वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵਗਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ (ਮਖ) ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਸ਼ੋਭਾਰਥ’ ਅਣਗਿਣਤ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਚਰ ਵਜੋਂ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਰਪ-ਆਭੂਸ਼ਣਧਾਰੀ, ਰਥਾਰੂੜ੍ਹ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ, ਗਜਾਂ, ਜਲਚਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜੀਵਾਂ ਆਦਿ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁੱਧ-ਯਾਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਯੱਗ-ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੱਕ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ, ਗਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं श्रीमहेशस्य श्रुत्वा वचनमादरात् । वीरभद्रोतिसंतुष्टः प्रणनाम महेश्वरम
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੀ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵੀਰਭਦਰ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 2
शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । प्रचचाल ततः शीघ्रं वीरभद्रो मखं प्रति
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 3
शिवोथ प्रेषयामास शोभार्थं कोटिशो गणान् । तेन सार्द्धं महावीरान्मलयानलसन्निभान्
ਫਿਰ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਿਭੂਤੀ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਗਣ ਭੇਜੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਲਯ ਪਵਨਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਦਿੱਪਦੇ ਮਹਾਵੀਰ ਵੀ ਗਏ।
Verse 4
अथ ते वीरभद्रस्य पुरतः प्रबला गणाः । पश्चादपि ययुर्वीराः कुतूहलकरा गणाः
ਤਦ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਗਣ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਵੀਰ ਗਣਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਤੁਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਭੈ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਕੌਤੁਹਲ ਜਗਾਉਂਦੀ ਸੀ।
Verse 5
वीरभद्रसमेता येगणाश्शतसहस्रशः । पार्षदाः कालकालस्य सर्वे रुद्रस्वरूपिणः
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਣ ਸਨ; ਉਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਵੀ ਕਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਸੀ।
Verse 6
गणैस्समेतः किलतैर्महात्मा स वीरभद्रो हरवेषभूषणः । सहस्रबाहुर्भुजगाधिपाढ्यो ययौ रथस्थः प्रबलोतिभीकरः
ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਭਦ੍ਰ—ਹਰ ਦੇ ਵੇਸ਼ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ—ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 7
नल्वानं च सहस्रे द्वे प्रमाणं स्यंदनस्य हि । अयुतेनैव सिंहानां वाहनानां प्रयत्नतः
ਉਸ ਰਥ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਨਲਵ ਸੀ; ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਟੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 8
तथैव प्रबलाः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजास्तत्र सहस्रशः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਮਕਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਸਨ।
Verse 9
वीरभद्रे प्रचलिते दक्षनाशाय सत्वरम् । कल्पवृक्षसमुत्सृष्टा पुष्पवृष्टिरभूत्तदा
ਜਦੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਪਏ, ਤਦ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।
Verse 10
तुष्टुवुश्च गणा वीर शिपिविष्टे प्रचेष्टितम् । चक्रुः कुतूहलं सर्वे तस्मिंश्च गमनोत्सवैः
ਹੇ ਵੀਰ, ਗਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਉਤਸਵ ਬਣਾ ਕੇ ਕੌਤੂਹਲ ਧਾਰਿਆ।
Verse 11
काली कात्यायिनीशानी चामुंडा मुंडमर्दिनी । भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा
ਉਹ ਕਾਲੀ, ਕਾਤ੍ਯਾਇਨੀ, ਈਸ਼ਾਨੀ; ਚਾਮੁੰਡਾ—ਅਸੁਰ ਸੰਹਾਰਣੀ; ਮੁੰਡਮਰਦਿਨੀ—ਮੁੰਡ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ; ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾ—ਮੰਗਲਮਈ; ਤ੍ਵਰਿਤਾ—ਤੁਰੰਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਵੀ ਹੈ।
Verse 12
एताभिर्नवदुर्गाभिर्महाकाली समन्विता । ययौ दक्षविनाशाय सर्वभूतगणैस्सह
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵਦੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਕਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਭੂਤਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਈ।
Verse 13
डाकिनी शाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । कूष्मांडाः पर्पटा श्चैव चटका ब्रह्मराक्षसाः
ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗਣ—ਪ੍ਰਮਥ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ—ਨਾਲ ਹੀ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਪਰਪਟ, ਚਟਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
Verse 14
भैरवाः क्षेत्रपालाश्च दक्षयज्ञविनाशकाः । निर्ययुस्त्वरितं वीराश्शिवाज्ञाप्रतिपालकाः
ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀਰ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 15
तथैव योगिनीचक्रं चतुःषष्टिगणान्वितम् । निर्ययौ सहसा क्रुद्धं दक्षयज्ञं विनाशितुम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਂਹਠ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 16
तेषां गणानां सर्वेषां संख्यानं शृणु नारद । महाबलवतां संघोमुख्यानां धैर्यशालिनाम्
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ—ਉਹ ਮਹਾਬਲਵਾਨ, ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 17
अभ्ययाच्छंकुकर्णश्च दशकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतो ष्टाभिरेव
ਤਦੋਂ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ ਦਸ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਕੇਕਰਾਕਸ਼ ਵੀ ਦਸ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਇਕੱਲਾ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ।
Verse 18
चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वाङ्गको वीरस्तथैव विकृताननः
ਵਿਸਾਖ ਚੌਂਹਠ ਨਾਲ, ਪਾਰਿਆਤ੍ਰਿਕ ਨੌਂ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰ ਸਰਵਾਂਗਕ ਛੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤਾਨਨ ਵੀ ਛੇ ਨਾਲ ਆਇਆ।
Verse 19
ज्वालकेशो द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिः समदज्जीमान् दुद्रभोष्टाभिरेव च
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਨ ਜ੍ਵਾਲਕੇਸ਼ ਬਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸਮਦੱਜੀਮਾਨ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੁਦ੍ਰਭੋਸ਼ਟ ਵੀ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਆਇਆ।
Verse 20
पंचभिश्च कपालीशः षड्भिस्संदारको गणः । कोटिकोटिभिरेवेह कोटिकुण्डस्तथैव च
ਇੱਥੇ ਕਪਾਲੀਸ਼ ਪੰਜ (ਦਲਾਂ) ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੰਦਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਗਣ ਛੇ (ਦਲਾਂ) ਨਾਲ ਆਇਆ। ਅਤੇ ਕੋਟਿਕੁੰਡ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ।
Verse 21
विष्टंभोऽष्टाभिर्वीरैः कोटिभिर्गणसप्तमः । सहस्रकोटिभिस्तात संनादः पिप्पलस्तथा
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਦਲ ‘ਵਿਸ਼ਟੰਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਵੀਰ ਗਣ ਹਨ। ‘ਸੰਨਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਪਿੱਪਲ’ ਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ।
Verse 22
आवेशनस्तथाष्टाभिरष्टाभिश्चंद्रतापनः । महावेशः सहस्रेण कोटिना गणपो वृतः
ਆਵੇਸ਼ਨ ਅੱਠ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਤਾਪਨ ਵੀ ਹੋਰ ਅੱਠ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਮਹਾਵੇਸ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 23
कुण्डी द्वादशकोटीभिस्तथा पर्वतको मुने । विनाशितुं दक्षयज्ञं निर्ययौ गणसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕੁੰਡੀ ਬਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਰਵਤਕ ਵੀ; ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 24
कालश्च कालकश्चैव महाकालस्तथैव च । कोटीनां शतकेनैव दक्षयज्ञं ययौ प्रति
ਕਾਲ, ਕਾਲਕ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 25
अग्निकृच्छतकोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः
ਉਹ ‘ਅਗਨਿਕ੍ਰਿਚਛਤ-ਕੋਟ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕੋਟ੍ਯਗਨਿਮੁਖ’ ਵੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਅਣਗਿਣਤ ਅੱਗਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ‘ਕੋਟ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਮੂਰਧਾ’—ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਘਨਾਵਹ’—ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਵਾਹਕ।
Verse 26
सन्नाहश्शतकोट्या च कोट्या च कुमुदो गणः । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या गणाधिपः
ਸੰਨਾਹ ਸੌ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਗਣ ਇਕ ਕਰੋੜ ਨਾਲ। ਅਮੋਘ ਤੇ ਕੋਕਿਲ ਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਗਣਾਧਿਪ—ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 27
काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशी वृषभस्तथा । सुमन्त्रको गणाधीशस्तथा तात सुनिर्ययौ
ਫਿਰ ਕਾਸ਼ਠਾਗੂਢ ਚੌਂਹਠ (ਸੇਵਕਾਂ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਕ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ—ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 28
