कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰੇ ਕਾਮ-ਤੱਤਵ ਲਈ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਨਮਥ, ਕਾਮ, ਮਦਨ ਅਤੇ ਕੰਦਰਪ; ਇਹ ਨਾਮ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ‘ਸਭ ਥਾਵਾਂ’ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਵਧੂ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁਆਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ (ਮਨੋਭਵਾ) ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततस्ते मुनयः सर्वे तदाभिप्रायवेदिनः । चक्रुस्तदुचितं नाम मरीचिप्रमुखास्सुताः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ ਯੋਗ ਨਾਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ।
Verse 2
मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तांतमन्यतः । दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीं च ते ददुः
ਕੇਵਲ ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੱਚਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਣਯੋਗ ਪਦ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामशापानुग्रहो नाम तृतीयोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮਸ਼ਾਪਾਨੁਗ੍ਰਹ’ ਨਾਮਕ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 4
ऋषय ऊचुः । यस्मात्प्रमथसे तत्त्वं जातोस्माकं यथा विधेः । तस्मान्मन्मथनामा त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਮਨਮਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 5
जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते । अतस्त्वं कामनामापि ख्यातो भव मनोभव
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਕਾਮ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਨੋਭਵ, ‘ਕਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾ।
Verse 6
मदनान्मदनाख्यस्त्वं जातो दर्पात्सदर्पकः । तस्मात्कंदर्पनामापि लोके ख्यातो भविष्यसि
ਮਦਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ‘ਮਦਨ’ ਕਹਲਾਵੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਦਰਪ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਰਪ-ਯੁਕਤ ਰਹੇਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਕੰਦਰਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 7
त्वत्समं सर्वदेवानां यद्वीर्यं न भविष्यति । ततः स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवांस्ततः
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਬਲ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਧਾਮ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਤੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 8
दक्षोयं भवते पत्नी स्वयं दास्यति कामिनीम् । आद्यः प्रजापतिर्यो हि यथेष्टं पुरुषोत्तमः
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਇਹ ਦਕਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਧੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा । संध्या नाम्नेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति
ਇਹ ਕੁੜੀ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ। ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 10
ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात्सम्यग्जाता वरांगना । अतस्संध्येति विख्याता क्रांताभा तुल्यमल्लिका
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮੋਹਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਲਿਕਾ (ਚੰਬੇਲੀ) ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । कौसुमानि तथास्त्राणि पंचादाय मनोभवः । प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिंतयामास निश्चयम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮਦੇਵ) ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਕੁਸੁਮਾਸਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 12
हर्षणं रोचनाख्यं च मोहनं शोषणं तथा । मारणं चेति प्रोक्तानि मुनेर्मोहकराण्यपि
ਹਰਸ਼ਣ, ‘ਰੋਚਨ’ ਨਾਮਕ ਕਰਮ, ਮੋਹਨ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਾਰਣ—ਇਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਕਰਮ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
ब्रह्मणा मम यत्कर्म समुद्दिष्टं सनातनम् । तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधे
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 14
तिष्ठंति मुनयश्चात्र स्वयं चापि प्रजापतिः । एतेषां साक्षिभूतं मे भविष्यंत्यद्य निश्चयम्
ਇੱਥੇ ਮੁਨੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅੱਜ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਣਗੇ।
Verse 15
संध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्ता चेदानीं प्रेषयेद्वचः । इह कर्म परीक्ष्यैव प्रयोगान्मोहयाम्यहम्
ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਧਿਆ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इति संचित्य मनसा निश्चित्य च मनोभवः । पुष्पजं पुष्पजातस्य योजयामास मार्गणैः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 17
आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः । चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा
ਤਦ ਉੱਤਮ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਆਲੀੜ੍ਹ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
संहिते तेन कोदंडे मारुताश्च सुगंधयः । ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठ सम्यगाह्लादकारिणः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਸੁਯੋਜਿਤ ਕੋਦੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਸੀ।
Verse 19
ततस्तानपि धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् । पृथक् पुष्पशरैस्तीक्ष्णैर्मोहयामास मोहनः
ਫਿਰ ਉਹ ਮੋਹਨ ਕਾਮਦੇਵ ਤਿੱਖੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਧਾਤਾ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 20
ततस्ते मुनयस्सर्वे मोहिताश्चाप्यहं मुने । सहितो मनसा कंचिद्विकारं प्रापुरादितः
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ—ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 21
संध्यां सर्वे निरीक्षंतस्सविकारं मुहुर्मुहुः । आसन् प्रवृद्धमदनाः स्त्री यस्मान्मदनैधिनी
ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ-ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 22
ततः सर्वान्स मदनो मोहयित्वा पुनःपुनः । यथेन्द्रियविकारं त प्रापुस्तानकरोत्तथा
