कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
ਅਧਿਆਇ 4 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਵ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਾਮ (ਮਨਮਥ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਨਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਤੀ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਇੱਥੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਹ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਰਨਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਕਾਮਤੱਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਵਿਧਾਤਾ! ਹੇ ਲੋਕ-ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 2
ततः किमभवत्तात चरितं तद्वदाधुना । अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुं यदि शम्भुकथाश्रयम्
ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ? ਉਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਹੁਣ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ੰਭੂ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । शंभौ गते निजस्थाने वेधस्यंतर्हिते मयि । दक्ष प्राहाथ कंदर्पं संस्मरन् मम तद्वचः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵੇਧਸ ਉਥੋਂ ਅੰਤਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉਹ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੰਦਰਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीस० कामविवाहवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ (ਸਤੀਖੰਡ) ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮ-ਵਿਵਾਹ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 5
एषा तव महा तेजास्सर्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी
ਇਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਸਹਚਰিণੀ ਰਹੇਗੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਧਰਮ ਬਿਨਾ, ਯਥਾਕਾਮ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗੀ।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् । कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੰਦਰਪ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਤੀ’ ਰੱਖਿਆ।
Verse 7
विवाह्य तां स्मरस्सोपि मुमोदातीव नारद । दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम्
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਸੀ, ਐਸੀ ਮੋਹਣੀ ਕਿ ਮੁਨੀ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 8
अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् । आत्मा गुणेन विद्धोसौ मुमोह रतिरंजितः
ਫਿਰ ਮਦਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਭ ਪਤਨੀ ‘ਰਤੀ’ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ-ਸੌੰਦਰਯ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਧਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਤੀ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
क्षणप्रदाऽभवत्कांता गौरी मृगदृशी मुदा । लोलापांग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਆ ਮ੍ਰਿਗਨੈਣੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੌਰੀ ਬਣ ਗਈ; ਚੰਚਲ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ, ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ।
Verse 10
तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोकरोत् । उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम्
ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮਦਨ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਦੰਡ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ—ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 11
कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तम । आशु गन्तुं निजास्त्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਉਸ ਦੇ ਕਟਾਖ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 12
तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा । आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयांतिके
ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਤੇ ਧੀਮੇ ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਮਦਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਕਲਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 13
पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा लक्ष्मसुलक्षितम् । न निश्चिकाय मदनो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः
ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਦਨ ਉਸ ਮੁਖ-ਚੰਦ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਚੰਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 14
सुवर्ण पद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् । रेजे चूचुकयुग्मेन भ्रमरेणेव वेष्टितम्
ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਤਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਮਲ-ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਜੁੜੇ ਚੂਚੁਕ ਮਾਨੋ ਨੀਲੇ ਭੌਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।
Verse 15
दृढपीनोन्नतं तस्यास्तनमध्यं विलंबिनीम् । आनाभिप्रतलं मालां तन्वीं चन्द्रायितां शुभाम्
ਉਸ ਦਾ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਕ ਪਤਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਮਾਲਾ ਲਟਕਦੀ ਨਾਭੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ।
Verse 16
ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसंभ्रमाम् । विसस्मार च यस्मात्तां विसृज्यैनां निरीक्षते
ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤੀ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਦਾ ਗੂੰਜਣਾ ਵੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ; ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 17
गम्भीरनाभिरंध्रांतश्चतुःपार्श्वत्वगादृतम् । आननाब्जेऽक्षणद्वंद्वमारक्तकफलं यथा
ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਗਹਿਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੜ੍ਹਾ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਕਾਫਲ ਫਲ।
Verse 18
मध्येन वपुषा निसर्गाष्टापदप्रभा । रुक्मवेदीव ददृशे कामेन रमणी हि सा
ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਉਹ ਰਮਣੀ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਸੁਵਰਨ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸੀ।
Verse 19
रंभास्तंभायतं स्निग्धं यदूरुयुगलं मृदु । निजशक्तिसमं कामो वीक्षांचक्रे मनोहरम्
ਰੰਭਾ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵਰਗਾ, ਚਿਕਣਾ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਉਸ ਦਾ ਊਰੂ-ਯੁਗਲ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਨਿਹਾਰਿਆ—ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ, ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੋਹਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ।
