Satikhanda
सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative
ਅਧਿਆਇ 1 ਨਾਲ ਸਤੀਖੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਸ਼ਿਵ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸੂਤ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਿਵਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੱਤਵਕ ਗੁੰਝਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਦਵੰਦਵ ਯੋਗੀ ਸ਼ਿਵ ਕਿਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣੇ? ਫਿਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ/ਪਰਵਤ ਦੀ ਧੀ ਪਾਰਵਤੀ; ਇੱਕੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੋ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਗਿਣੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਤੀ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ? ਸੂਤ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ‘ਸਫਲ ਜਨਮ’ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਛਾਣ-ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਵਾਹ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਵਾਦ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮੰਗਲ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਮਗ੍ਰ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਸਤੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਵਿਆਹ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜਿਆ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਸਤੀ ਦਾ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਮਰ-ਹੰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ‘ਰਹੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਰਹੱਸ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਮਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੀ–ਪਾਰਵਤੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰੇ ਕਾਮ-ਤੱਤਵ ਲਈ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਨਮਥ, ਕਾਮ, ਮਦਨ ਅਤੇ ਕੰਦਰਪ; ਇਹ ਨਾਮ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ‘ਸਭ ਥਾਵਾਂ’ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਵਧੂ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁਆਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ (ਮਨੋਭਵਾ) ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
ਅਧਿਆਇ 4 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਵ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਾਮ (ਮਨਮਥ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਨਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਤੀ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਇੱਥੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਹ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਰਨਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਕਾਮਤੱਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮਾਨਸਪੁਤਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧਿਆ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼-ਤੱਤਵ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਦੇਹ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਮਹਾਤਪ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸੰਧਿਆ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਅੰਤਰਮਰਮ ਤੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹੱਲੋਹਿਤ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਤਪ ਆਰੰਭ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਤੱਕ ਸ਼ੰਭੂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੰਦਰ ਵੀ, ਬਾਹਰ ਵੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਸੰਧਿਆ ਨੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਮਤ-ਮੁਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਸੰਕੋਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ/ਆਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਣਪਛਾਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪਤਿਤ੍ਵ-ਭਾਵ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਗਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਮਈ’ ਦੇਹ ਤੁਰੰਤ ਦਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਦਾ ਯਜ੍ਞਿਕ-ਕੌਸਮਿਕ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਧੰਨ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਇੱਕ ‘ਪਵਿੱਤਰ’, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜਾ ਤਪ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਯੋਗਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਵਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਲੰਮਾ ਅੰਤਰ-ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾ (ਸਤੀ/ਸ਼ਕਤੀ) ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਉੱਠੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲਾ ਵਰਣਨ ਵਸੰਤ ਦੇ ਸਵਰੂਪ-ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
ਅਧਿਆਇ 9 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨਮਥ (ਕਾਮਦੇਵ) ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹਕਾਰਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਸੰਤ ਰਿਤੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਰੱਖਤ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਰਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਕਈ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਣੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਦੇ ਯਤਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗਪਰਾਇਣ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾ ਕਾਮ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯੋਗ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਅਚੰਭਾ ਜਾਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਜਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਤਪਰ ਹੋਣ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵਾਤਮਾ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਤੁਰੰਤ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪਦਮਨੇਤਰ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਗਦਾਧਰ, ਭਕਤਪ੍ਰਿਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਭਕਤੀ-ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਦਾ ਲੀਲਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਧਰਮਾਰਥ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਧਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨੂੰ ਵਿਦਿਆ‑ਅਵਿਦਿਆਤਮਿਕਾ, ਸ਼ੁੱਧਾ, ਪਰਬ੍ਰਹਮਸਵਰੂਪিণੀ, ਜਗੱਧਾਤ੍ਰੀ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ੰਭੁਪ੍ਰਿਆ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਜਨਨੀ, ਚਿਤੀ‑ਪਰਮਾਨੰਦਸਵਰੂਪਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਸਵਰੂਪिणੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਯੋਗਨਿਦਰਾ‑ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਡਿਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ, ਸਿੰਹ ਵਾਹਨ, ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਲੰਕਾਰ, ਚੰਦਰਮੁਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵ‑ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਗਦੰਬਾ ਕਿਵੇਂ ਦਕਸ਼ਜਾ (ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ) ਬਣੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਦੰਬਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੈਵੀ ਅਨੁਮੋਦਿਤ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ੀਰੋਦ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤਪ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮārutāśੀ, ਨਿਰਾਹਾਰ, ਜਲਾਹਾਰ, ਪਰਣਭੁਕ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਰਗਾ-ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਪਾਸਕ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਕਸ਼-ਕਨਿਆ ਰੂਪ ਅਵਤਰਨ ਦਾ ਤੱਤਵ—ਤਪ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ—ਸੂਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸੰਕਲਪਜਨਿਤ/ਮਾਨਸ ਸਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਾਯ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਪੰਚਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਅਸਿਕਨੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਥੁਨ-ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਆਗਿਆ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇਗਾ—ਸ਼ਿਵ ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸੰਮਤ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਸ਼ਿਵ ਹਨ।
दक्षस्य दुहितृविवाहवर्णनम् / The Marriages of Dakṣa’s Daughters (Genealogical Allocation)
ਅਧਿਆਇ 14 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਕੇ ਦੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੱਖ ਦੀਆਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੀਆਂ ਧਰਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੋਮ/ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਸੰਤਾਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾ/ਸਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਕਲਪ-ਭੇਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਗਦੰਬਿਕਾ (ਸ਼ਿਵਾ/ਸਤੀ) ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਯਜ್ಞ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सतीचरिते पितृगृहे आशीर्वाद-वचनम् तथा यौवनारम्भः — Satī at her father’s house: blessings and the onset of youth
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਤੀ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਤੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਸਾਰ-ਸਰੂਪਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਤੀ ਵੀ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਖ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਤੀ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣੇ; ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਕਦੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਏਗਾ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਤੀ ਬਾਲ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਨੋਹਰ ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੌਵਨਾਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਆਦਿ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦ ਹਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੁਗ੍ਰਹਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਉੱਠਣਗੇ—ਕੁਝ ਦਾ ਵਧ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰਨਗੇ, ਕੁਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਕੁਝ ਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਹੋਣਗੇ। ਕੁਝ ਅਸੁਰ ‘ਮਾਇਆ-ਵਧ੍ਯ’ ਹੋਣਗੇ—ਸਧਾਰਣ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ/ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ। ਦੇਵਹਿਤ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਭਯ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਮਰਮ ਹੈ।
नन्दाव्रत-समाप्तिः तथा शङ्करस्य प्रत्यक्ष-दर्शनम् (Completion of the Nandā-vrata and Śiva’s Direct Appearance)
ਅਧਿਆਇ 17 ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੇ ਨੰਦਾ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੀ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਗੌਰ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ, ਪੰਜ ਮੁਖ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਭਸਮ-ਦੀਪਤ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਅਭਯ-ਵਰ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਸਮੇਤ। ਸਤੀ ਲੱਜਾ ਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸਨੂੰ ‘ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਦਰਲੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਅਭਿਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਣ-ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ।
सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਮਵਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਸਤੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ-ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਲੋਕਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨਮਥ-ਤਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਓ। ਉਹ ਸਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕਨਿਸ਼ਠਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਚਾਰ-ਸੰਗਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤੀ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਹ ਵਿਵਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੈਵੀ ਨਿਰਣੇ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਾਸਨ, ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵੀ-ਲੋਕਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸੰਗਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਭਵ੍ਯ ਦਾਨ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਨਿਆਦਾਨ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਵਦੇਵ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਸਾਗਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਜਗਤਮਾਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਲੀਲਾ-ਅਵਤਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਦੇਵਾਂ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਮੰਗਲ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਤੀ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਚਿਤ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਲਈ ਰੱਖਿਆ-ਵਚਨ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਏਵਮਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਉਤਸਵ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਆਦਿ ਘਰੇਲੂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਧੀਰਜ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਤੀ–ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਾਵਨ, ਸਰਵਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਮੰਗਲ ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਬਹੁਲੀਲਾਕਰ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੀਲਾ ਆਗਿਆਪਾਲਨ, ਸ਼ਿਵ-ਪਰਮਤਾ ਦੀ ਜਨਤਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਭੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਸਿਖਾਂਦੀ ਹੈ।
शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸ਼ਿਵ‑ਸਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਿਆਹ‑ਕਥਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਮਰਯਾਦਿਤ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ‑ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਛਾਪ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਫ਼ਾ‑ਨਦੀਕੰਢੇ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵਵਧੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗਣ‑ਸਮੂਹ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ‑ਸਾਗਰ ਸ਼ਿਵ ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੋੱਤਰ ਲੀਲਾ, ਸਤੀ ਦੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਬੋਲੀ‑ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ‑ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)
ਅਧਿਆਇ 22 ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਸਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਲਦਾਗਮ/ਘਨਾਗਮ—ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ—ਇੱਥੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਤੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਬੱਦਲ-ਝੁੰਡ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਗੱਜਣਾ, ਬਿਜਲੀ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਦਾ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਦਿਨ ਦਾ ਵੀ ਰਾਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਚਾਲ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੱਚਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਡਰ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਰੰਗਭੂਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਛੋੜੇ (ਵਿਰਹ) ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਸਤੀਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਵਰਣਨ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤਣਾਅਾਂ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਾਲ ਹੈ।
सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
ਅਧਿਆਇ 23 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਅੰਜਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਦੇਵਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ, ਆਰਤਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਾਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਰਜ-ਸਤ੍ਤ੍ਵ-ਤਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਸਗੁਣ ਵੀ, ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰ ਈਸ਼ਵਰ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੌਭਾਗ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਰੰ ਤੱਤ੍ਵ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੁਖ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਦੁਖ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇ; ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾ ਕੇ ‘ਸੰਸਾਰੀ’ ਨਾ ਰਹੇ। ਜੀਵ-ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਆਦਿਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਸ਼ਿਵ‑ਸਤੀ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ‘ਉੱਚੀ’ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ‘ਲੌਕਿਕੀ ਗਤੀ’—ਲੋਕ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਢੰਗ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਕਾਰਣ‑ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਸਤੀ ਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਕ‑ਅਰਥ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਅਵਿਭਾਜਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅਸਲ ਵਿਛੋੜਾ ਤੱਤਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਲੋਕਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੈਵੀ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਾਹ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੀ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਮੁੜ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਚਾਰ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ‑ਸਤੀ ਚਰਿਤਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
दिव्य-भवन-छत्र-निर्माणः तथा देवसमाह्वानम् (Divine Pavilion and Canopy; Summoning the Gods)
ਅਧਿਆਇ 25 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁੰਦਰ ਭਵਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਿੰਹਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਗਲ-ਰੱਖਿਆਕ ਦਿਵ੍ਯ ਛਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਮੂਹ ਦੈਵੀ ਸਭਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ—ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ-ਗੰਧਰਵ-ਨਾਗ ਆਦਿ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪੂਜਾ-ਉਤਸਵ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਆਈਆਂ। ‘ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸੋਲ੍ਹਾਂ’ ਸ਼ੁਭ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੇ ਦਲ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵੀਣਾ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪੰਜ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਉਠਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
ਅਧਿਆਇ 26 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਯੱਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਕਾਦਿ ਸਿੱਧ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਬ੍ਰਹਮਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨੀ—ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਆਗਮ ‘ਮੂਰਤਿਮਾਨ’ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਰਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਦੀ ਚਰਚਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਭਾ ਦਾ ਮਰਤਬਾ-ਕ੍ਰਮ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਯੱਗ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇਜਸਵੀ ਦਕਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯੱਗ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਗਰਵ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਬੀਜ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਖ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਵਾਮਦੇਵ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਧੀਚਿ, ਵਿਆਸ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਨੀ ਰਸਮੀ ਨਿਮੰਤਰਣ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਬਾਹਰੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਗਾੜ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤ੍ਵਸ਼੍ਟ੍ਰ-ਨਿਰਮਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭਾ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨਾਦਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਤਸਵ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਤੀ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਅੰਦਰ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸਖੀ ਵਿਜਯਾ ਨੂੰ ਰੋਹਿਣੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਭੇਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਜਯਾ ਚੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਤੀ (ਕਾਲਿਕਾ) ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰਿਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਅਣ-ਨਿਮੰਤਰਣ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਕੇ ਅਗਲੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਅਸਿਕਨੀ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦਕਸ਼ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਜਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਤੀ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਹਿਰਾ ਅਪਮਾਨ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਗ ਵੰਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕੋਈ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ? ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਯੱਗ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਯੱਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਗ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯੱਗ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯੱਗ ਦੀ ਭਵਤਾ ਵੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਤੀ ਮੌਨੀਭੂਤਾ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਆਚਮਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਯੋਗਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ, ਉਦਾਨ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਰੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਭੈ ਦਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪਰਮਪ੍ਰਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ, ਕਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ? ਅਧਿਆਇ ਅਗਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਧਰਮਜਨਿਤ ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਦਰਪ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ‘ਨਭੋਵਾਣੀ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਕੜੀ ਫਟਕਾਰ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਅਤੇ ਕਪਟ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਾਸਕ ਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਮੋਹਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਧੀਚੀ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘੋਰ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਸੁਧਰਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਵਾਣੀ ਸਤੀ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ-ਪੂਜ੍ਯਾ, ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਮਾਤਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ, ਰੱਖਿਆ, ਇੱਛਿਤ ਵਰ, ਯਸ਼, ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਮੰਡਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨੈਤਿਕ-ਯਾਜ੍ਞਿਕ ਫੈਸਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਧਰਮ ਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮੰਗਲ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
ਅਧਿਆਇ 32 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਯੋਮਵਾਣੀ’ (ਦਿਵ੍ਯ ਘੋਸ਼ਣਾ) ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ-ਗਣ ਕਿੱਥੇ ਗਏ—ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਘੋਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕ ਸਤਬਧ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਕਾਰਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ ਸ਼ੂਰ ਗਣ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬਚੇ ਹੋਏ ਗਣ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਦਕਸ਼ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਸਤੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਦਾ ਇਨਕਾਰ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਦਬਹੀਣਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯੱਗ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦਾ ਦਾਹ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਨ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਖੋਖਲਾਪਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵਗਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ (ਮਖ) ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਸ਼ੋਭਾਰਥ’ ਅਣਗਿਣਤ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਚਰ ਵਜੋਂ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਰਪ-ਆਭੂਸ਼ਣਧਾਰੀ, ਰਥਾਰੂੜ੍ਹ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ, ਗਜਾਂ, ਜਲਚਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜੀਵਾਂ ਆਦਿ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁੱਧ-ਯਾਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਯੱਗ-ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੱਕ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ, ਗਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਕਿਹੜੇ ਉਤਪਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬਣ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ, ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਭੂਚਾਲ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਗਾੜ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣਾ ਤੇ ਕਈ ਹਾਲੇ/ਪ੍ਰਭਾਮੰਡਲ, ਉਲਕਾਪਾਤ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਟੇਢੀ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਗਤੀ, ਗਿਦੜ-ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਅਮੰਗਲ ਸੁਰ, ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਕਠੋਰ ਹਵਾਵਾਂ, ਬਵੰਡਰ ਅਤੇ ਜਲਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ—ਇਹ ਸਭ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਧਰਮ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅਵਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਤ ਬਣ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਯੱਗ ਨਾ ਟੁੱਟੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਰ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਦੋਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵਜ੍ਞਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਪਰਮ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਵਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਅਯੋਗ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਰੀਬੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਡਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਯੱਗ ਦਾ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਉਲਟਫੇਰ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੁੜ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉੱਠਿਆ।
देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