ਫਿਰ ਮਦਨ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਕਾਰ ਉਹ ਭੋਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 23
उदीरितेंद्रियो धाता वीक्ष्याहं स यदा च ताम् । तदैव चोनपंचाशद्भावा जाताश्शरीरतः
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹਾਂ।” ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਨੰਜਾ ਭਾਵ-ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 24
सापि तैर्वीक्ष्यमाणाथ कंदर्पशरपातनात् । चक्रे मुहुर्मुहुर्भावान्कटाक्षावरणादिकान्
ਉਹ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਹੇਠ, ਕੰਦર્પ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕੋਮਲ ਭਾਵ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗੀ—ਕਟਾਖ਼ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਲੈਣਾ ਆਦਿ।
Verse 25
निसर्गसुंदरी संध्या तान्भावान् मानसोद्भवान् । कुर्वंत्यतितरां रेजे स्वर्णदीव तनूर्मिभिः
ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਉਹ ਸੰਧਿਆ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਉਹ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦੀ ਜੋਤਿ-ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕੀ।
Verse 26
अथ भावयुतां संध्यां वीक्ष्याकार्षं प्रजापतिः । धर्माभिपूरित तनुरभिलाषमहं मुने
ਫਿਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਉਠੀ।
Verse 27
ततस्ते मुनयस्सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि । दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठ प्रापुर्वेकारिकेन्द्रियम्
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ—ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਸੂਖਮ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 28
दृष्ट्वा तथाविधा दक्षमरीचिप्रमुखाश्च माम् । संध्यां च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा
ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਏ; ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਦਨ (ਕਾਮਦੇਵ) ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।
Verse 29
यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् । कर्तुं शक्यमिति ह्यद्धा भावितं स्वभुवा तदा
“ਜੋ ਕੰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 30
इत्थं पापगतिं वीक्ष्य भ्रातॄणां च पितुस्तथा । धर्मस्सस्मार शंभुं वै तदा धर्मावनं प्रभुम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਾਪਮਈ ਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮ ਨੇ ਤਦ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 31
संस्मरन्मनसा धर्मं शंकरं धर्मपालकम् । तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्दीनो भूत्वाजसंभवः
ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਾਲਕ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜਸੰਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਿਨ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬੇਨਤੀ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 32
धर्म उवाच । देवदेव महादेव धर्मपाल नमोस्तु ते । सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता शंभो त्वमेव हि
ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਧਰਮ-ਪਾਲਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 33
सृष्टौ ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः प्रलये हररूपधृक् । रजस्सत्त्वतमोभिश्च त्रिगुणैरगुणः प्रभो
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਹਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਰਜ, ਸਤ, ਤਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈਂ।
Verse 34
निस्त्रैगुण्यः शिवः साक्षात्तुर्यश्च प्रकृतेः परः । निर्गुणो निर्विकारी त्वं नानालीलाविशारदः
ਤੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈਂ—ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੁਰਿਆ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਤੂੰ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ ਹੈਂ।
Verse 35
रक्षरक्ष महादेव पापान्मां दुस्तरादितः । मत्पितायं तथा चेमे भ्रातरः पापबुद्धयः
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸਤਾਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵੀ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो महेशानो धर्मेणैव परः प्रभुः । तत्राजगाम शीघ्रं वै रक्षितुं धर्ममात्मभूः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਯੰਭੂ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 37
जातो वियद्गतश्शंभुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् । मां दक्षाद्यांश्च मनसा जहासोपजहास च
ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਏ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ, ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੇਰੇ ਤੇ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕੀਤੀ।
Verse 38
स साधुवादं तान् सर्वान्विहस्य च पुनः पुनः । उवाचेदं मुनिश्रेष्ठ लज्जयन् वृषभध्वजः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਸਾਧੁਵਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਲੱਜਿਤ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 39
शिव उवाच । अहो ब्रह्मंस्तव कथं कामभावस्समुद्गतः । दृष्ट्वा च तनयां नैव योग्यं वेदानुसारिणाम्
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਏ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਾਮਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠਿਆ? ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਵੇਦ-ਅਨੁਸਾਰੀ ਲਈ ਕਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 40
यथा माता च भगिनी भ्रातृपत्नी तथा सुता । एतः कुदृष्ट्या द्रष्टव्या न कदापि विपश्चिता
ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕਾਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 41
एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखे स्थितः । कथं तु काममात्रेण स ते विस्मारितो विधे
ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੇਵਲ ਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?
Verse 42
धैर्ये जागरितं ब्रह्मन्मनस्ते चतुरानन । कथं क्षुद्रेण कामेन रंतुं विगटितं विधे
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਚਤੁਰਾਨਨ! ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਤੱਛ ਕਾਮ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ?
