संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮਾਨਸਪੁਤਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧਿਆ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼-ਤੱਤਵ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਦੇਹ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਵਿਧੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਮਤੇ! ਤੁਸੀਂ ਚੰਦਰਮੌਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 3
गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
ਜਦੋਂ ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਕਰਤਾ (ਸ਼ਿਵ), ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਸਲ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਹੇ।
Verse 4
मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
ਜਦੋਂ ਮਨੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?”
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਸੰਧਿਆ-ਚਰਿਤ੍ਰ-ਵਰਨਨ” ਨਾਮਕ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 6
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ (ਨਾਰਦ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਸਿਮਰਿਆ; ਫਿਰ ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ੁਭ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਸਦਾ ਸਾਧਵੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 8
सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸੀ। ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹੀ ਮੁੜ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ।
Verse 9
मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੀ ਧੀ ਬਣੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਿਆ। ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਬਣੀ, ਵੰਦਨੀਯ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਤਪੋਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਭੀਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 12
नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ, ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ/ਥਾਂ ਤੇ? ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵਰ ਲਿਆ?
Verse 13
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਕੌਤੂਹਲ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੱਚ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਕਾਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਟ ਗਈ।
Verse 15
संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਚਿੱਤ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਨਾਲ ਕਹੇ ਭਰਗ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧੀਰਜ ਦਾ ਡੋਲਣਾ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਰਯਾਦਾ-ਭੰਗ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 17
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
ਕਾਮ ਦੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ—ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲਵੇ—ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਆਪ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗੀ।
Verse 18
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਮਦਨ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ।
Verse 19
आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਰੋਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਤਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਈ।
Verse 20
ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ ਸਤੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੰਧਿਆ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜੋ ਯਥੋਚਿਤ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ।
Verse 21
संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
ਸੰਧਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਲਾਲਸਾ ਉੱਠੀ।
Verse 22
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧੇ ਹੋਏ, ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰਤਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸੇ ਪਲ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਏ।
Verse 24
फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
ਇਸ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਮਦਨ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 26
यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
ਮੈਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਾਮਵਸ਼ ਲਾਲਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਲੋਭ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 27
ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਮਰਿਆਦਾ ਵਰਤਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਾਮਭਾਵ ਜਾਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪਤੀ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲ ਅੰਦਰੋਂ ਝੁਕ ਗਈ।
Verse 28
करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
ਜੋ ਪਾਪ ਮੈਂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਂਗੀ; ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।
Verse 29
किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
ਪਰ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਾਂਗੀ—ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਭੋਗ-ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਾ ਹੋਣ।
Verse 30
एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਾਂਗੀ; ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।
Verse 31
यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੀਹ ਲਾਭ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 32
मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
ਮੇਰੇ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਹਜ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮ-ਭਾਵ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।
Verse 33
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਈ ਅਤੇ ‘ਚੰਦਰਭਾਗਾ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ।
Verse 34
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸੰਧਿਆ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੈ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਕਿਹਾ।
Verse 35
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੈਠੇ ਸਨ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ—ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਸੰਧਿਆ ਕੋਲ ਜਾ; ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪੋ-ਦੀਖਿਆ ਦੇ।
Verse 37
मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਮ-ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ।
Verse 38
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
ਉਸ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਕਾਰਨ—ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 39
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਸਾਧਵੀ ਸਤੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਯਥਾਰਥ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਈ।
Verse 40
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ।
Verse 41
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤਪਸ਼ਚਰਿਆ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੈਵ ਤਪ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 42
इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰਾ ਇਹੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ।
Verse 43
ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਦਇਆਲੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ‘ਯਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 44
तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 45
तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸਰੋਵਰ ਐਸਾ ਦਿੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਝਲਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਬ੍ਰਿਹੱਲੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 47
चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
ਉਸ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਤੋਂ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 48
निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
ਉਹ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਹ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਹਿ ਤੁਰ ਪਈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਵੰਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 49
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
ਉਸ ਚੰਦਰਭਾਗ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹੱਲੋਹਿਤ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਤਦ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 50
वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਈ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ?
Verse 51
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਜੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸੋ। ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਮੁਖ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ?
Verse 52
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸਮਯ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 53
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤਪੋਧਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।
Verse 54
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
ਸੰਧਿਆ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ?”
Verse 55
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜੰਮੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ।”
Verse 56
यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
ਜੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸਹਿਣਯੋਗ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
Verse 57
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁੱਕਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।
Verse 58
ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਆਪ ਸਭ ਕਰਤੱਬਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 59
अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਨੇ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 60
वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ, ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 61
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਇਕੋ ਆਦਿਕਾਰਣ ਹੈ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਉਸ ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 62
मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ! ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੇਗੀ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 63
ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
‘ਓਂ ਨਮಃ ਸ਼ੰਕਰਾਯ’—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ’ ਦੀ ਮੋਹਰ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੌਨ-ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ।
Verse 64
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
ਸਨਾਨ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੇਵਲ ਪੂਰਾ ਜਲਾਹਾਰ ਲਵੋ—ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ।
Verse 65
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ‘ਤੇ, ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਛੇਵੇਂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 66
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮੌਨ-ਤਪ’ ਨਾਮੀ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 67
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਮਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਤਦੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੇਰਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਣਗੇ।
Verse 68
ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੈਠ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਤਪ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਨਿਯਮ (ਉਸ ਨੂੰ) ਸਮਝਾ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.
It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.
Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.