ਅਧਿਆਇ 36 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਦੀ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਸਥਿਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ, ਯਮ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ, ਕੁਬੇਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦਕਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਤੁਹਾਡੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਮਾਣ’ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਗਣ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਸਮਰ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਪਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਰਮਣ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਅਗਿਆਨਜਨਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਲ-ਬਾਣ-ਭਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਭੇਰੀ-ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਯਜ੍ਞ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਵਿਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਉਗਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਪੱਤੀ-ਹਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘ-ਗਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਮੁੜ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ/ਵਸੂਆਂ/ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵਸੈਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਦਵੰਦ੍ਵ-ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਲਲਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਦਾ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ‘ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਧ’ ਵਰਗੀ ਵਿਰੋਧੀ ਵਰਣਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਾਣਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸ਼ਰਨ, ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੇਵ-ਹਿਰਾਰਕੀ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)
ਅਧਿਆਇ 38 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਰੇ। ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ-ਵਿਕ੍ਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਇਹ ਕਰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਮੋਹ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕ੍ਸ਼ੁਵ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦਧੀਚੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਵਿਵਾਦ, ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਤਰਕ। ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਦਧੀਚੀ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰਵ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦਧੀਚੀ-ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਧੀਚਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਕ੍ਸ਼ੁ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਦਧੀਚਿ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਛਲ (ਰਣਨੀਤਿਕ ਓਟ) ਹੈ। ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤ ਦਧੀਚਿ ਰੁਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਛਦਮ ਵੇਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ। ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਕ੍ਸ਼ੁ ਦੀ ‘ਖਲਬੁੱਧੀ’ ਵਰਗੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰੁਦ੍ਰਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗਿਆਨ-ਅਭੈ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਵਰ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
ਅਧਿਆਇ 40 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਕੈਲਾਸ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਤੇ ਘਾਇਲ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪੁੱਤਰ’ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਘਾਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਕੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ। ਸੌਖਾ ਹੱਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂਸਿਰ ਸਲਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਧਵਰ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਦਕਸ਼ ਮੁੜ ਯਜਮਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਲਿਆਣ ਪਾਉਣ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੱਧਸਥ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
ਅਧਿਆਇ 41 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ/ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ‘ਪਰਾ ਮਾਇਆ’ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਮਨ-ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਵਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਲੋਕਿਕ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਦਾ ਸੇਤੂ, ਕਰਤੂ-ਯਜ੍ਞ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਫਲਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ, ਈਰਖਾਲੂ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਨਿੰਦਕ ਜੋ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਐਸੀਆਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਸਤਖੇਪ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼-ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਘਨ ਮਨਮਾਨੀ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵੈਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਨਿਯਤ ਫਲ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਅੱਗੇ ਯੱਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀਕ ਪੁਨਰ-ਵਿਉਂਤ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ), ਪੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੋਜਨ-ਵਿਧੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੇ ਵਰਗੀ ਦਾਢੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਵਰਯੂ/ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਮੁੜ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਹੇਠ ਯੱਗ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਾਰਣ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤੀਖੰਡ ਦਾ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਥਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਮੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਭੂ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸਰਵਤੰਤਰ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ‘ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ’ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ—ਆਰਤ, ਜਿਜ्ञਾਸੂ, ਅਰਥਾਰਥੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ—ਦੱਸ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਸੀਮਿਤ ਸਮਝ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ-ਬੰਧ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ—ਜੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਹੀ ਰਹਿਣ—ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ-ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਸਮੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।