देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨੂੰ ਵਿਦਿਆ‑ਅਵਿਦਿਆਤਮਿਕਾ, ਸ਼ੁੱਧਾ, ਪਰਬ੍ਰਹਮਸਵਰੂਪিণੀ, ਜਗੱਧਾਤ੍ਰੀ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ੰਭੁਪ੍ਰਿਆ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਜਨਨੀ, ਚਿਤੀ‑ਪਰਮਾਨੰਦਸਵਰੂਪਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਸਵਰੂਪिणੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਯੋਗਨਿਦਰਾ‑ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਡਿਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ, ਸਿੰਹ ਵਾਹਨ, ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਲੰਕਾਰ, ਚੰਦਰਮੁਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵ‑ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् तात महाप्राज्ञ वद नो वदतां वर । गते विष्णौ किमभवदकार्षीत्किं विधे भवान्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਪੂਜਯ ਪਿਤਾ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 2
ब्रह्मोवाच । विप्रनन्दनवर्य त्वं सावधानतया शृणु । विष्णौ गते भगवति यदकार्षमहं खलु
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
विद्याविद्यात्मिकां शुद्धां परब्रह्मस्वरूपिणीम् । स्तौमि देव जगद्धात्रीं दुर्गां शम्भुप्रियां सदा
ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਵਰੂਪਣੀ, ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ—ਐਸੀ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੈਂ ਨਿਤ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
सर्वत्र व्यापिनीं नित्यां निरालंबां निराकुलाम् । त्रिदेवजननीं वंदे स्थूलस्थूलामरूपिणीम्
ਮੈਂ ਉਸ ਨਿੱਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਨਿਰਾਲੰਬ, ਨਿਰਾਕੁਲ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ-ਸਥੂਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੋਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰੂਪিণੀ ਹੈ।
Verse 5
त्वं चितिः परमानंदा परमात्मस्वरूपिणी । प्रसन्ना भव देवेशि मत्कार्यं कुरु ते नमः
ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿਤੀ ਹੈਂ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਵਰੂਪিণੀ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । एवं संस्तूयमाना सा योगनिद्रा मया मुने । आविर्बभूव प्रत्यक्षं देवर्षे चंडिका मम
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਉਹ ਯੋਗਨਿਦਰਾ—ਮੇਰੀ ਹੀ ਚੰਡਿਕਾ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 7
स्निग्धांजनद्युतिश्चारुरूपा दिव्यचतुर्भुजा । सिंहस्था वरहस्ता च मुक्तामणिकचोत्कटा
ਉਹ ਅੰਜਨ ਵਰਗੀ ਸਨਿੱਘੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ, ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਚਤੁਰਭੁਜਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਵਰਦ ਹੱਥ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਵ੍ਯ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 8
शरदिंद्वानना शुभ्रचन्द्रभाला त्रिलोचना । सर्वावयवरम्या च कमलांघ्रिनखद्युतिः
ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚੰਦਰਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਮਨੋਹਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 9
समक्षं तामुमां वीक्ष्य मुने शक्तिं शिवस्य हि । भक्त्या विनततुंगांशः प्रास्तवं सुप्रणम्य वै
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਹਮਣੇ ਉਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਗ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । नमो नमस्ते जगतःप्रवृत्तिनिवृतिरूपे स्थितिसर्गरूपे । चराचराणां भवती सुशक्तिस्सनातनी सर्वविमोहनीति
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਮੋ ਨਮਸਤੇ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਸਰੂਪਣੀ, ਹੇ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰੂਪਣੀ। ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਲਈ ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਨਾਤਨੀ, ਸਰਬ-ਵਿਮੋਹਿਨੀ ਹੈਂ।
Verse 11
इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे दुर्गास्तुतिब्रह्मवरप्राप्तिवर्णनो नामेकादशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਦੁਰਗਾ-ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
या योगिनां वै महिता मनोज्ञा सा त्वं न ते परमाणुसारे । यमादिपूते हृदि योगिनां या या योगिनां ध्यानपथे प्रतीता
ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਤੱਤ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਸੁਖਮ ਪਰਮਾਣੂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਯਮ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ—ਧਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 13
प्रकाशशुद्ध्यादियुता विरागा सा त्वं हि विद्या विविधावलंबा । कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपं त्वं बिभ्रती कालमयी जगंति
