उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं प्रचलिते चास्मिन् वीरभद्रे गणान्विते । दुष्टचिह्नानि दक्षेण दृष्टानि विबुधैरपि

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲ ਪਿਆ, ਤਦੋਂ ਦੱਖ ਨੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖੇ।

Verse 2

उत्पाता विविधाश्चासन् वीरभद्रे गणान्विते । त्रिविधा अपि देवर्षे यज्ञविध्वंससूचकाः

ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਤਿੰਨ ਹੀ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੇ—ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਦੇ ਸੂਚਕ।

Verse 3

दक्षवामाक्षिबाहूरुविस्पंदस्समजायत । नानाकष्टप्रदस्तात सर्वथाऽशुभसूचकः

ਤਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਜੰਘ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ! ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 4

भूकंपस्समभूत्तत्र दक्षयागस्थले तदा । दक्षोपश्यच्च मध्याह्ने नक्षत्राण्यद्भुतानि च

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਭੂਚਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ, ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ।

Verse 5

दिशश्चासन्सुमलिनाः कर्बुरोभूद्दिवाकरः । परिवेषसहस्रेण संक्रांतश्च भयंकरः

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸੂਰਜ ਧੱਬੇਦਾਰ ਤੇ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 6

नक्षत्राणि पतंति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च । नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा

ਤਦ ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵਕਰੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ।

Verse 7

गृध्रा दक्ष शिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः । आसीद्गृध्रपक्षच्छायैस्सच्छायो यागमंडपः

ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਯਾਗ ਮੰਡਪ ਘਣੀ ਅਸ਼ੁਭ ਛਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ।

Verse 8

ववाशिरे यागभूमौ क्रोष्टारो नेत्रकस्तदा । उल्कावृष्टिरभूत्तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवा

ਤਦ ਯੱਗ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੇ ਹੂਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਬਿਛੂਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਲਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ॥

Verse 9

खरा वाता ववुस्तत्र पांशुवृष्टिसमन्विताः । शलभाश्च समुद्भूता विवर्तानिलकंपिताः

ਉੱਥੇ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਲੇ ਝੋਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ॥

Verse 10

रीतैश्च पवनै रूर्द्ध्वं स दक्षाध्वरमंडपः । दैवान्वितेन दक्षेण यः कृतो नूतनोद्भुतः

ਤਦੋਂ ਬੇਕਾਬੂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੱਖ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਨਵਾਂ ਦੱਖ-ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਚਿੱਥੜੇ-ਚਿੱਥੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 11

वेमुर्दक्षादयस्सर्वे तदा शोणितमद्भुतम् । वेमुश्च मांसखण्डानि सशल्यानि मुहुर्मुहुः

ਤਦੋਂ ਦੱਖ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਉਲਟੀਆਂ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਾਂਟਿਆਂ-ਸ਼ਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁੱਭੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਉਗਲਣ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ।

Verse 12

सकंपाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव

ਉਹ ਸਭ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝਟਕੇ ਖਾਧੇ ਦੀਵਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਸਭੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।

Verse 13

तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनांतरे

ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਪਲ ਜਦੋਂ ਕਰੁਣ ਨਾਦ ਉੱਠੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਓਸ ਦੀ ਬੂੰਦਾਬਾਂਦੀ ਨਾਲ ਕਮਲ ਟਪਕਦੇ ਹੋਣ।

Verse 14

दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे

ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਫਿੱਕੀਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤੇਜਹੀਣ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਿੜਨ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁਰਝਾਏ—ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः । दिग्दाहोभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्

ਤਦ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠਿਆ—ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿਗਦਾਹ ਭੜਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

एवं विधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । भयमापेदिरेऽत्यंतं मुने विष्ण्वादिकास्तदा

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਵੀ ਮਹਾਂ ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਉਠੇ।

Verse 17

भुवि ते मूर्छिताः पेतुर्हा हताः स्म इतीरयन् । तरवस्तीरसंजाता नदीवेगहता इव

‘ਹਾਏ! ਅਸੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਢਹਿ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कंदुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः

ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਪਏ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਗੇਂਦਾਂ ਵਾਂਗ ਉਛਲ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ।

Verse 19

ततस्ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रातोरुक्तिप्रत्युक्तिका इव

ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਰੋ ਪਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਵਾਂਗ—ਪੁਕਾਰ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।

Verse 20

सवैकुंठास्ततस्सर्वे तदा कुंठितशक्तयः । स्वस्वोपकंठमाकंठं लुलुठुः कमठा इव

ਤਦ ਉਹ ਸਭ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵੈਕੁੰਠ ਆਦਿ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਲੇ ਤੱਕ ਢਹਿ ਕੇ, ਕੱਛੂਆਂ ਵਾਂਗ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र संजाता चाशरीरवाक् । श्रावयत्यखिलान् देवान्दक्षं चैव विशेषतः

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਉੱਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 22

आकाशवाण्युवाच । धिक् जन्म तव दक्षाद्य महामूढोसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम्

ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਬੋਲੀ—“ਧਿਕ ਹੈ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਨੂੰ, ਹੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ! ਤੂੰ ਮਹਾ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈਂ, ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ। ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਅਟੱਲ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਵੇਗਾ।”

Verse 23

हाहापि नोत्र ये मूढास्तव देवादयस्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः

“ਹਾਹਾ! ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਦੇਵ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।”

Verse 24

ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोपि ह

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਿਆ; ਹੋਰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨ ਵੀ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 25

वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः

ਤਦ ਦਕਸ਼ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੰਦਿਰਾਪਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।

Verse 26

सुप्रणम्य भयाविष्टः संस्तूय च विचेतनः । अवोचद्देवदेवं तं विष्णुं स्वजनवत्सलम्

ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਡੋਲਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਮਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सती खंडे दुश्शकुनदर्शनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਦੁਸ਼ਸ਼ਕੁਨ ਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।