भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤੀਖੰਡ ਦਾ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਥਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਮੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਭੂ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸਰਵਤੰਤਰ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ‘ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ’ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ—ਆਰਤ, ਜਿਜ्ञਾਸੂ, ਅਰਥਾਰਥੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ—ਦੱਸ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਸੀਮਿਤ ਸਮਝ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ-ਬੰਧ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ—ਜੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਹੀ ਰਹਿਣ—ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ-ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਸਮੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो रमेशेन मया चैव सुरर्षिभिः । तथान्यैश्च महादेवः प्रसन्नस्संबभूव ह
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਮੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਮੈਂ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ ਗਏ।
Verse 2
श्रीः । समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतसतीखण्डो द्वितीयः
ਸ਼੍ਰੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਤੀਖੰਡ ਦਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 3
महादेव उवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोस्मि प्रजापते । भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोप्यखिलेश्वरः
ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦਕਸ਼, ਸੁਣ; ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਂ, ਤੱਥਾਪਿ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 4
चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनस्सदा । उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठास्तेषां दक्षप्रजापते
ਹੇ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ! ਪੁੰਨਵਾਨ ਲੋਕ ਸਦਾ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਗਲਾ ਢੰਗ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 5
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चैव चतुर्थकः । पूर्वे त्रयश्च सामान्याश्चतुर्थो हि विशिष्यते
ਆਰਤ, ਜਿਗਿਆਸੂ, ਅਰਥਾਰਥੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਆਮ ਹਨ; ਪਰ ਚੌਥਾ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਉੱਤਮ) ਹੈ।
Verse 6
तत्र ज्ञानी प्रियतर ममरूपञ्च स स्मृतः । तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
ਉੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਸੱਚ, ਸੱਚ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
ज्ञानगम्योहमात्मज्ञो वेदांतश्रुतिपारगैः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः
ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਹਾਂ; ਵੇਦਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नरा
ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਤਪ ਨਾਲ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕਰਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
Verse 9
केवलं कर्म्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि । अत एवाभवं रुष्टो यज्ञविध्वंसकारकः
ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਧੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।
Verse 10
इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम् । बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः
ਹੁਣ ਤੋਂ, ਹੇ ਦਕਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨ। ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਾਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਮ ਕਰ।
Verse 11
अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते । वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਦਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਕ ਹੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਗੁਹਿ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 12
अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः
ਮੈਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ—ਜਗਤ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਵ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਤਮੇਸ਼ਵਰ, ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਉਪਦ੍ਰਸ਼ਟਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹਾਂ।
Verse 13
आत्ममायां समाविश्य सोहं गुणमयीं मुने । सृजन्रक्षन्हरन्विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੁਣਮਈ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਕਾਰਜ-ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले । अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्मचेश्वरम्
ਉਸ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਗਿਆਨੀ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭੂਤਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 15
शिरः करादिस्वांगेषु कुरुते न यथा पुमान् । पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਪੂਰਨ ਪਰਾਯਣ ਹੈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਪਣ’ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
Verse 16
सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति । त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति
ਹੇ ਦਕਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः । नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम्
ਜੋ ਨਰਾਧਮ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 18
मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः । स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती
ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਭਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी । विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते
ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੀ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਭਗਤੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।
Verse 20
इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ—ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਉੱਥੇ ਸਭ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਕਿਰਪਾਲੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 21
हरिभक्तो हि मां निन्देत्तथा शैवोभवे द्यदि । तयोः शापा भवेयुस्ते तत्त्वप्राप्तिर्भवेन्न हि
ਜੇ ਹਰਿ ਦਾ ਭਗਤ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਗਤ ਹਰਿ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਫਲਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् । जहृषुस्सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਦੇਵਤੇ, ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 23
दक्षोभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतस्तदा । सकुटुम्बस्सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम्
ਤਦ ਦਕਸ਼ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ।
Verse 24
यथा येन कृता शंभोः संस्तुतिः परमात्मनः । तथा तस्मै वरो दत्तश्शंभुना तुष्टचेतसा
ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਓਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 25
ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः । यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਯੱਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 26
ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः । दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ।
Verse 27
अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम् । दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ, ਦੇਵ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 28
एवं दक्षमखः पूर्णोभवत्तत्र मुनीश्वरः । शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।
Verse 29
अथ देवर्षयस्सर्वे शंसंतश्शांकरं यशः । स्वधामानि ययुस्तु ष्टाः परेपि सुखतस्तदा
ਤਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 30
अहं विष्णुश्च सुप्रीतावपि स्वंस्वं परं मुदा । गायन्तौ सुयशश्शंभोः सर्वमंगलदं सदा
ਮੈਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸੁਯਸ਼ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਨਿਤ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਦਾਤਾ ਹੈ।
Verse 31
दक्ष संमानितः प्रीत्या महादेवोपि सद्गतिः । कैलासं स ययौ शैलं सुप्रीतस्सगणो निजम्
ਦਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਗਤੀ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜੀ ਧਾਮ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 32
आगत्य स्वगिरिं शंभुस्सस्मार स्वप्रियां सतीम् । गणेभ्यः कथयामास प्रधानेभ्यश्च तत्कथाम्
ਆਪਣੇ ਪਹਾੜੀ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ, ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 33
कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन् । लौकिकीं गतिमाश्रित्य दर्शयन् कामितां प्रभुः
ਸਰਬਜ्ञ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਰੀਤ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ—ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਰਗ—ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 34
नानीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सतां गतिः । तस्य मोहः क्व वा शोकः क्व विकारः परो मुने
ਸੁਆਮੀ ਨ ਨੀਤੀ-ਅਨੀਤੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਕਿੱਥੇ, ਸ਼ੋਕ ਕਿੱਥੇ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਕਿੱਥੇ?
Verse 35
अहं विष्णुश्च जानीवस्तद्भेदं न कदाचन । केपरे मुनयो देवा मनुषाद्याश्च योगिनः
ਮੈਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ!
Verse 36
महिमा शांकरोनंतो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः । भक्तज्ञातश्च सद्भक्त्या तत्प्रसादाद्विना श्रमम्
ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਨੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 37
एकोपि न विकारो हि शिवस्य परमात्मनः । संदर्शयति लोकेभ्यः कृत्वा तां तादृशीं गतिम्
ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੋਧ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
यत्पठित्वा च संश्रुत्य सर्वलोकसुधीर्मुने । लभते सद्गतिं दिब्यामिहापि सुखमुत्तमम्
ਹੇ ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਧੀ ਮੁਨੀ! ਜੋ ਇਹਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਦਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
इत्थं दाक्षायणी हित्वा निजदेहं सती पुनः । जज्ञे हिमवतः पत्न्यां मेनायामिति विश्रुतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 40
पुनः कृत्वा तपस्तत्र शिवं वव्रे पतिं च सा । गौरी भूत्वार्द्धवामांगी लीलाश्चक्रेद्भुताश्शिवा
ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਿਆ। ਗੌਰੀ ਬਣ ਕੇ, ਅਰਧ-ਵਾਮਾਂਗੀ (ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ) ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 41
इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਖਿਆਨ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम्
ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗਯ ਪੁੰਨ, ਯਸ਼, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षय ज्ञानुसंधानवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਦਕਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 44
यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम् । सोपि भुक्त्वाखिलान् भोगानंते मोक्षमवाप्नुयात्
ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਵਾਏ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਯੋਗ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter functions as a doctrinal conclusion to the Dakṣa-yajña episode: after praises by Brahmā, Viṣṇu (Rameśa), devas, and ṛṣis, Śiva turns to Dakṣa and explains why he opposed karma-bound sacrifice and what constitutes true approach to him.
It encodes a hierarchy of spiritual motivations and asserts that realization (ātma-jñāna) is the decisive means of attaining Śiva; devotion is validated, but its highest form is knowledge-suffused devotion (jñānī-bhakti).
Not a form-list chapter; the emphasis is on Śiva’s functional modes: (1) compassionate teacher (kṛpā-dṛṣṭi, instruction to Dakṣa) and (2) akhileśvara who nonetheless adopts bhaktādhīnatā—revealing transcendence plus immanence in devotional relation.