Verse 20
आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रांतभागं पदद्वयम् । अनुरागमिवाऽनेन मित्रं तस्या मनोभवः
ਐੜੀਆਂ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉਤੇ ਹੌਲੀ ਲਾਲੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮ) ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 21
तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः । वृत्ताभिरंगुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्
ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਅਰੁਣ-ਲਾਲ ਸਨ; ਨਖ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਗੋਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਿਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੜੇ ਮਨਮੋਹਕ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 22
तद्बाहुयुगुलं कांतं मृणालयुगलायतम् । मृदु स्निग्धं चिरं राजत्कांतिलोहप्रवालवत्
ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੋ ਕਮਲ-ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀਆਂ ਸਨ—ਕੋਮਲ, ਚਿਕਣੀਆਂ ਤੇ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀਆਂ; ਚਮਕਦੇ ਲਾਲ ਪ੍ਰਵਾਲ ਵਰਗੀਆਂ।
Verse 23
नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः । चमरीवाल भरवद्विभाति स्म स्मरप्रियः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੇਸ-ਲਟਾਂ ਨੀਲੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ, ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਚਾਮਰ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਉਠਿਆ—ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ।
Verse 24
एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् । गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः
ਹਿਮ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ‘ਰਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 25
चक्रपद्मां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम् । भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजिताम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਤੇ ਪਦਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਬਾਂਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ; ਕਮਲ-ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਲਲਿਤ ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਲਹਿਰਾਂ ਜਿਹੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 26
कटाक्षपाततुंगौघां स्वीयनेत्रोत्पलान्विताम् । तनुलोमांबुशैवालां मनोद्रुमविलासिनीम्
ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਿਹੇ ਸਨ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲ ਉਤਪਲ ਵਰਗੀਆਂ। ਦੇਹ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਰੋਮ ਮ੍ਰਿਦੁ ਜਲ-ਸ਼ੈਵਾਲ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਪਦ੍ਰੁਮਾਂ ਦੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
Verse 27
निम्ननाभिह्रदां क्षामां सर्वांगरमणीयिकाम् । सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव
ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਗਹਿਰੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੀ, ਕਮਰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਤੇ ਪਤਲੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਮਨਮੋਹਕ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਦਾ ਧਾਮ, ਦੇਵੀ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 28
द्वादशाभरणैर्युक्तां शृंगारैः षोडशैर्युताम् । मोहनीं सर्वलोकानां भासयंतीं दिशो दश
ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 29
इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः । रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्
ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮਦਨ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਰਤੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਾਗ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਈ ਉੱਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः । विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः
ਤਦੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਇਆ ਕਾਮ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਿਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਰਿਹਾ।
Verse 31
तदा महोत्सवस्तात बभूव सुखवर्द्धनः । दक्षः प्रीततरश्चासीन्मुमुदे तनया मम
ਤਦ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸੁਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾ ਉਤਸਵ ਹੋਇਆ। ਦਕਸ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਧੀ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹर्षਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 32
कामोतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः । दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य चापि जहर्ष ह
ਕਾਮ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਗਏ। ਅਤੇ ਦਕਸ਼-ਵੰਸ਼ਜਾ ਰਤੀ ਵੀ ਕਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋਈ।
Verse 33
रराज चेतयासार्द्धं भिन्नश्चारुवचः स्मरः । जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया
ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਸਮਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਨਮੋਹਕ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੋਵੇ।
Verse 34
इति रतिपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे वै योगदर्शीव विद्याम् । रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य सा चापि रेजे हरिमिव कमला वै पूर्णचन्द्रोपमास्या
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਪਤੀ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗਦਰਸ਼ੀ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਤੀ ਵੀ ਉੱਤਮ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਮਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਿਹਾ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
Dakṣa gives Ratī—said to arise from his own body—to Kāma (Manmatha) as a wife, and Brahmā narrates the marriage and Kāma’s ensuing delight and enchantment.
It encodes kāma as a cosmic function that must be situated within dharma; by placing desire within sanctioned union, the text presents desire as generative power under moral-ritual regulation rather than mere passion.
Kāma’s force (madana/smara) is shown as immediately operative through Ratī’s beauty and guṇas; Śiva’s transcendence is implied by his withdrawal to his own abode, setting a contrast between ascetic sovereignty and desire’s creative role.