काकपादोदरः षष्टिकोटिभिर्गणसत्तमः । तथा सन्तानकः षष्टिकोटिभिर्गणपुंगवः
ਕਾਕਪਾਦੋਦਰ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ—ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨਕ—ਗਣਪੁੰਗਵ—ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸੀ।
Verse 29
महाबलश्च नवभिः कोटिभिः पुंगवस्तथा
ਮਹਾਬਲ ਵੀ ਨੌ ਕਰੋੜ ਬਲਵਾਨ ਪੁੰਗਵ-ਵੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
Verse 30
मधुपिंगस्तथा तात गणाधीशो हि निर्ययौ । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च
ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਮਧੁਪਿੰਗ ਵੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗਣਾਧੀਸ਼ ਵੀ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਨੀਲ ਨੱਬੇ ਕਰੋੜ (ਸੇਵਕਾਂ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੇ।
Verse 31
निर्ययौ शतकोटीभिश्चतुर्वक्त्रो गणाधिपः । काष्ठागूढेश्चतुष्षष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा
ਤਦੋਂ ਗਣਾਧਿਪ ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ ਸੌ ਕਰੋੜ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਚੌਂਹਠ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਕੇਸ਼ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 32
विरूपाक्षश्च कोटीनां चतुःषष्ट्या गणेश्वरः । तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च गणाधिपः
ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਗਣਾਂ ਦਾ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਂਹਠ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਤਾਲਕੇਤੂ, ਛਡਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਪੰਚਾਸ੍ਯ ਵੀ ਗਣਾਧਿਪ ਹਨ।
Verse 33
संवर्तकस्तथा चैव कुलीशश्च स्वयं प्रभुः । लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने
ਉਹ ਸੰਵਰਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲੀਸ਼—ਸਵੈੰ ਪ੍ਰਭੂ; ਦਿਪਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਲੋਕਾਂਤਕ, ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂਤਕ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
Verse 34
गणो भृंगीरिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस्तथा । अशनिर्भालकश्चैव चतुःषष्ट्या सह्स्रकः
ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭ੍ਰਿੰਗੀਰੀਟਿ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਨੀ ਤੇ ਭਾਲਕ ਵੀ ਸਨ—ਚੌਂਹਠ ਹਜ਼ਾਰ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 35
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंश तिभिर्वृतः । वीरेशो ह्यभ्ययाद्वीरः वीरभद्र शिवाज्ञया
ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੀਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 36
भूतकोटिसहस्रैस्तु प्रययौ कोटिभिस्त्रिभिः । रोमजैः श्वगणै श्चैव तथा वीरो ययौ द्रुतम्
ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ; ਅਤੇ ਰੋਮਜ ਗਣਾਂ ਤੇ ਸ਼ਵਗਣਾਂ (ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ) ਸਮੇਤ ਉਹ ਵੀਰ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 37
तदा भेरीमहानादः शंखाश्च विविधस्वनाः । जटाहरोमुखाश्चैव शृंगाणि विविधानि च
ਤਦ ਭੇਰੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨਾਦ ਉੱਠਿਆ; ਸ਼ੰਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜੇ; ਅਤੇ ਜਟਾਹਾਰ-ਰੋਮੁਖ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵੀ ਵੱਜ ਪਏ।
Verse 38
ते तानि विततान्येव बंधनानि सुखानि च । वादित्राणि विनेदुश्च विविधानि महोत्सवे
ਉਸ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਤੋਰਨ-ਬੰਧਨ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਜੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠੇ।
Verse 39
वीरभद्रस्य यात्रायां सबलस्य महामुने । शकुनान्यभवंस्तत्र भूरीणि सुखदानि च
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਜਦੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
It depicts Vīrabhadra receiving Śiva’s command and departing rapidly—accompanied by countless gaṇas—toward Dakṣa’s sacrificial arena (makha), establishing the immediate prelude to the yajña confrontation.
The martial-cosmic procession symbolizes Śiva’s sovereign intervention: gaṇas function as extensions of Rudra-power, indicating that cosmic order responds when ritual authority is exercised without devotion or reverence to Śiva.
Vīrabhadra’s terrifying theophany (Śiva-like adornment, immense strength, serpentine ornaments), the Rudra-nature of the gaṇas, and auspicious portents (flower-rain from kalpavṛkṣas) that mark divine sanction and inevitability.