सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती । संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਹਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰਾ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 2

एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः

ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

Verse 3

सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः

ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਬੋਲੀ।

Verse 4

सत्युवाच । देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि

ਸਤੀ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਦੀਨ-ਉੱਧਾਰਕ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 5

त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः । निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः

ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਸਰਬ-ਸਵਾਮੀ ਹੋ; ਰਜੋ-ਸਤੋ-ਤਮੋ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ; ਸਾਖੀ-ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਹੋ।

Verse 6

धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी । जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर

ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਬਣੀ, ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਨੇਹਮਈ ਸਹਚਰੀ। ਹੇ ਹਰ! ਭਗਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਬਣਿਆ।

Verse 7

कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया । संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः

ਹੇ ਨਾਥ! ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ! ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् । यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਹਰ, ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ।

Verse 9

यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् । संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु

ਹੇ ਨਾਥ! ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਜੀਵ ਵੀ ਕੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰੀ ਨਾ ਰਹੇ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੱਤ ਦੱਸੋ।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने । आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਸਤੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਆਦਿ-ਸ਼ਕਤੀ, ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ, ਕੇਵਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਮੋਖ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 11

आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः । अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਯੋਗ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 12

शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਦਾਕਸ਼ਾਇਣੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 13

परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਗਿਆਨ-ਵਿਵੇਕ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

ਹੇ ਪ੍ਰਿਏ, ਉਹ ਤੱਤ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਹਾਂ—ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਹਾਂ।

Verse 15

तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता

ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤਾ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੌਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਵਧਾ ਭਗਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 16

भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् । विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः

ਭਗਤੀ ਅਤੇ (ਤੱਤਵ) ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬੋਧ) ਕਦੇ ਉਪਜਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 17

भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि । नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः

ਦੇਵੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀਨ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨੀਚਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਿ-ਹੀਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਪਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 18

सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता । वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता

ਦੇਵੀ, ਭਗਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ਠ (ਵੈਧੀ) ਭਗਤੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਭਾਵਿਕ (ਸਵਤಃਸਫੂਰਤ) ਭਗਤੀ ਅਵਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 19

नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते । षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता

‘ਨੈਸ਼ਠਿਕ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ’ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਠਿਕੀ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨੈਸ਼ਠਿਕ੍ਯ ਇਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਿਤ ਹੈ।

Verse 20

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्

ਵਿਹਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਹਿਤ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁ-ਵਿਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये । वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਵਾਂਗ-ਸਮੂਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਨਵਾਂਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀਏ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 22

श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा । दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ (ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ) ਹਨ—ਸ੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ, ਸੇਵਾ, ਦਾਸ੍ਯ-ਭਾਵ, ਅਰਚਨ ਅਤੇ ਵੰਦਨ।

Verse 23

सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः । उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਖ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਰਪਣ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭਕਤੀ ਦੇ ਨਵਾਂਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਪਾਂਗ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 24

शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् । मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਨਵਾਂਗ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਣ। ਜਦ ਮਨ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ਭਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा । स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते

ਕਥਾ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੇਹ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਥਿਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਪੀਣਾ—ਇਹੀ ‘ਸ਼੍ਰਵਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम । प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ—ਨਿੱਤ, ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ—ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚਾ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 28

अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸੇਵਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ ਜੋ ਭਗਤ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਰਭੈਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्

ਸੇਵਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨੀ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਸੇਵਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਐਸੀ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਦਾਸ੍ਯ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 30

सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने । अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्

ਸਦਾ ਸੇਵਕ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰ; ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਅਰਚਨਾ ਹੈ।

Verse 31

मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् । यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਵੰਦਨ’ (ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे । सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्

ਮੇਰਾ ਈਸ਼ਵਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇ—ਮੰਗਲ ਜਾਂ ਅਮੰਗਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ—ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਭਲੇ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਅਡੋਲ ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਖ਼ੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 33

कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् । निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्

ਦੇਹ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਵੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਰਹਿਣਾ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਹੈ।

Verse 34

नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च

ਇਹ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨੌਂ ਅੰਗ ਹਨ; ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਕ ਵੀ ਹਨ।

Verse 35

उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै । बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः

ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਪਾਂਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ, ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ—ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये । ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ—ਸਾਂਗੋਪਾਂਗ ਪੂਰਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 37

सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया । यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः

ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः । चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਵਰਗਾ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 39

कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ । ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਬੁੱਢੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਸਵ-ਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਰਜਰਤਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि । तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾਇਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 41

यो भक्तिमान्पुमांल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् । विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁਰਖ ਭਗਤਿਮਾਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੈਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 42

भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः । अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਭਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਰਿਪਲੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 43

भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल । अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਭਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ (ਅਪਰਾਧੀ ਦਾ) ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ।

Verse 44

भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा । त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

Verse 45

भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् । काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਭਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁਮਤਿ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੱਢਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡਿਤ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 46

किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् । तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਮੈਂ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਭਗਤ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती । जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦੱਖ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 48

पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने । शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ—ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ।

Verse 49

सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः । अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि

ਅਤੇ (ਉਸ ਨੇ) ਯੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਹੋਰ ਧਰਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੀ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

Verse 50

शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः । वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः

ਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ—ਹਰਖਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 51

तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः । बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै

ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਯੰਤਰ-ਸਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ ਸਮੇਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਵੀ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

Verse 52

सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च । सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 53

सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् । वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਸ਼ਾਸਤਰ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਕਾਰਕ ਹਨ—ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 54

सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः । कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਪਰਮ ਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ।

Verse 55

इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ । लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 56

चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ । अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ

ਤਦ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਸਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੈਲਾਸ ਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।