगे धर्मपृष्ठं महाफलम् ॥ ७८ ॥
पुनात्यसप्तमं चैव कुलान्यत्र न संशयः । ततः सुभगे गच्छेच्च धर्मपृष्ठं महाफलम् ॥
Verse 79
यत्र धर्मः स्थितः साक्षात्पितृलोकस्य पालकः । अभिगम्य ततस्तत्र वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ७९ ॥
यत्र धर्मः स्थितः साक्षात् पितृलोकस्य पालकः । अभिगम्य तद् देशं वाजिमेधफलं लभेत् ॥
Verse 80
ततो गच्छेत मनुजो ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम् । तत्राधिगम्य ब्रह्माणं राजसूयफलं लभेत् ॥ ८० ॥
ततः मनुजः ब्रह्मणः परमं तीर्थमुत्तमं गच्छेत्। तत्र ब्रह्माणं समधिगम्य राजसूययज्ञसमं पुण्यफलं लभेत्॥
Verse 81
फल्गुतीर्थं च विख्यातं बहुमुलफलान्वितम् । कौशिकी च नदी यत्र श्राद्धं तत्राक्षयं स्मृतम् ॥ ८१ ॥
फल्गुतीर्थं च विख्यातं बहुमूलफलान्वितम्। यत्र कौशिकी नदी तत्र श्राद्धं अक्षयं स्मृतम्॥
Verse 82
ततो महीधरं गच्छेद्धर्मज्ञेनाभिरक्षितम् । राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपभुज्यते ॥ ८२ ॥
ततो महीधरं गच्छेत् धर्मज्ञेनाभिरक्षितम्। राजर्षिणा गयेन पुण्यकृतां भूमिं नानुपभुज्यते॥
Verse 83
सरो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी । ऋषिजुष्टं महापुण्यं तीर्थं ब्रह्मसरोवरम् ॥ ८३ ॥
यत्र सरो गयशिरो अस्ति पुण्या च महानदी। ऋषिजुष्टं महापुण्यं तीर्थं ब्रह्मसरोवरम्॥
Verse 84
अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति । उवास सततं यत्र धर्मराजः सनातनः ॥ ८४ ॥
अत्र भगवान् अगस्त्यः वैवस्वतं प्रति गतः। अत्रैव सततं धर्मराजः सनातनः उवास॥
Verse 85
सर्वासां सरितां यत्र समुद्भेदो हि दृश्यते । यत्र संनिहितो नित्य महादेवः पिनाकधृक् ॥ ८५ ॥
यत्र सर्वासां सरितां समुद्रे संगमो निर्गमो वा प्रत्यक्षं दृश्यते, यत्र च पिनाकधृक् महादेवः नित्यं संनिहितः स तद् दिव्यं तीर्थं प्रसिद्धम्॥
Verse 86
यत्राक्षयो वटो नाम वर्तते लोकविश्रुतः । गयेन यजमानेन तत्रेष्टं क्रतुना पुरा ॥ ८६ ॥
यत्र लोकविश्रुतोऽक्षयवटो नाम वटः स्थितः, तत्रैव पुरा गयेन यजमानेन क्रतुना इष्टं कृतम्॥
Verse 87
आस्थिता तु सरिच्छ्रेष्ठा गययज्ञेषु रक्षिता । मंडपृष्ठं गयां चैव रैवतं देवपर्वतम् ॥ ८७ ॥
तत्र सरिच्छ्रेष्ठा आस्थिता, गययज्ञेषु रक्षिता; सा च मण्डपृष्ठं गयां चैव रैवतं देवपर्वतं पावयति रक्षति च॥
Verse 88
तृतीयं क्रौंचपादं च दृष्ट्वा पापात्प्रमुच्यते । शिवनद्यां शिवकरं गयायां च गदाधरम् ॥ ८८ ॥
तृतीयं तीर्थं क्रौञ्चपादं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते; तथा शिवनद्यां शिवकरं, गयायां च गदाधरं दर्शनं कुर्यात्॥
Verse 89
सर्वत्र परमात्मानं दृष्ट्वा मुच्येदघव्रजात् । वाराणस्यां विशालाक्षी प्रयागे ललिता तथा ॥ ८९ ॥
सर्वत्र परमात्मानं दृष्ट्वा अघव्रजात् मुच्येत; वाराणस्यां विशालाक्ष्या, प्रयागे च तथा ललितया तद् दर्शनं सिध्यति॥
Verse 90
गयायां मंगला नाम कृतशौचे तु सैंहिका । यद्ददाति गयास्थस्तत्सर्वमानंत्यमश्नुते ॥ ९० ॥
गयायां मङ्गला नाम शक्तिर्वर्तते, कृतशौचस्य तु सैंहिका। गयास्थो यद्ददाति तत्सर्वम् अनन्त्यं पुण्यफलम् अश्नुते॥
Verse 91
नंदंति पितरस्तस्य सुप्रकृष्टेन कर्मणा । यद्गयास्थो ददात्यन्नं पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ ९१ ॥
तस्य सुप्रकृष्टकर्मणा पितरः प्रमोदन्ते। गयास्थो यदन्नं ददाति, तेन पितरः पुत्रिणो भवन्ति॥
Verse 92
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्यं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे ‘गयामाहात्म्यं’ नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Because Brahmā is said to reside there, and the chapter repeatedly claims that śrāddha and piṇḍa-offerings performed at Gayā yield akṣaya (imperishable) merit that directly benefits ancestors—freeing them from preta-conditions and hells—making it paradigmatic of Pitṛ-sevā as mokṣa-dharma.
It provides an origin-authorization (sthāna-prāmāṇya) for the sacred landscape: Viṣṇu’s slaying of Gayāsura (via māyā and the mace) establishes Viṣṇu’s salvific presence as Gadādhara at Gayā, while Brahmā’s abiding within the precinct sacralizes Gayā as a puṇya-kṣetra with exceptional ritual potency.
Śrāddha, piṇḍa-nirvapaṇa (piṇḍa offerings), snāna (ritual bathing), dāna (gifts), and allied acts such as japa, homa, and tapas—each described as producing inexhaustible merit when performed within the Gayā-kṣetra and its named sub-tīrthas.