ਤੂੰ ਹੀ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਹੈਂ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ—ਜੋ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਕਾਲ-ਸਰੂਪਾ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕੂਟਸਥ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਅਨੰਤ-ਰੂਪ ਏਕ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈਂ।
Verse 14
विकारबीजं प्रकरोपि नित्यं गुणान्विता सर्वजनेषु नूनम् । त्वं वै गुणानां च शिवे त्रयाणां निदानभूता च ततः परासि
ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਦਾ ਨਿੱਤ ਮੂਲ-ਬੀਜ ਹੈਂ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਭੂਤਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਾਤਪਰਾ ਵੀ ਹੈਂ।
Verse 15
सत्वं रजस्तामस इत्यमीषां विकारहीना समु वस्तितीर्या । सा त्वं गुणानां जगदेकहेतुं ब्रह्मांतरारंभसि चात्सि पासि
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਟਿਕੀ ਹੈਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਰੰਭ ਕਰਦੀ, ਪਾਲਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।
Verse 16
अशेषजगतां बीजे ज्ञेयज्ञानस्वरूपिणि । जगद्धिताय सततं शिवपत्नि नमोस्तु ते
ਹੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਤਨੀ! ਸਮੂਹ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਬੀਜ-ਕਾਰਣ, ਜ੍ਞੇਯ ਅਤੇ ਜ੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪਣੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਗਤ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः सा मे काली लोक विभाविनी । प्रीत्या मां जगतामूचे स्रष्टारं जनशब्दवत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਕਾਲੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ—ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੂੰ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।
Verse 18
देव्युवाच । ब्रह्मन्किमर्थं भवता स्तुताहमवधारय । उच्यतां यदि धृष्योसि तच्छीघ्रं पुरतो मम
ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ; ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ? ਜੇ ਧਿੱਠਪਣ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਰੰਤ ਕਹਿ।
Verse 19
प्रत्यक्षमपि जातायां सिद्धिः कार्यस्य निश्चिता । तस्मात्त्वं वांछितं ब्रूहि या करिष्यामि भाविता
ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ/ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਦੱਸ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ/ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 20
ब्रह्मोवाच । शृणु देवि महेशानि कृपां कृत्वा ममोपरि । मनोरथस्थं सर्वज्ञे प्रवदामि त्वदाज्ञया
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਸਰਵਜ্ঞੇ, ਮੇਰੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 21
यः पतिस्तव देवेशि ललाटान्मेऽभवत्पुरा । शिवो रुद्राख्यया योगी स वै कैलासमास्थितः
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਗੀ—ਉਹੀ ਹੁਣ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 22
तपश्चरति भूतेश एक एवाविकल्पकः । अपत्नीको निर्विकारो न द्वितीयां समीहते
ਭੂਤੇਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਇਕੱਲੇ ਹੀ, ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਵਿਕਲਪ ਬਿਨਾਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 23
तं मोहय यथा चान्यां द्वितीयां सति वीक्षते । त्वदृते तस्य नो काचिद्भविष्यति मनोहरा
ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਮੋਹ ਲਾ ਕਿ ਸਤੀ ਦੂਜੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਵੀ ਤੱਕੇ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨਮੋਹਣੀ ਇਸਤਰੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 24
तस्मात्त्वमेव रूपेण भवस्व हरमोहिनी । सुता भूत्वा च दक्षस्य रुद्रपत्नी शिवे भव
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਹਰ-ਮੋਹਿਨੀ! ਤੂੰ ਹੀ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜੋ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਏ। ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ! ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ।
Verse 25
यथा धृतशरीरा त्वं लक्ष्मीरूपेण केशवम् । आमोदयसि विश्वस्य हितायैतं तथा कुरु
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹੀ ਕਰਮ ਕਰ।
Verse 26
कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वाऽनिंदद्वृषध्वजः । स कथं वनितां देवी स्वेच्छया संग्रहीष्यति
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਗੇ?
Verse 27
हरे गृहीतकांते तु कथं सृष्टिश्शुभावहा । आद्यंतमध्ये चैतस्य हेतौ तस्मिन्विरागिणि
ਹੇ ਹਰੀ! ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗੀ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਜੋ ਆਦਿ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਰਾਗੀ (ਸ਼ਿਵ) ਅਨਾਸਕਤ ਰਹੇ?
