दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ (ਰੁਦ੍ਰ), ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 2

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ।

Verse 3

श्रीमहादेव उवाच । शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ । यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਪਿਆਰਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।

Verse 4

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये । मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया

ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ; ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 5

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਇਹ ਭੰਗ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः । मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः

ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਸਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਭਗ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਕੇਵਲ ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖੇ।

Verse 8

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् । याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪੂਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦੰਦ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਹਵਿ ਪੀਸ ਕੇ ਹੀ ਭੋਗ ਕੀਤੀ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 9

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् । देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः

ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਦਾਢੀ-ਮੂੰਛ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਬੱਧ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਛੇਦਨ (ਬਹਿਸਕਾਰ ਤੇ ਅਪਮਾਨ) ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।

Verse 10

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ । भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्

ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ ਤੇਰੇ ਬਾਹਾਂ ਬਣਨ; ਪੂਸ਼ਾ ਤੇਰਾ ਪੋਸ਼ਕ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਹੱਥ ਯੱਗ ਦੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹੋਣ। ਅਧਵਰਯੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜ ਵੀ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਣ—ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः । चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦਇਆਮਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੇਵ, ਚਰ-ਅਚਰ ਦੇ ਪਤੀ ਸਮਰਾਟ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् । साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਉਠੇ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 13

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः । भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा

ਤਦੋਂ ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ—ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇਵ-ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਚਲੇ।

Verse 14

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः । ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਦਕਸ਼) ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਗਏ।

Verse 15

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः

ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਤੇ ਵਿਘਨ।

Verse 16

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा

‘ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਦੇਵਤਾ ਵੀ (ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ)।’

Verse 17

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः । त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਚਲੇ ਗਏ, ਚੀਰ-ਫਾੜ ਹੋਏ; ਕੁਝ ਤਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਵੀ ਗਏ।

Verse 18

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् । वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਯੱਗ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਵੀਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 19

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् । महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵੀਰਭਦ੍ਰ! ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ, ਤੂੰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 20

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्

ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਲਿਆ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ। ਵਤਸ, ਇਹ ਯੱਗ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਧੜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम

ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀਰਭਦਰ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 23

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः । मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸਿਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਹ ਸਿਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 24

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः । देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਨਾ।

Verse 25

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः । मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्

ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾ ਲਿਆ।

Verse 26

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः । बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्

ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨਾਲ ਯੱਗ-ਪਸ਼ੂ—ਬੱਕਰੇ—ਦਾ ਸਿਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 27

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः । सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः

ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਮਿਲੇ; ਉਹ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 28

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् । दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः

ਉੱਠ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੀਤ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਖੜਾ ਰਿਹਾ—ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ।

Verse 29

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः । शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः

ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹਾਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਲਿਨ ਸੀ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਰਦ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः । उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਭਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਕਰ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਅਸਹਿਣ ਯਾਦ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਗਈ ਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 31

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 32

दक्ष उवाच । नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् । नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੰਦਨੀਯ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਸਨਾਤਨ ਗਿਆਨ-ਨਿਧਿ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹਰਨੂੰ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਪੂਰਨ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਇਕੋ ਸੱਚੇ ਬੰਧੂ ਤੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 33

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् । नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि

ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨਿਜ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ਼ਰਵ, ਭਵ-ਭਾਵ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਪਰਾਤਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 34

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते । अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਦਇਆ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਅਪਰਾਧ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਓ।

Verse 35

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर । खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते

ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਦੰਡ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਂ ਦੁਰਜਨ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਤੱਤਵ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।

Verse 36

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः । विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः

ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੱਤਵ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा । स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः

ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਤੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 38

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा । आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ (ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ) ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇ।

Verse 39

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव । गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः

ਉਹ ਹਰ ਆਪਦਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗੋਪਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਪਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਦੁਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ (ਧਰਮ-ਸੀਮਾ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः । अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः

ਮੈਂ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਰਗੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 41

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः । स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल

ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੋ। ਭਕਤਵਤਸਲ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਾਦੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षदुःखनिराकरणवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਦਕ੍ਸ਼-ਦੁਖ-ਨਿਰਾਕਰਨ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 43

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् । बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।

Verse 44

विष्णुवाच । महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक । परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੀਨਾਂ ਦੇ ਬੰਧੂ, ਹੇ ਦਇਆ-ਨਿਧੀ!

Verse 45

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः । अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्

ਪ੍ਰਭੂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ; ਉਸੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਯੋਗ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 46

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा । तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्

ਇਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ। ਇਸ ਖਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਹੇ ਮਹੇਸ਼—ਉਹ ਮਾਫ਼ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ।

Verse 47

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः । त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः

ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਮੋਹ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਤੇਰੇ ਪੱਖੋਂ ਤੇਰੇ ਗਣਾਂ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 48

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव । पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः

ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈਂ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹੀ ਪਾਲਣ ਯੋਗ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ; ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ ਕੇ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈਂ।

Verse 50

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर । स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर

ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਗਿਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 51

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु । सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਪ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।

Verse 52

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਲਿਆ।

Verse 53

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः । तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्

ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ—ਲੋਕਪਾਲ, ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਭਗਤ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 54

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे । सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਜਨ—ਸਿੱਧ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 55

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ—ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।