देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
ਅਧਿਆਇ 41 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ/ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ‘ਪਰਾ ਮਾਇਆ’ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਮਨ-ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਵਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਲੋਕਿਕ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਦਾ ਸੇਤੂ, ਕਰਤੂ-ਯਜ੍ਞ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਫਲਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ, ਈਰਖਾਲੂ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਨਿੰਦਕ ਜੋ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਐਸੀਆਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਸਤਖੇਪ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
विष्ण्वादय ऊचुः । देवदेव महादेव लौकिकाचारकृत्प्रभो । ब्रह्म त्वामीश्वरं शंभुं जानीमः कृपया तव
ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ! ਹੇ ਲੋਕਿਕ ਆਚਾਰ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮ—ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
Verse 2
किं मोहयसि नस्तात मायया परया तव । दुर्ज्ञेयया सदा पुंसां मोहिन्या परमेश्वर
ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਾਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਮਾਇਆ ਸਦਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
प्रकृतः पुरुषस्यापि जगतो योनिबीजयोः । परब्रह्म परस्त्वं च मनोवाचामगोचरः
ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼; ਜਗਤ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਬੀਜ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈਂ—ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ।
Verse 4
त्वमेव विश्वं सृजसि पास्यत्सि निजतंत्रतः । स्वरूपां शिवशक्तिं हि क्रीडन्नूर्णपटो यथा
ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵਰੂਪਾ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਾਲ ਰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 5
त्वमेव क्रतुमीशान ससर्जिथ दयापरः । दक्षेण सूत्रेण विभो सदा त्रय्यभिपत्तये
ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਦਇਆਲੂ! ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੂੰ ਹੀ ਰਚੀ। ਹੇ ਵਿਭੂ, ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਸੂਤਰ-ਰੂਪ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਤ੍ਰਯੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 6
त्वयैव लोकेवसितास्सेतवो यान् धृतव्रताः । शुद्धान् श्रद्दधते विप्रा वेदमार्गविचक्षणाः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹਨਾਂ ਨਿਰਮਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 7
कर्तुस्त्वं मंगलानां हि स्वपरं तु मुखे विभो । अमंगलानां च हितं मिश्रं वाथ विपर्ययम्
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੰਗਲ ਫਲਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ; ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ—ਦੋਵੇਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਅਮੰਗਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ—ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ।
Verse 8
सर्वकर्मफलानां हि सदा दाता त्वमेव हि । सर्वे हि प्रोक्ता हि यशस्तत्पतिस्त्वं श्रुतिश्रुतः
ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾਤਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਸਭ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਯਸ਼ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ (ਵੇਦਾਂ) ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ।
Verse 9
पृथग्धियः कर्मदृशोऽरुंतुदाश्च दुराशयाः । वितुदंति परान्मूढा दुरुक्तैर्मत्सरान्विताः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨੀਚ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਮੋਹਿਤ, ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ ਕ੍ਰੂਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तेषां दैववधानां भो भूयात्त्वच्च वधो विभो । भगवन्परमेशान कृपां कुरु परप्रभो
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਮੇਰਾ ਵੀ ਵਧ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਭਗਵਨ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਪਰਪ੍ਰਭੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
Verse 11
नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । कपर्दिने महेशाय ज्योत्स्नाय महते नमः
ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਪਰਦੀ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 12
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः । त्रिगुणात्मा निर्गुणश्च प्रकृतेः पुरुषात्परः
ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਜਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਧਾਤਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ।
Verse 13
नमस्ते नीलकंठाय वेधसे परमात्मने । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे
ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ! ਵੇਧਸ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਬੀਜ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈਂ।
Verse 14
ओंकारस्त्वं वषट्कारस्सर्वारंभप्रवर्तकः । हंतकास्स्वधाकारो हव्यकव्यान्नभुक् सदा
ਤੂੰ ਹੀ ਓੰਕਾਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੈਂ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਆਰੰਭਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਹੰਤਾ-ਕਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ-ਕਾਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਕਵ੍ਯ ਭੋਗ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਹੈਂ।
Verse 15
कृतः कथं यज्ञभंगस्त्वया धर्मपरायण । ब्रह्मण्यस्त्वं महादेव कथं यज्ञहनो विभो
ਹੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਦੇਵ! ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਯਜ੍ਞ-ਭੰਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਹੇ ਵਿਭੂ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਹੰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
Verse 16
ब्राह्मणानां गवां चैव धर्मस्य प्रतिपालकः । शरण्योसि सदानंत्यः सर्वेषां प्राणिनां प्रभो