Verse 28
इति चिंतापरो नाहं त्वदन्यं शरणं हितम् । कृच्छ्रवांस्तेन विश्वस्य हितायैतत्कुरुष्व मे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਮੈਂ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਰ ਦੇ।
Verse 29
न विष्णुस्तस्य मोहाय न लक्ष्मीर्न मनोभवः । न चाप्यहं जगन्मातर्नान्यस्त्वां कोपि वै विना
ਹੇ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ! ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਨਾ ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮ) ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਹ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 30
तस्मात्त्वं दक्षजा भूत्वा दिव्यरूपा महेश्वरी । तत्पत्नी भव मद्भक्त्या योगिनं मोहयेश्वरम्
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ! ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਬਣ। ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਉਸ ਯੋਗੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ।
Verse 31
दक्षस्तपति देवेशि क्षीरोदोत्तरतीरगः । त्वामुद्दिश्य समाधाय मनस्त्वयि दृढव्रतः
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਦਕਸ਼ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥
Verse 32
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्सा चिंतामाप शिवा तदा । उवाच च स्वमनसि विस्मिता जगदम्बिका
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾ ਤਦ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਵਿਸਮਿਤ ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ॥
Verse 33
देव्युवाच । अहो सुमहदाश्चर्यं वेदवक्तापि विश्वकृत् । महाज्ञानपरो भूत्वा विधाता किं वदत्ययम्
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਮਹਾ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?॥
Verse 34
विधेश्चेतसि संजातो महामोहोऽसुखावहः । यद्वरं निर्विकारं तं संमोहयितुमिच्छति
ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਉੱਠਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਮ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 35
हरमोहवरं मत्तस्समिच्छति विधिस्त्वयम् । को लाभोस्यात्र स विभुर्निर्मोहो निर्विकल्पकः
ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਹਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਕੀ? ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਹੈ।
Verse 36
परब्रह्माख्यो यश्शंभुर्निर्गुणो निर्विकारवान् । तस्याहं सर्वदा दासी तदाज्ञावशगा सदा
ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਦਾਸੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 37
स एव पूर्णरूपेण रुद्रनामाभवच्छिवः । भक्तोद्धारणहेतोर्हि स्वतंत्रः परमेश्वरः
ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ।
Verse 38
हरेर्विधेश्च स स्वामी शिवान्न्यूनो न कर्हिचित् । योगादरो ह्यमायस्थो मायेशः परतः परः
ਉਹ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਵੀ ਸੁਆਮੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਦਰਵਾਨ, ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ, ਮਾਯੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 39
मत्वा तमात्मजं ब्रह्मा सामान्यसुरसंनिभम् । इच्छत्ययं मोहयितुमतोऽज्ञानविमोहितः
ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਆਮ ਦੇਵਤੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 40
न दद्यां चेद्वरं वेदनीतिर्भ्रष्टा भवेदिति । किं कुर्यां येन न विभुः क्रुद्धस्स्यान्मे महेश्वरः
ਜੇ ਮੈਂ ਵਰ ਨਾ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ?
Verse 41
ब्रह्मो वाच । विचार्य्येत्थं महेशं तं सस्मार मनसा शिवा । प्रापानुज्ञां शिवस्याथोवाच दुर्गा च मां तदा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਸਤੀ) ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 42
दुर्गोवाच । यदुक्तं भवता ब्रह्मन् समस्तं सत्यमेव तत् । मदृते मोहयित्रीह शंकरस्य न विद्यते
ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ।
Verse 43
हरेऽगृहीतदारे तु सृष्टिनैषा सनातनी । भविष्यतीति तत्सत्यं भवता प्रतिपादितम्
ਹੇ ਹਰੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ‘ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ’ ਜੋ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 44
ममापि मोहने यन्नो विद्यतेस्य महाप्रभोः । त्वद्वाक्याद्विगुणो मेद्य प्रयत्नोऽभूत्स निर्भरः
ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਯਤਨ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਜੁਟ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 45
अहं तथा यतिष्यामि यथा दारपरिग्रहम् । हरः करिष्यति विधे स्वयमेव विमोहितः
ਮੈਂ ਐਸਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਹਰ ਆਪ ਹੀ ਪਤਨੀ-ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ। ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰੇਗਾ।
Verse 46
सतीमूर्तिमहं धृत्वा तस्यैव वशवर्तिनी । भविष्यामि महाभागा लक्ष्मीर्विष्णोर्यथा प्रिया
ਸਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਰਹਾਂਗੀ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵਾਂਗੀ।
Verse 47
यथा सोपि मयैवेय वशवर्ती सदा भवेत् । तथा यत्नं करिष्यामि तस्यैव कृपया विधे
ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੀ—ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ)।
Verse 48
उत्पन्ना दक्षजायायां सतीरूपेण शंकरम् । अहं सभाजयिष्यामि लीलया तं पितामह
ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਸਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗੀ; ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਮਾਣ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 49
यथान्यजंतुरवनौ वर्तते वनितावशे । मद्भक्त्या स हरो वामावशवर्ती भविष्यति
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਸਵਰਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 50
ब्रह्मोवाच । मह्यमित्थं समाभाष्य शिवा सा जगदम्बिका । वीक्ष्यमाणा मया तात तत्रैवांतर्दधे ततः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਬੋਲ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾ, ਜਗਦੰਬਿਕਾ; ਹੇ ਤਾਤ! ਮੇਰੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਓਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 51
तस्यामंतर्हितायां तु सोहं लोकपितामहः । अगमं यत्र स्वसुतास्तेभ्यस्सर्वमवर्णयम्
ਜਦੋਂ ਉਹ (ਸਤੀ) ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਮੈਂ—ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
Brahmā narrates that after Viṣṇu’s departure he praised Devī (Yogānidrā/Durgā), whereupon she manifested visibly as Caṇḍikā before him.
It treats Devī as both the liberating principle (vidyā) and the veiling/operative power (avidyā), while also affirming her identity with the supreme absolute (parabrahman), integrating metaphysics with devotional address.
Devī is praised as Durgā, Umā, Śambhupriyā, and Yogānidrā, and appears as Caṇḍikā with four arms, lion-mount, boon-giving hand, three eyes, moonlike face, and radiant ornaments—signifiers of protective sovereignty and cosmic agency.