वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਉਗਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਪੱਤੀ-ਹਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘ-ਗਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਮੁੜ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ/ਵਸੂਆਂ/ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵਸੈਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਦਵੰਦ੍ਵ-ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਲਲਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਦਾ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ‘ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਧ’ ਵਰਗੀ ਵਿਰੋਧੀ ਵਰਣਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਾਣਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸ਼ਰਨ, ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੇਵ-ਹਿਰਾਰਕੀ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸਲਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਵਾਂਗ ਗੱਜਿਆ।
Verse 3
विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ‘ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਘੋਸ਼ਨਾ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਹਰਖ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 4
तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
ਉਸ ਸ਼ੰਖ-ਨਾਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਰਣ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਜੰਗ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
Verse 5
वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
ਫਿਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘਨਾਦ ਵਰਗਾ ਰਣਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੜੇ।
Verse 6
गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡਰਾਉਣਾ, ਘੋਰ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰਿਆ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਸਿੰਘਨਾਦ ਵਰਗੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
Verse 7
नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਨੰਦੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਅਨਲ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਣ ਵੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਏ। ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡਾਂ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪਤੀ ਵੀ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
Verse 8
तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
ਤਦੋਂ ਸੌ-ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੇਧ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 11
शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਸ਼ੁਚਿ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਵਕ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਾਵਕ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਮਹਾਲੋਕ ਯਮ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤੇ ਤੂਮੁਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 13
नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्
ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਚੰਡ ਨੇ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਘਣਾ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬੁਣ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
ਵੀਰ ਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਮੁੰਡ ਨੇ ਵਰੁਣ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
ਪਰਮ ਓਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੇ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
ਕੁਬੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨੀਯ ਅਧਿਪਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 17
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਨ ਭੈਰਵੀ-ਨਾਇਕ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਲਹੂ ਪੀ ਲਿਆ— ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੌਦ੍ਰ, ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ।
Verse 18
क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
ਉੱਥੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਰੂਪ ਮਹਾਬਲੀ ਦੇਵ-ਵੀਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਉਠੇ। ਫਿਰ ਕਾਲੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਪੀਤਾ।
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 20
क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਖੇਤਰਪਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 21
चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
ਚੱਕਰ ਨਿਗਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਪੁਰੰਜਯ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਚੱਕਰ ਉਗਲਵਾ ਲਿਆ।
Verse 22
स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਭਵ—ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਅਧਿਪਤੀ—ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 23
चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡੇ, ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਟੱਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 24
अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
ਫਿਰ ਭੈਰਵ ਆਦਿ ਉਗਰ ਗਣ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਉੱਚ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗੇ।
Verse 25
इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
Verse 26
अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
ਤਦੋਂ ਮਹਾਤੇਜੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਚੱਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਮਾਧਵ ਉਸ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
Verse 27
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਘੋਰ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 28
विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਅਸੰਖ੍ਯ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਧੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਸੀ।
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ। ਨਾਨਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਣ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਂਗ ਬਲਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜੇ।
Verse 30
तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਸਮ ਤੇਜਸਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
ਫਿਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਖੇਡ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
ਉਸ ਘਾਤ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 33
ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
ਫਿਰ ਉਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਦਹਕਦਾ ਤੇਜ ਉੱਠਿਆ—ਅਤਿ ਤੀਖਾ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ।
Verse 34
क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਕਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ਰਿਸ਼ਭ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 35
तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾ-ਰੌਦ੍ਰ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਦਿੱਪਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਡੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਮਹਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਤਾ ਭਰ ਨਾ ਹਿਲਿਆ; ਉਹ ਧ੍ਰੂਵ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਯੱਗ ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 38
ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਯਜਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੀ।
Verse 39
ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
ਫਿਰ ਜਕੜ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨੁਧਾਰੀ ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 40
त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਉਸੇ ਪਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਿੰਨ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
ਤਦ ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਧਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਗਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਹਿ ਤੇਜਸਵਿਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 42
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
ਸਤੀ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਦਮ੍ਯ ਉਸ ਸਾਰੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਵਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 43
सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ। ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”
Verse 44
विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ—ਜੋ ਯੱਗ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ—ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
Verse 45
समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
ਵੱਡਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੱਗ ਨੇ ਹਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਡਰ ਨਾਲ ਦੌੜ ਗਿਆ।
Verse 46
तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਭੱਜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰਹੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 47
ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
ਫਿਰ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਧੀਸ਼ ਬਹੁਪਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 48
मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਣ ਨੇ ਮੁਨੀ ਅੰਗਿਰਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੱਤ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 49
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਹੁੰਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਸਤੂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 50
ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵੀਰਭੱਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 52
वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਪੁੱਛਦਾ—“ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”
Verse 53
व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
ਪਰਤਾਪੀ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਛ ਉਖਾੜ ਲਈ।
Verse 54
चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
ਫਿਰ ਚੰਡ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਦੰਦ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੇ—ਉਹੀ ਪੂਸ਼ਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਸੀ।
Verse 55
नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਨੇ ਭਗਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 56
विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
ਉੱਥੇ ਸ੍ਵਧਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ; ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਵੀ। ਮੰਤ੍ਰ, ਤੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧਾਨ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਬਾ ਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ।
Verse 57
ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀਰ ਗਣ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਤਾਨ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗੰਦਗੀ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਧਵਰ (ਯੱਗ) ਨੂੰ ਅਕਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਲੀਨ ਤੇ ਅराजਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्
ਅੰਤರ್ವੇਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਪਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਲਪੂਰਵਕ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਇਆ।
Verse 59
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
ਉਸਦਾ ਗੱਲ੍ਹ ਫੜ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਯੋਗ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਿਰ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੱਟਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।
Verse 60
अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
ਜਦ ਉਸਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰ ਹਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਲਈ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 61
तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ, ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵੈਰੀ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 62
रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
ਤਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਯੁੱਧ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਲਯਕਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਧਧਕ ਉਠੀਆਂ।
Verse 63
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।
Verse 64
वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
ਫਿਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਅੱਗੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਟਹਾਸ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਗੱਜਦੀ ਹਾਸੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਗਈ।
Verse 65
वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਤ, ਵੀਰ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।
Verse 66
ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਠੰਢੀਆਂ, ਸੁਗੰਧ ਵਾਹਕ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ।
Verse 67
कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
ਫਿਰ ਉਹ ਵੀਰ, ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਉਗਿਆ ਸੂਰਜ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 68
कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
ਕਿਰਤ ਸਫਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
It depicts the battlefield escalation after Dakṣa’s sacrificial conflict: Vīrabhadra prepares for war, Viṣṇu sounds Pāñcajanya, the fleeing devas return, and duels erupt between Śiva’s gaṇas and the lokapālas/devas (including Nandin vs Indra).
It frames Śiva-smaraṇa as a protective and empowering act (apad-vinivāraṇa), implying that agency and victory derive from alignment with Śiva’s transcendent authority rather than from mere martial strength.
Vīrabhadra’s divine chariot and supreme weapons, Viṣṇu’s Pāñcajanya conch as a rallying signal, Indra’s vajra, and Śiva’s triśūla wielded by Nandin—each functioning as iconographic markers of cosmic jurisdiction.