दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)

Verse 1

नारद उचाच । विधे विधे महाप्राज्ञा शैवतत्त्वप्रदर्शक । श्राविता रमणीप्राया शिवलीला महाद्भुता

ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ! ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ! ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਲੀਲਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 2

वीरेण वीरभद्रेण दक्षयज्ञं विनाश्य वै । कैलासाद्रौ गते तात किमभूत्तद्वदाधुना

ਵੀਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ (ਸ਼ਿਵ) ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ—ਹੇ ਤਾਤ! ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਹੁਣ ਉਹ ਦੱਸੋ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । अथ देवगणास्सर्वे मुनयश्च पराजिताः । रुद्रानीकैर्विभिन्नांगा मम लोकं ययुस्तदा

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਹਾਰ ਗਏ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਏ।

Verse 4

स्वयंभुवे नमस्कृत्य मह्यं संस्तूय भूरिशः । तत्स्वक्लेशं विशेषेण कार्त्स्येनैव न्यवेदयन्

ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

तदाकर्ण्य ततोहं वै पुत्रशोकेन पीडितः । अचिन्तयमतिव्यग्रो दूयमानेन चेतसा

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੜਦੇ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 6

किं कार्य्यं कार्यमद्याशु मया देवसुखावहम् । येन जीवतु दक्षासौ मखः पूर्णो भवेत्सुरः

ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਾਂ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਵੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਯਜ्ञ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦੇਵ?

Verse 7

एवं विचार्य बहुधा नालभं शमहं मुने । विष्णुं तदा स्मरन् भक्त्या ज्ञानमाप्तं तदोचितम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਈ ਯੋਗ ਉਚਿਤ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 8

अथ देवैश्च मुनिभिर्विष्णोर्लोकमहं गतः । नत्वा नुत्वा च विविधैस्स्तवैर्दुःखं न्यवेदयम्

ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਤਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 9

यथाध्वरः प्रपूर्णः स्याद्देव यज्ञकरश्च सः । सुखिनस्स्युस्सुरास्सर्वे मुनयश्च तथा कुरु

ਹੇ ਦੇਵ, ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਅਧਵਰ (ਯੱਗ) ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣ।

Verse 10

देव देव रमानाथ विष्णो देवसुखावह । वयं त्वच्छरणं प्राप्तास्सदेवमुनयो ध्रुवम्

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਰਮਾਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੇਵ-ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ! ਅਸੀਂ ਦੇਵ-ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणस्स रमेश्वरः । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा शिवात्मा दीनमानसः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਿਨ ਮਨ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

विष्णुरुवाच । तेजीयसि न सा भूता कृतागसि बुभूषताम् । तत्र क्षेमाय बहुधा बुभूषा हि कृतागसाम्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਫਲਣਾ-ਫੂਲਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਲਈ ਸੱਚੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੇਮ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 13

कृतपापास्सुरा सर्वे शिवे हि परमेश्वरे । पराददुर्यज्ञभागं तस्य शंभोर्विधे यतः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਵਿਧੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ।

Verse 14

प्रसादयध्यं सर्वे हि यूयं शुद्धेन चेतसा । अथापरप्रसादं तं गृहीतांघ्रियुगं शिवम्

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਓ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

यस्मिन् प्रकुपिते देवे विनश्यत्यखिलं जगत् । सलोकपालयज्ञस्य शासनाज्जीवितं द्रुतम्

ਜਿਸ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਯੱਗ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 16

तमाशु देवं प्रियया विहीनं च दुरुक्तिभिः । क्षमापयध्वं हृद्विद्धं दक्षेण सुदुरात्मना

ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ—ਉਹ ਪ੍ਰਿਯਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਘਾਇਲ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਹੈ।

Verse 17

अयमेव महोपायस्तच्छांत्यै केवलं विधे । शंभोस्संतुष्टये मन्ये सत्यमेवोदितं मया

ਹੇ ਵਿਧੇ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ), ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਹੀ ਇਕੋ ਵੱਡਾ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਹੈ; ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 18

नाहं न त्वं सुराश्चान्ये मुनयोपि तनूभृतः । यस्य तत्त्वं प्रमाणं च न विदुर्बलवीर्ययोः

ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮੁਨੀ—ਉਸ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 19

आत्मतंत्रस्य तस्यापि परस्य परमात्मनः । क उपायं विधित्सेद्वै परं मूढं विरोधिनम्

ਉਹ ਆਪ-ਅਧੀਨ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਉਹ ਪਰਮ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਭਲਾ ਕੌਣ ਘੜ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 20

चलिष्येहमपि ब्रह्मन् सर्वैः सार्द्ध शिवालयम् । क्षमापयामि गिरिशं कृतागाश्च शिवे धुवम्

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸ਼ਿਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗਿਰੀਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਾਂਗਾ।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इत्थमादिश्य विष्णुर्मां ब्रह्माणं सामरादिकम् । सार्द्धं देवेर्मतिं चक्रे तद्गिरौ गमनाय सः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 22

ययौ स्वधिष्ण्य निलयं शिवस्याद्रिवरं शुभम् । कैलासं सामरमुनिप्रजेशादिमयो हरिः

ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੇਵਗਣ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਰਵੋਤਮ ਪਹਾੜੀ ਨਿਵਾਸ—ਪਵਿੱਤਰ ਕੈਲਾਸ—ਵੱਲ ਗਏ।

Verse 23

अतिप्रियं प्रभोर्नित्यं सुजुष्टं किन्नरादिभिः । नरेतरैरप्सरोभिर्योगसिद्धैमहोन्नतम्

ਉਹ ਧਾਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਕਿੰਨਰ ਆਦਿ ਉਸ ਦੀ ਸੁਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ (ਨਰ-ਇਤਰ) ਗਣ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੋਨੱਤ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

