सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे प्रजानाथ महाप्राज्ञ कृपाकर । श्रावितं शंकरयशस्सतीशंकरयोः शुभम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਕਿਰਪਾਕਰ! ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸਤੀ-ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ।

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सत्प्रीत्या परं तद्यश उत्तमम् । किमकार्ष्टां हि तत्स्थौ वै चरितं दंपती शिवौ

ਹੁਣ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਯਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਦੱਸੋ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ (ਅਤੇ ਸਤੀ)—ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਹੋ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । सतीशिवचरित्रं च शृणु मे प्रेमतो मुने । लौकिकीं गतिमाश्रित्य चिक्रीडाते सदान्वहम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣੋ। ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਦਿਨ ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 4

ततस्सती महादेवी वियोगमलभन्मुने । स्वपतश्शंकरस्येति वदंत्येके सुबुद्धयः

ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ; ਇਉਂ ਕੁਝ ਸੁਬੁੱਧ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 5

वागर्थाविव संपृक्तौ शक्तोशौ सर्वदा चितौ । कथं घटेत च तयोर्वियोगस्तत्त्वतो मुने

ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਅਟੁੱਟ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹਨ—ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੱਤਵਤಃ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਵਿਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 6

लीलारुचित्वादथ वा संघटेताऽखिलं च तत् । कुरुते यद्यदीशश्च सती च भवरीतिगौ

ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤੀ ਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਭਵ-ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਿਯਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 7

सा त्यक्ता दक्षजा दृष्ट्वा पतिना जनकाध्वरे । शंभोरनादरात्तत्र देहं तत्याज संगता

ਪਿਤਾ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ—ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਪਤੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਅਨਾਦਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਈ।

Verse 8

पुनर्हिमालये सैवाविर्भूता नामतस्सती । पार्वतीति शिवं प्राप तप्त्वा भूरि विवाहतः

ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਹੀ ਸਤੀ—ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਕਹਲਾਈ। ਬਹੁਤ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 9

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः । पप्रच्छ च विधातारं शिवाशिवमहद्यशः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे मे वद विस्तरात् । शिवाशिवचरित्रं तद्भवाचारपरानुगम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ! ਹੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ—ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਨੁਸਰਨਯੋਗ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 11

किमर्थं शंकरो जायां तत्याज प्राणतः प्रियाम् । तस्मादाचक्ष्व मे तात विचित्रमिति मन्महे

ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ—ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।

Verse 12

कुतोऽह्यध्वरजः पुत्रां नादरोभूच्छिवस्य ते । कथं तत्याज सा देहं गत्वा तत्र पितृक्रतौ

ਯੱਗ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੱਖ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਦਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀ?

Verse 13

ततः किमभवत्तत्र किमकार्षीन्महेश्वरः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रद्धायुक् तच्छुतावहम्

ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । शृणु तात परप्रीत्या मुनिभिस्सह नारद । सुतवर्य महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਸੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ।

Verse 15

नमस्कृत्य महेशानं हर्यादिसुरसेवितम् । परब्रह्म प्रवक्ष्यामि तच्चरित्रं महाद्भुतम्

ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਂ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉਚਾਰਾਂਗਾ।

Verse 16

सर्वेयं शिवलीला हि बहुलीलाकरः प्रभुः । स्वतंत्रो निर्विकारी च सती सापि हि तद्विधा

ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੈ।

Verse 17

अन्यथा कस्समर्थो हि तत्कर्मकरणे मुने । परमात्मा परब्रह्म स एव परमेश्वरः

ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੌਣ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ—ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 18

यं सदा भजते श्रीशोऽहं चापि सकलाः सुराः । मुनयश्च महात्मानः सिद्धाश्च सनकादयः

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਭਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੰਦਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

शेषस्सदा यशो यस्य मुदा गायति नित्यशः । पारं न लभते तात स प्रभुश्शंकरः शिवः

ਹੇ ਤਾਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਵੀ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ—ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 20

तस्यैव लीलया सर्वोयमिति तत्त्वविभ्रमः । तत्र दोषो न कस्यापि सर्वव्यापी स प्रेरकः

ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ‘ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਚ ਹੈ’ ਵਾਲਾ ਤੱਤਵ-ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ।

Verse 21

एकस्मिन्समये रुद्रस्सत्या त्रिभुवने भवः । वृषमारुह्य पर्याटद्रसां लीलाविशारदः

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਭਵ—ਰੁਦ੍ਰ—ਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ।

Verse 22

आगत्य दण्डकारण्यं पर्यटन् सागरांबराम् । दर्शयन् तत्र गां शोभां सत्यै सत्यपणः प्रभुः

ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਧਰਾ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਜ्ञ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਥੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ।

Verse 23

तत्र रामं ददर्शासौ लक्ष्मणेनान्वितं हरः । अन्विष्यंतं प्रियां सीतां रावणेन हृता छलात्

ਉੱਥੇ ਹਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਛਲ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖੋਜ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 24

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे रामपरीक्षावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਰਾਮ-ਪਰੀਖਿਆ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 25

समिच्छंतं च तत्प्राप्तिं पृच्छंतं तद्गतिं हृदा । कुजादिभ्यो नष्टधियमत्रपं शोकविह्वलम्

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਜ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀਰਜ-ਬੁੱਧੀ ਡੋਲ ਗਈ—ਲਾਜ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

सूर्यवंशोद्भवं वीरं भूपं दशरथात्मजम् । भरताग्रजमानंदरहितं विगतप्रभम्

ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਬਹਾਦੁਰ ਰਾਜੇ—ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਤ ਦੇ ਅਗਰਜ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 27

पूर्णकामो वराधीनं प्राणमत्स्म मुदा हरः । रामं भ्रमन्तं विपिने सलक्ष्मणमुदारधीः

ਸਦਾ ਪੂਰਨਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਵਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਹਰ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਦਾਰ-ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਖ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਭਟਕਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 28

जयेत्युक्त्वाऽन्यतो गच्छन्नदात्तस्मै स्वदर्शनम् । रामाय विपिने तस्मिच्छंकरो भक्तवत्सलः

“ਜੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 29

इतीदृशीं सतीं दृष्ट्वा शिवलीलां विमोहनीम् । सुविस्मिता शिवं प्राह शिवमायाविमोहिता

ਸਤੀਂ ਨੂੰ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੋਹਣੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈ; ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 30

सत्युवाच । देव देव परब्रह्म सर्वेश परमेश्वर । सेवंते त्वां सदा सर्वे हरिब्रह्मादयस्सुराः

ਸਤੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ! ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

त्वं प्रणम्यो हि सर्वेषां सेव्यो ध्येयश्च सर्वदा । वेदांतवेद्यो यत्नेन निर्विकारी परप्रभुः

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮਯੋਗ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਸੇਵਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈਂ। ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਪਰਾਤਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ।

Verse 32

काविमौ पुरुषौ नाथ विरहव्याकुलाकृती । विचरंतौ वने क्लिष्टौ दीनौ वीरौ धनुर्धरौ

ਹੇ ਨਾਥ! ਇਹ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਥੱਕੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਨ; ਵੀਰ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਿਨ ਤੇ ਉਦਾਸ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 33

तयोर्ज्येष्ठं कंजश्यामं दृष्ट्वा वै केन हेतुना । सुदितस्सुप्रसन्नात्माऽभवो भक्त इवाऽधुना

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਨੂੰ—ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੁਦਿਤ ਦਾ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਹੋਵੇ?

Verse 34

इति मे संशयं स्वामिञ्शंकर छेत्तुमर्हसि । सेव्यस्य सेवकेनैव घटते प्रणतिः प्रभो

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਅੱਗੇ ਸੇਵਕ ਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । आदिशक्तिस्सती देवी शिवा सा परमेश्वरी । शिवमायावशीभूत्वा पप्रच्छेत्थं शिवं प्रभुम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਦਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਤੀ ਦੇਵੀ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ।

Verse 36

तदाकर्ण्य वचस्सत्याश्शंकरः परमेश्वरः । तदा विहस्य स प्राह सतीं लीलाविशारदः

ਸਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਮੁਸਕੁਰਾਏ। ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਤਦ ਸਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 37

परमेश्वर उवाच । शृणु देवि सति प्रीत्या यथार्थं वच्मि नच्छलम् । वरदानप्रभावात्तु प्रणामं चैवमादरात्

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ ਸਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਛਲ ਨਹੀਂ। ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

रामलक्ष्मणनामानौ भ्रातरौ वीरसम्मतौ । सूर्यवंशोद्भवौ देवि प्राज्ञौ दशरथात्मजौ

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 39

गौरवर्णौ लघुर्बंधुश्शेषेशो लक्ष्मणाभिधः । ज्येष्ठो रामाभिधो विष्णुः पूर्णांशो निरुपद्रवः

ਗੌਰ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਆਪ ਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਲਖ਼ਮਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵੱਡਾ ਰਾਮ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਸੀ—ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ।

Verse 40

अवतीर्णं क्षितौ साधुरक्षणाय भवाय नः । इत्युक्त्वा विररामाऽसौ शंभुस्मृतिकरः प्रभुः

“ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

Verse 41

श्रुत्वापीत्थं वचश्शम्भोर्न विशश्वास तन्मनः । शिवमाया बलवती सैव त्रैलोक्यमोहिनी

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ—ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 42

अविश्वस्तं मनो ज्ञात्वा तस्याश्शंभुस्सनातनः । अवोचद्वचनं चेति प्रभुलीलाविशारदः

ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ੰਭੂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 43

शिव उवाच । शृणु मद्वचनं देवि न विश्वसिति चेन्मनः । तव रामपरिक्षां हि कुरु तत्र स्वया धिया

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਲੈ।

Verse 44

विनश्यति यथा मोहस्तत्कुरु त्वं सति प्रिये । गत्वा तत्र स्थितस्तावद्वटे भव परीक्षिका

ਹੇ ਪਿਆਰੀ ਸਤੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੋਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇ ਉਹ ਕਰ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਕੋਲ ਟਿਕ ਅਤੇ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ।

Verse 45

ब्रह्मोवाच । शिवाज्ञया सती तत्र गत्वाचिंतयदीश्वरी । कुर्यां परीक्षां च कथं रामस्य वनचारिणः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਤੀ ਉੱਥੇ ਗਈ। ਤਦ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਰਖ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?

Verse 46

सीतारूपमहं धृत्वा गच्छेयं रामसन्निधौ । यदि रामो हरिस्सर्वं विज्ञास्यति न चान्यथा

ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜੇ ਰਾਮ—ਜੋ ਹਰਿ ਹਨ—ਸਰਬਜ੍ਞ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 47

इत्थं विचार्य सीता सा भूत्वा रामसमीपतः । आगमत्तत्परीक्षार्थं सती मोहपरायणा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ; ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 48

सीतारूपां सतीं दृष्ट्वा जपन्नाम शिवेति च । विहस्य तत्प्रविज्ञाय नत्वावोचद्रघूद्वहः

ਸੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ; ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 49

राम उवाच । प्रेमतस्त्वं सति ब्रूहि क्व शंभुस्ते नमोगतः । एका हि विपिने कस्मादागता पतिना विना

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ੰਭੂ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੈ? ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਈ ਹੋ?

Verse 50

त्यक्त्वा स्वरूपं कस्मात्ते धृतं रूपमिदं सति । ब्रूहि तत्कारणं देवि कृपां कृत्वा ममोपरि

ਹੇ ਸਤੀ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इति रामवचः श्रुत्वा चकितासीत्सती तदा । स्मृत्वा शिवोक्तं मत्वा चावितथं लज्जिता भृशम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਹੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ।

Verse 52

रामं विज्ञाय विष्णुं तं स्वरूपं संविधाय च । स्मृत्वा शिवपदं चित्ते सत्युवाच प्रसन्नधीः

ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 53

शिवो मया गणैश्चैव पर्यटन् वसुधां प्रभुः । इहागच्छच्च विपिने स्वतंत्रः परमेश्वरः

ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ—ਪਰਮ ਸਮਰੱਥ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 54

अपश्यदत्र स त्वां हि सीतान्वेषणतत्परम् । सलक्ष्मणं विरहिणं सीतया श्लिष्टमानसम्

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ—ਲਖ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 55

नत्वा त्वां स गतो मूले वटस्य स्थित एव हि । प्रशंसन् महिमानं ते वैष्णवं परमं मुदा

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਹੜ ਦੇ ਮੂਲ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਸਮਾਨ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 56

चतुर्भुजं हरिं त्वां नो दृष्ट्वेव मुदितोऽभवत् । यथेदं रूपममलं पश्यन्नानंदमाप्तवान्

ਤੈਨੂੰ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਹਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 57

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभौर्भ्रममानीय चेतसि । तदाज्ञया परीक्षां ते कृतवत्य स्मि राघव

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ।

Verse 58

ज्ञातं मे राम विष्णुस्त्वं दृष्टा ते प्रभुताऽखिला । निःसशंया तदापि तच्छृणु त्वं च महामते

ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।

Verse 59

कथं प्रणम्यस्त्वं तस्य सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः । कुरु निस्संशयां त्वं मां शमलं प्राप्नुहि द्रुतम्

ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲ। ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੋਸ਼/ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या रामश्चोत्फुल्ललोचनः । अस्मरत्स्वं प्रभुं शंभुं प्रेमाभूद्धृदि चाधिकम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਗਿਆ।

Verse 61

सत्या विनाज्ञया शंभुसमीपं नागमन्मुने । संवर्ण्य महिमानं च प्रावोचद्राघवस्सतीम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਤਿਆ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਘਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਤਦੋਂ ਸਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।