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਅਨੰਤ ਤੇ ਨਿੱਤ—ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ।
Verse 17
नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायांबुमयाय ते
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ! ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵ ਭਵ! ਰਸ ਅਤੇ ਜਲ-ਤੱਤਵਮਈ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 18
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । रुद्रायाग्निस्वरूपाय महातेजस्विने नमः
ਧਰਤੀ-ਸਰੂਪ, ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਪੋਸ਼ਕ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੱਗ-ਸਰੂਪ, ਮਹਾ ਤੇਜਸਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 19
ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः । पशूनांपतये तुभ्यं यजमानाय वेधसे
ਹੇ ਈਸ਼! ਹੇ ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ! ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤਵ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ! ਹੇ ਯਜਮਾਨ-ਸਰੂਪ ਪੂਜਨੀਯ! ਹੇ ਵੇਧਸ, ਸਰਬ-ਵਿਧਾਤਾ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 20
भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । महादेवाय सोमाय प्रवृत्ताय नमोस्तु ते
ਹੇ ਭੀਮ! ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤ੍ਵ-ਮਾਤ੍ਰ ਸਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਸੋਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 21
उग्राय सूर्यरूपाय नमस्ते कर्मयोगिने । नमस्ते कालकालाय नमस्ते रुद्र मन्यवे
ਉਗ੍ਰ, ਸੂਰਜ-ਰੂਪ, ਕਰਮਯੋਗੀ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮਨ੍ਯੂ-ਸਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 22
नमश्शिवाय भीमाय शंकराय शिवाय ते । उग्रोसि सर्व भूतानां नियंता यच्छिवोसि नः
ਸ਼ਿਵ, ਭੀਮ, ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ੁਭ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਉਗ੍ਰ ਹੈਂ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸ਼ਿਵ—ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੈਂ।
Verse 23
मयस्कराय विश्वाय ब्रह्मणे ह्यार्तिनाशिने । अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः
ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਮੰਗਲ ਦੇ ਦਾਤੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਾਸਕ। ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ-ਪਤੀ, ਹੇ ਉਮਾ-ਪਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 24
शर्वाय सर्वरूपाय पुरुषाय परात्मने । सदसद्व्यक्तिहीनाय महतः कारणाय ते
ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਹੇ ਸ਼ਰਵ, ਸਰਬ-ਰੂਪ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਰਮਾਤਮਾ। ਜੋ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ, ਅਤੇ ਮਹਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 25
जाताय बहुधा लोके प्रभूताय नमोनमः । नीलाय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे
ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਚੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਕ ਹਨ। ਨੀਲ ਨੂੰ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਚੇਤਸ-ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 26
मीढुष्टमाय देवाय शिपिविष्टाय ते नमः । महीयसे नमस्तुभ्यं हंत्रे देवारिणां सदा
ਹੇ ਦੇਵ! ਅਤਿ ਦਾਤਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
ताराय च सुताराय तरुणाय सुतेजसे । हरिकेशाय देवाय महेशाय नमोनमः
ਤਾਰਾ ਤੇ ਸੁਤਾਰਾ, ਤਰੁਣ ਤੇ ਸੁਤੇਜ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਉਸ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 28
देवानां शंभवे तुभ्यं विभवे परमात्मने । परमाय नमस्तुभ्यं कालकंठाय ते नमः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ੰਭੂ! ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭਵ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਰਮ ਤੱਤ! ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਹੇ ਕਾਲਕੰਠ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਹ।
Verse 29
हिरण्याय परेशाय हिरण्यवपुषे नमः । भीमाय भीमरूपाय भीमकर्मरताय च
ਸੁਨਹਿਰੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਭੀਮ—ਭਯੰਕਰ ਪ੍ਰਭੂ—ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਹ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 30
भस्मदिग्धशरीराय रुद्राक्षाभरणाय च । नमो ह्रस्वाय दीर्घाय वामनाय नमोस्तु ते
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਰੁਦਰਾਖ਼ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਛੋਟਾ ਵੀ ਹੈਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੀ; ਵਾਮਨ-ਰੂਪ ਵੀ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 31
दूरेवधाय ते देवा ग्रेवधाय नमोनमः । धन्विने शूलिने तुभ्यं गदिने हलिने नमः
ਹੇ ਦੇਵਾ! ਦੂਰੋਂ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ; ਗਦਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਹਲਧਾਰੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 32
नानायुधधरायैव दैत्यदानवनाशिने । सद्याय सद्यरूपाय सद्योजाताय वै नमः
ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵ ਨਾਸਕ; ਸਦ੍ਯਃ-ਸਰੂਪ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 33
वामाय वामरूपाय वामनेत्राय ते नमः । अघोराय परेशाय विकटाय नमोनमः
ਹੇ ਵਾਮ! ਤੇਰੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਨੇਤਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਅਘੋਰ, ਪਰੈਸ਼, ਵਿਕਟ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 34
तत्पुरुषाय नाथाय पुराणपुरुषाय च । पुरुषार्थप्रदानाय व्रतिने परमेष्ठिने
ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼—ਸਾਡੇ ਨਾਥ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਵਰਤਧਾਰੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 35
ईशानाय नमस्तुभ्यमीश्वराय नमो नमः । ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाय नमस्साक्षात्परात्मने
ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮੋ ਨਮਹ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ! ਸਾਖ੍ਸ਼ਾਤ ਪਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 36
उग्रोसि सर्वदुष्टानां नियंतासि शिवोसि नः । कालकूटाशिने तुभ्यं देवाद्यवन कारिणे