नानामणिमयैश्शृंगैः शोभमानं समंततः । नानाधातुविचित्रं वै नानाद्रुमलताकुलम्

ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਾ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

Verse 25

नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिसमन्वितम् । नानाजलप्रस्रवणैरमरैस्सिद्धयोषिताम्

ਉਹ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਰਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਜਲ-ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 26

रमणैवाहरंतीनां नानाकंदर सानुभिः । द्रुमजातिभिरन्याभी राजितं राजतप्रभम्

ਉਹ ਖੇਤਰ ਅਨੇਕ ਮਨਮੋਹਕ ਢਲਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ ਉਹ ਸਥਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਰੌਣਕਮਈ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 27

व्याघ्रादिभिर्महासत्त्वैर्निर्घुष्टं क्रूरतोज्झितम् । सर्वशोभान्वितं दिव्यं महाविस्मयकारकम्

ਉਹ ਥਾਂ ਬਾਘ ਆਦਿ ਮਹਾਬਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 28

पर्यस्तं गंगया सत्या स्थानपुण्यतरोदया । सर्वपावनसंकर्त्र्या विष्णुपद्या सुनिर्मलम्

ਉਹ ਥਾਂ ਸੱਚੀ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਥਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਧਾਰਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 29

एवंविधं गिरिं दृष्ट्वा कैलासाख्यं शिवप्रियम् । ययुस्ते विस्मयं देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਲਾਸ ਨਾਮਕ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਗਣ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ—ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 30

तस्समीपेऽलकां रम्यां ददृशुर्नाम ते पुरीम् । कुबेरस्य महादिव्यां रुद्रमित्रस्य निर्जराः

ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ—ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਰਾਜਧਾਨੀ—ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

वनं सौगंधिकं चापि ददृशुस्तत्समीपतः । सर्वद्रुमान्वितं दिव्यं यत्र तन्नादमद्रुतम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌਗੰਧਿਕ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੰਗਲ ਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਸ਼ੁਭ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਨਾਦ ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 32

तद्बाह्यतस्तस्य दिव्ये सरितावतिपावने । नंदा चालकनंदा च दर्शनात्पापहारिके

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ, ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਚਾਲਕਨੰਦਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

पपुः सुरस्त्रियो नित्यमवगूह्य स्वलोकतः । विगाह्य पुंभिस्तास्तत्र क्रीडंति रतिकर्शिताः

ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਪਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੀਆਂ; ਰਤੀ-ਸੁਖ ਦੇ ਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

Verse 34

हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगंधिकं च यत् । गच्छंतस्ते सुरा आराद्ददृशुश्शांकरं वटम्

ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ (ਸੌਗੰਧਿਕ) ਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਾਵਨ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 35

पर्यक् कृताचलच्छायं पादोन विटपाय तम् । शतयोजन कोत्सेधं निर्नीडं तापवर्ज्जितम्

ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਐਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ਵਾਂਗ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਲਗਭਗ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਝੁਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ, ਘੋਂਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਤਾਪ-ਰਹਿਤ ਸੀ।

Verse 36

महापुण्यवतां दृश्यं सुरम्यं चातिपावनम् । शंभुयोगस्थलं दिव्यं योगिसेव्यं महोत्तमम्

ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ—ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਯੋਗ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਮਹੋਤਮ, ਜੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਣਯੋਗ।

Verse 37

मुमुक्षुशरणे तस्मिन् महायोगमये वटे । आसीनं ददृशुस्सर्वे शिवं विष्ण्वादयस्सुराः

ਉੱਥੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਉਸ ਮਹਾਯੋਗਮਈ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯੋਗਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 38

विधिपुत्रैर्महासिद्धैश्शिव भक्तिरतैस्सदा । उपास्यमानं सुमुदा शांतैस्संशांतविग्रहैः

ਉਹ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾ-ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਮਨੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਦੇਹੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸਨ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਪਾਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 39

तथा सख्या कुबेरेण भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् । सेव्यमानं विशेषेण स्वगणैर्ज्ञातिभिस्सदा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕੁਬੇਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 40

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवदर्शनवर्णनं नाम चत्वारिंशोध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ’ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ‘ਸਤੀਖੰਡ’ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 41

मुने तुभ्यं प्रवोचंतं पृच्छते ज्ञानमुत्तमम् । कुशासने सूपविष्टं सर्वेषां शृण्वतां सताम्

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੁਸ਼ਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਪੁਰਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।

Verse 42

कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं चरणं चैव जानुनि । बाहुप्रकोष्ठाक्षमालं स्थितं सत्तर्कमुद्रया

ਉਸ ਨੇ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਧਾਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਅੱਖਮਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤ-ਤਰਕ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਿਹਾ।

Verse 43

एवंविधं शिवं दृष्ट्वा तदा विष्ण्वादयस्सुराः । प्रणेमुस्त्वरितं सर्वे करौ बध्वा विनम्रकाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੌੜ ਕੇ ਨਮ ਗਏ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 44

उपलभ्यागतं रुद्रो मया विष्णुं सतां गतिः । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवंदनमपि प्रभुः

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਵੰਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 45

वंदितांघ्रिस्तदा सर्वैर्दिव्यैर्विष्ण्वादिभिश्शिवः । ननामाथ यथा विष्णुं कश्यपं लोकसद्गतिः

ਤਦ ਸ਼ਿਵ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਾਂ ਨੇ ਵੰਦਨ ਕੀਤੇ ਸਨ—ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਦਗਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

सुरसिद्धगणाधीशमहर्षिसु नमस्कृतम् । समुवाच सुरैर्विष्णुं कृतसन्नतिमादरात्

ਦੇਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।