दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਖ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਵਾਮਦੇਵ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਧੀਚਿ, ਵਿਆਸ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਨੀ ਰਸਮੀ ਨਿਮੰਤਰਣ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਬਾਹਰੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਗਾੜ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤ੍ਵਸ਼੍ਟ੍ਰ-ਨਿਰਮਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭਾ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨਾਦਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् । तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः । यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः
ਉੱਥੇ ਸਭ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਗਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 3
अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः । दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः
ਅਗਸਤ੍ਯ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਉਤ੍ਰੀ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ; ਪੂਜ੍ਯ ਦਧੀਚੀ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਅਤੇ ਗੌਤਮ—ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
Verse 4
पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः । सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च
ਪੈਲ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗਰਗ, ਭਾਰਗਵ, ਕਕੁਪੱਸਿਤ; ਸੁਮੰਤੁ, ਤ੍ਰਿਕਕੰਕ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ—ਇਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 5
एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु । मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम्
ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵੱਲ ਗਏ—ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲ ਸਨ।
Verse 6
तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः । तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ, ਮਹਾਨ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਮਰ ਭੀ ਉੱਥੇ ਆਏ—ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 7
सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः । ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः
ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਮੈਂ—ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ; ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਸੇਵਕ‑ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 8
वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् । सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति
ਫਿਰ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। (ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।)
Verse 9
एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः । सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਵੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਮਨ ਭਟਕੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 10
भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च । त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै
ਤਵਸ਼ਟਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਲ—ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ—ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੇ।
Verse 11
तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः । सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕਾਏ ਗਏ। ਮੇਰੇ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ—ਸਰਬਤ੍ਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਚਮਕ ਉਠੇ।
Verse 12
वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा । ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਨਖਲ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯੱਗ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਤਵਿਜ਼ (ਯੱਗ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 13
अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः । अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः
ਉੱਥੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਆਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਸਮੇਤ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ—ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ।
Verse 14
तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः । सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਿਕਪਾਲ, ਦੁਆਰਪਾਲ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ—ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ—ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 15
उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे । सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन्
ਉਸ ਯਜ्ञ-ਅਧਵਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਯਜ्ञਦੇਵ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ।
Verse 16
तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः । हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜ्ञ-ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਨੂਨਪਾਤ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹਜ਼ਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰ ਲਿਆ।
Verse 17
अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः । उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः
ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ; ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ-ਉਦਗਾਤਾ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਮਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 18
अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः । सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक्
ਫਿਰ ਅਧਵਰਯੁ ਅਤੇ ਹੋਤ੍ਰ ਯਾਜਕ—ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਸਮੇਤ—ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਠੀਆਂ ਸਤੁਤੀ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ ਪਾਠ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 19
गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् । संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे
ਆਪਣੇ ਮਹਾਧਵਰ ਯੱਗ ਲਈ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ; ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਦਲ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਣ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਕਰਮੀ; ਅਤੇ ਨਾਗ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ—ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः । वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः
ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ; ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜੇ; ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਗਣਦੇਵਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸੱਦੇ।
Verse 21
दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः । भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम्
ਤਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੀਕਸ਼ਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ; ਕੌਤੁਕ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ ਸ਼ੁਭ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸਿਆ, ਕਲਿਆਣ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 22
तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना । कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि
ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ। ‘ਇਹ ਕਪਾਲੀ ਹੈ’ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 23
कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च । नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना
ਕਪਾਲੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਯੱਗ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ।
Verse 24
एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे । स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯੱਗ-ਮਹੋਤਸਵ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਯੱਗ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।
Verse 25
एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् । प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੈਵ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 26
दधीच उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा । कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਯੱਗ-ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਕਿਉਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਏ?
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञप्रारंभो नाम सप्तविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਯੱਗ-ਪ੍ਰਾਰੰਭ” ਨਾਮਕ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 28
येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः
ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ, ਨੀਲਕੰਠ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਇੱਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 29
अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः । त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮਿਲੇ ਅਮੰਗਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਗਲ ਮੰਨ ਲਿਆ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਰਿ-ਪੰਚਕ’ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।
Verse 30
तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः । त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना
ਇਸ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਆਹਵਾਨ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਕਰ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰਾਹੀਂ।
Verse 31
इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना । सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये
ਇੰਦਰ ਨੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਆਖਿਆ—ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ (ਇੱਥੇ) ਲਿਆਉਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः । दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ।
Verse 33
तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना । अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना
ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।
Verse 34
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਲਿਆਓ।
Verse 35
समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः । भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
ਇੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਯੱਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः । उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਨੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 37
मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः । समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि
‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ—ਫਿਰ ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਘਾਟ ਰਹਿ ਗਈ?’
Verse 38
यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च । प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः
‘ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ—ਸਭ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ।’ (ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਠਹਿਰਾਉ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।)
Verse 39
सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः । वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह
ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪਧਾਰੇ; ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਆਗਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 40
तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम् । तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਰਾਜ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਅਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 41
येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋ—ਯੱਗ ਦੇ ਯੋਗ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਹੋ।
Verse 42
अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् । कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि
“ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
Verse 43
हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः । भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹ ਹਰ ‘ਅਕੁਲੀਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ‑ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕੱਲਾ ਭੂਤ‑ਪ੍ਰੇਤ‑ਪਿਸਾਚਾਂ ਦਾ ਦੁਰਜੇਯ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 44
आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः । कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਮੂਰਖ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ, ਹਠੀ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਲਈ ਉਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਇਆ।
Verse 45
तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् । सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਐਸੇ ਬਚਨ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੜ ਨਾ ਕਹੋ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ।
Verse 46
ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत् । सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਮੁਨੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਣੀ ਸਾਰ-ਭਰੀ ਸੀ।
Verse 47
दधीच उवाच । अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि । विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति
ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਾ ‘ਅਯਜ੍ਞ’ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਵੇਗਾ।
Verse 48
एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः । यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦਧੀਚੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਤੋਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 49
ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः । निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च
ਫਿਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਂਕਰ ਭਗਤ—ਸ਼ਿਵ-ਮਤ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਅਨੁਯਾਈ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 50
मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः । शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਦਕਸ਼ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 51
दक्ष उवाच । गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः । अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात्
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਧੀਚੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਮੇਰੇ ਇਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 52
एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा । सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा
ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः । वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹਨ, ਝੂਠੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਖਲ ਹਨ—ਜੋ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਜਯ ਹਨ।
Verse 54
वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः । यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम्
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੇਦ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਗੇਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਦੇਵਤਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ।
Verse 55
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः । यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 56
इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर । यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਯੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
The formal commencement of Dakṣa’s grand yajña and the arrival/honoring of major ṛṣis, devas, Brahmā, and Viṣṇu—establishing the sacrificial assembly before the later conflict.
It signals that even authoritative ritual actors can be spiritually veiled; the yajña’s outward perfection may conceal a metaphysical error—especially when Śiva is not properly acknowledged.
Cosmic offices and presences are emphasized: Brahmā (creator, from Satyaloka), Viṣṇu (preserver, from Vaikuṇṭha with attendants), lokapālas (world-guardians), and Tvaṣṭṛ as divine artisan providing residences.