Verse 43
एकांतयोगिनस्तस्मात्सर्वदादित्यदर्शिनः । कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਏਕਾਂਤ-ਯੋਗੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅੰਦਰਲੇ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਚੇਤਨਾ-ਸੂਰਜ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਵੇਂ ਦੌੜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਦਕਸ਼, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਲੋਲੁਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 44
कथं कामोपि मंदात्मा प्राबल्यात्सोधुनैव हि । विकृतान्बाणैः कृतवानकालज्ञोल्पचेतनः
ਕਾਮਦੇਵ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਲ ਅਤੇ ਦੰਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਬਾਣ ਚਲਾ ਬੈਠਾ; ਅਕਾਲ-ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਅਲਪ-ਚੇਤਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਗਿਆ?
Verse 45
धिक्तं श्रुतं सदा तस्य यस्य कांता मनोहरत् । धैर्यादाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि मानसम्
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਮੋਹਕ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਚੰਚਲ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਗਿਆਨ ਧਿਕਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।
Verse 46
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा लोके सोहं शिवस्य च । व्रीडया द्विगुणीभूतस्स्वेदार्द्रस्त्वभवं क्षणात्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੈਂ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ।
Verse 47
ततो निगृह्यैंद्रियकं विकारं चात्यजं मुने । जिघृक्षुरपि तद्भीत्या तां संध्यां कामरूपिणीम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਆਵੇਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਫੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
मच्छरीरात्तु घर्मांभो यत्पपात द्विजोत्तम धर्मांभो । अग्निष्वात्ताः पितृगणा जाताः पितृगणास्ततः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੋ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ—ਉਹ ਧਰਮਮਈ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ—ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ्त ਨਾਮ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰਿਗਣ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰਿਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 49
भिन्नांजननिभास्सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः । नितांतयतयः पुण्यास्संसारविमुखाः परे
ਉਹ ਸਭ ਟੁੱਟੇ ਅੰਜਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅਤਿ ਸੰਯਮੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਯਤੀ ਸਨ—ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰਮ ਵਿਰਕਤ, ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਨਿਸ਼ਠ।
Verse 50
सहस्राणां चतुःषष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिता । षडशीतिसहस्राणि तथा बर्हिषदो मुने
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਂਸਠ ‘ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ্ত’ ਪਿਤ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 51
घर्मांभः पतितं भूमौ तदा दक्षशरीरतः । समस्तगुणसंपन्ना तस्माज्जाता वरांगना
ਤਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਪਸੀਨੇ ਦਾ ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ; ਉਸੇ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਕੁੜੀ ਜਨਮੀ।
Verse 52
तन्वंगी सममध्या च तनुरोमावली श्रुता । मृद्वंगी चारुदशना नवकांचनसुप्रभा
ਉਹ ਤਨਵੰਗੀ ਅਤੇ ਸਮ ਮੱਧ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸੁਖਮ ਰੋਮਾਵਲੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 53
सर्वावयवरम्या च पूर्णचन्द्राननाम्बुजा । नाम्ना रतिरिति ख्याता मुनीनामपि मोहिनी
ਉਹ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ‘ਰਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਛਬਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
Verse 54
मरीचिप्रमुखा षड् वै निगृहीतेन्द्रियक्रियाः । ऋते क्रतुं वसिष्ठं च पुलस्त्यांगिरसौ तथा
ਮਰੀਚੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਛੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਵੀ—ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।
Verse 55
क्रत्वादीनां चतुर्णां च बीजं भूमौ पपात च । तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे मुनिसत्तम
ਕ੍ਰਤਵਾ ਆਦਿ ਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 56
सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः । हविष्मंतस्तु तास्सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः
ਉਹ ‘ਸੋਮਪਾ’ ਅਤੇ ‘ਆਜ੍ਯਪਾ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਹਨ। ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਹ ਸਭ ‘ਕਵ੍ਯਵਾਹ’—ਪਿਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਦੇ ਵਾਹਕ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 57
क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठात्कालिनस्तथा । आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मंतोंगिरस्सुताः
ਕ੍ਰਤੁ ਤੋਂ ‘ਸੋਮਪਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਾਲਿਨ’ ਹੋਏ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ‘ਆਜ੍ਯਪਾ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ‘ਹਵਿਸ਼ਮੰਤ’ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 58
जातेषु तेषु विप्रेन्द्र अग्निष्वात्तादिकेष्वथ । लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाह स समंततः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਤ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ ਵਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ‘ਕਵ੍ਯਵਾਹ’—ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਵਾਹਕ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 59
संध्या पितृप्रसूर्भूत्वा तदुद्देशयुताऽभवत् । निर्दोषा शंभुसंदृष्टा धर्मकर्मपरायणा
ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹੀ। ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ; ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਯਣ ਰਹੀ।