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਉਗ੍ਰ ਹੋ, ਅਧਰਮੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮੰਗਲਮਯ ਸ਼ਿਵ ਹੋ। ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 37
वीराय वीरभद्राय रक्षद्वीराय शूलिने । महादेवाय महते पशूनां पतये नमः
ਵੀਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਨੂੰ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੂੰ; ਮਹਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ, ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਨੂੰ, ਸਭ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ) ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 38
वीरात्मने सुविद्याय श्रीकंठाय पिनाकिने । नमोनंताय सूक्ष्माय नमस्ते मृत्युमन्यवे
ਵੀਰਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਸੁਵਿਦਿਆ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਨੂੰ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
पराय परमेशाय परात्परतराय ते । परात्पराय विभवे नमस्ते विश्वमूर्तये
ਪਰਮ ਪਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਰਾਤਪਰ—ਵਿਭਵ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ! ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 40
नमो विष्णुकलत्राय विष्णुक्षेत्राय भानवे । भैरवाय शरण्याय त्र्यंबकाय विहारिणे
ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਖੇਤਰ (ਧਾਮ) ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭਾਨੂ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭੈਰਵ ਨੂੰ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰੀ (ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਰਨ ਵਾਲੇ) ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 41
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਭਾਗ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਸਤੁਤਿਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 42
भवता हि जगत्सर्वं व्याप्तं स्वेनैव तेजसा । परब्रह्म निर्विकारी चिदानंदःप्रकाशवान्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੋ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ—ਚਿਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ।
Verse 43
ब्रह्मविष्ण्विंद्रचन्द्रादिप्रमुखास्सकलास्सुराः । मुनयश्चापरे त्वत्तस्संप्रसूता महेश्वर
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਨੀ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੂਤ ਹਨ।
Verse 44
यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अष्टमूर्तिरितीशश्च त्वमाद्यः करुणामयः
ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ‘ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਈਸ਼, ਤੂੰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਹੈਂ।
Verse 45
त्वद्भयाद्वाति वातोयं दहत्यग्निर्भयात्तव । सूर्यस्तपति ते भीत्या मृत्युर्धावति सर्वतः
ਤੁਹਾਡੇ ਭੈ ਤੋਂ ਇਹ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਭੈ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦਹਕਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਭੀਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।
Verse 46
दयासिन्धो महेशान प्रसीद परमेश्वर । रक्ष रक्ष सदैवास्मान् यस्मान्नष्टान् विचेतसः
ਹੇ ਦਇਆ-ਸਿੰਧੂ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ—ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਵੇਕ ਗੁਆ ਕੇ ਭਟਕ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਸ-ਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।
Verse 47
रक्षिताः सततं नाथ त्वयैव करुणानिधे । नानापद्भ्यो वयं शंभो तथैवाद्य प्रपाहि नः
ਹੇ ਨਾਥ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ! ਸਦਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਜ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ।
Verse 48
यज्ञस्योद्धरणं नाथ कुरु शीघ्रं प्रसादकृत् । असमाप्तस्य दुर्गेश दक्षस्य च प्रजापतेः
ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਦੁਰਗੇਸ਼! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਯੱਗ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦੇ।
Verse 49
भगोक्षिणी प्रपद्येत यजमानश्च जीवतु । पूष्णो दंताश्च रोहंतु भृगोः श्मश्रूणि पूर्ववत्
ਭਗ ਦੀ ਅੰਨੀ ਹੋਈ ਅੱਖ ਮੁੜ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਯਜਮਾਨ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਪੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੰਦ ਫਿਰ ਉੱਗ ਆਉਣ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਮੁੱਛ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 50
भवतानुग्रहीतानां देवादीनांश्च सर्वशः । आरोग्यं भग्नगात्राणां शंकर त्वायुधाश्मभिः
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਆਰੋਗਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਦੀ ਪੱਥਰ-ਸਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਕਰੋ।
Verse 51
पूर्णभागोस्तु ते नाथावशिष्टेऽध्वरकर्मणि । रुद्रभागेन यज्ञस्ते कल्पितो नान्यथा क्वचित्
ਹੇ ਨਾਥ, ਇਸ ਯੱਗ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਧ੍ਵਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪੂਰਾ ਭਾਗ ਨਿਯਤ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯੱਗ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 52
इत्युक्त्वा सप्रजेशश्च रमेशश्च कृतांजलिः । दंडवत्पतितो भूमौ क्षमापयितुमुद्यतः
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਦਕਸ਼) ਅਤੇ ਰਮੇਸ਼ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily presents a deva-stuti and theological inquiry rather than a single dramatic event: Viṣṇu and other devas address Śiva, questioning his māyā and affirming his supreme status and governance of cosmic/ritual order.
It encodes Śiva’s sovereign freedom to veil (āvaraṇa) and reveal (anugraha) reality: māyā is not an independent rival but Śiva’s own power, through which embodied cognition becomes limited until grace and right understanding arise.
Śiva is highlighted as creator and sustainer via śivaśakti, establisher of dharma and ritual ‘setus,’ and the constant dispenser of karmic results—while remaining transcendent (parabrahman) beyond mind and speech.