Verse 60
एतस्मिन्नंतरे शम्भुरनुगृह्याखिलान्द्विजान् । धर्मं संरक्ष्य विधिवदंतर्धानं गतो द्रुतम्
ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਤੁਰੰਤ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 61
अथ शंकरवाक्येन लज्जितोहं पितामहः । कंदर्प्पायाकोपिंत हि भ्रुकुटीकुटिलाननः
ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕੰਦರ್ಪ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੰਕਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 62
दृष्ट्वा मुखमभिप्रायं विदित्वा सोपि मन्मथः । स्वबाणान्संजहाराशु भीतः पशुपतेर्मुने
(ਸ਼ਿਵ ਦਾ) ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੰਮਥ ਨੇ ਵੀ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਏ।
Verse 63
ततः कोपसमायुक्तः पद्मयोनिरहं मुने । अज्वलं चातिबलवान् दिधक्षुरिव पावकः
ਤਦ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਉਦਯਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 64
भवनेत्राग्निनिर्दग्धः कंदर्पो दर्पमोहितः । भविष्यति महादेवे कृत्वा कर्मं सुदुष्करम्
ਦਰਪ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਕੰਦರ್ಪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਨੇਤਰ-ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 65
इति वेधास्त्वहं काममक्षयं द्विजसत्तम । समक्षं पितृसंघस्य मुनीनां च यतात्मनाम्
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੇਧਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਖੰਡ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 66
इति भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात्त्यक्तमार्गणः । प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम्
ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਰਤਿਪਤੀ ਕਾਮ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 67
ब्रह्माणं मामुवाचेदं स दक्षादिसुतं मुने । शृण्वतां पितृसंघानां संध्यायाश्च विगर्वधीः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦਕਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰ—ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 68
काम उवाच । किमर्थं भवता ब्रह्मञ् शप्तोहमिति दारुणम् । अनागास्तव लोकेश न्याय्यमार्गानुसारिणः
ਕਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਠੋਰ ਸ਼ਾਪ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ? ਹੇ ਲੋਕેશਵਰ! ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 69
त्वया चोक्तं नु मत्कर्म यत्तद्ब्रह्मन् कृतं मया । तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यत्कृतं मया
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 70
अहं विष्णुस्तथा शंभुः सर्वे त्वच्छ रगोचराः । इति यद्भवता प्रोक्तं तन्मयापि परीक्षितम्
ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ)—ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇਜ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪਰਖ ਕੇ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
Verse 71
नापराधो ममाप्यत्र ब्रह्मन् मयि निरागसि । दारुणः समयश्चैव शापो देव जगत्पते
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਮਾਂ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵ, ਜਗਤਪਤੇ—ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਪਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 72
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माहं जगतां पतिः । प्रत्यवोचं यतात्मानं मदनं दमयन्मुहुः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ, ਉਸ ਜਿਤਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਦਨ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 73
ब्रह्मोवाच । आत्मजा मम संध्येयं यस्मादेतत्स कामतः । लक्ष्यीकृतोहं भवता ततश्शापो मया कृतः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਧੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 74
अधुना शांतरोषोहं त्वां वदामि मनोभव । शृणुष्व गतसंदेहस्सुखी भव भयं त्यज
ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮਦੇਵ), ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸੰਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਣ। ਸੁਖੀ ਰਹੁ; ਡਰ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Verse 75
त्वं भस्म भूत्वा मदन भर्गलोचनवह्निना । तथैवाशु समं पश्चाच्छरीरं प्रापयिष्यसि
ਹੇ ਮਦਨ! ਭਰਗ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਫਿਰ ਯਥਾਕਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 76
यदा करिष्यति हरोंजसा दारपरिग्रहम् । तदा स एव भवतश्शरीरं प्रापयिष्यति
ਜਦੋਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਗੇ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਵੇਗਾ।
Verse 77
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वाथ मदनमहं लोकपितामहः । अंतर्गतो मुनीन्द्राणां मानसानां प्रपश्यताम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ, ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੀ ਮਨੋ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 78
इत्येवं मे वचश्श्रुत्वा मदनस्तेपि मानसाः । संबभूवुस्सुतास्सर्वे सुखिनोऽरं गृहं गताः
ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਦਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਸਭ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The chapter formalizes Kāma’s identity through multiple canonical names and assigns his cosmic station, including the statement that Dakṣa will provide him a wife—Sandhyā—thereby integrating desire into the created order.
Each name encodes a functional aspect of desire (agitation of mind, universal desirability, intoxicating fascination, pride-linked erotic force), turning myth into a taxonomy of kāma’s operations across worlds.
Kāma is portrayed as all-pervading in reach, legitimized by Brahmā/ṛṣis, and relationally anchored through Dakṣa and the mind-born maiden Sandhyā, indicating desire’s sanctioned role within progenitive cosmology.