शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸ਼ਿਵ‑ਸਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਿਆਹ‑ਕਥਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਮਰਯਾਦਿਤ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ‑ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਛਾਪ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਫ਼ਾ‑ਨਦੀਕੰਢੇ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵਵਧੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗਣ‑ਸਮੂਹ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ‑ਸਾਗਰ ਸ਼ਿਵ ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੋੱਤਰ ਲੀਲਾ, ਸਤੀ ਦੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਬੋਲੀ‑ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ‑ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समीचीनं वचस्तात सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । महाद्भुतं श्रुतं नो वै चरितं शिवयोश्शुभम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਰਵਜ੍ਞ ਮੁਨੀ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ (ਸਤੀ) ਦਾ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 2
विवाहश्च श्रुतस्सम्यक् सर्वमोहापहारकः । परमज्ञानसंपन्नो मंगलालय उत्तमः
ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਸਭ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਲਯ ਹੈ।
Verse 3
कदाचिद्वन्य पुष्पाणि समाहृत्य मनोहराम् । मालां विधाय सत्यास्तु हारस्थाने स योजयत्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸੋਹਣੀ ਮਾਲਾ ਗੂੰਥੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਤਿਆ (ਸਤੀ) ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 4
ब्रह्मोवाच । सम्यक्कारुणिकस्यैव मुने ते विचिकित्सितम् । यदहं नोदितस्सौम्य शिवलीलानुवर्णने
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 5
विवाह्य दक्षजां देवीं सतीं त्रैलोक्यमातरम् । गत्वा स्वधाम सुप्रीत्या यदकार्षीन्निबोध मे
ਦੱਖ ਦੀ ਧੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਏ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 6
ततो हरस्स स्वगणस्स्वस्थानं प्राप्य मोदनम । देवर्षे तत्र वृषभादवातरदतिप्रियात्
ਤਦੋਂ ਹਰ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ।
Verse 7
यथायोग्यं निजस्थानं प्रविश्य स सतीसखः । मुमुदेऽतीव देवर्षे भवाचारकरश्शिवः
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਯਥੋਚਿਤ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਤੀ ਦਾ ਸਖਾ, ਲੋਕ-ਧਰਮ ਆਚਾਰ ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਸ਼ਿਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 8
ततो विरूपाक्ष इमां प्राप्य दाक्षायणीं गणान् । स्वीयानिर्यापयामास नद्यादीन् गिरिकंदरात्
ਫਿਰ ਵੀਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ (ਸਤੀ) ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
उवाच चैतास्तान् सर्वान्नंद्यादीनतिसूनृतम् । लौकिकीं रीतिमाश्रित्य करुणासागरः प्रभुः
ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੋਕੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਿਮਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
महेश उवाच । यदाहं च स्मराम्यत्र स्मरणादरमानसाः । समागमिष्यथ तदा मत्पार्श्वं मे गणा द्रुतम्
ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਦ ਤਦ ਉਸ ਯਾਦ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਗਣੋ, ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੋਗੇ।
Verse 11
इत्युक्ते वामदेवेन नद्याद्यास्स्वगणाश्च ते । महावेगा महावीरा नानास्थानेषु संययुः
ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਣ—ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਂ ਵੀਰ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 12
ईश्वरोपि तया सार्द्धं तेषु यातेषु विभ्रमी । दाक्षायण्या समं रेमे रहस्ये मुदितो भृशम्
ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਪਤ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 14
कदाचिद्दर्पणे चैव वीक्षतीमात्मनस्सतीम् । अनुगम्य हरो वक्त्रम् स्वीयमप्यवलोकयत
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਤੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਦ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਵੀ ਨਿਹਾਰਣ ਲੱਗੇ।
Verse 15
कदाचित्कुंडलं तस्या उल्लास्योल्लास्य संगतः । बध्नाति मोचयत्येव सा स्वयं मार्जयत्यपि
ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁੰਡਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ, ਫਿਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ; ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਚਮਕਾ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ।
Verse 16
सरागौ चरणावस्याः पावकेनोज्ज्वलेन च । निसर्गरक्तौ कुरुते पूर्णरागौ वृषध्वजः
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਨੇ ਜ੍ਵਲੰਤ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੰਗੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਅਰੁਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਰਾਗ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
उच्चैरपि यदाख्येयमन्येषां पुरतो बहु । तत कर्णे कथयत्त्यस्याहरो द्रष्टुं तदाननम्
ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਹਿੰਦੀ; ਅਤੇ ਹਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 18
न दूरमपि गन्तासौ समागत्य प्रयत्नतः । अनुबध्नाति नामाक्षी पृष्ठदेशेन्यमानसाम्
ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਨਾਮਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੂਰ ਲਿਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
अंतर्हितस्तु तत्रैव मायया वृषभध्वजः । तामालिलिंग भीत्या स्वं चकिता व्याकुलाऽभवत्
ਤਦੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 20
सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्या कुचद्वये । चकार भ्रमराकारं मृगनाभिविशेषकम्
ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ—ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ—ਉਸ ਨੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਲੰਕਾਰ ਭੌਰੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां द्वितीये सतीखंडे सतीशिवक्रीडावर्णनं नामैकविंशोध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
अंगदान्वलयानूर्मान्विश्लेष्य च पुनः पुनः । तत्स्थानात्पुनरेवासौ तत्स्थाने प्रत्ययोजयत्
ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਾਹੂਬੰਦ, ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਉਤਾਰੀਆਂ; ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ ਉੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਮੁੜ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
कालिकेति समायाति सवर्णा ते सखी त्विमाम् । यास्यत्वस्यास्तथेक्षंत्याः प्रोत्तुंगौ साहसं कुचौ
“ਕਾਲਿਕਾ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਨੇੜੇ ਆਈ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਸਖੀ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਵਾਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਿਡਰ, ਉੱਚੇ ਸਤਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਉੱਠੇ।
Verse 24
कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । चकार नर्म शर्माणि तथाकृत्प्रियया मुदा
ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮਦਨ-ਉਨਮਾਦ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸ-ਵਿਨੋਦ ਤੇ ਖੇਡ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
आहृत्य पद्मपुष्पाणि रम्यपुष्पाणि शंकरः । सर्वांगेषु करोति स्म पुष्पाभरणमादरात्
ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸਜਾਏ।
Verse 26
गिरिकुंजेषु रम्येषु सत्या सह महेश्वरः । विजहार समस्तेषु प्रियया भक्तवत्सलः
ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਕੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 27
तया विना स्म नो याति नास्थितो न स्म चेष्टते । तया विना क्षममपि शर्म लेभे न शंकरः
ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਿਆ; ਨਾ ਠਹਿਰ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ (ਸ਼ਰਮ) ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ।
Verse 28
विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकुंजरे । अगमद्धिमवत्प्रस्थं सस्मार स्वेच्छया स्मरन्
ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 29
तस्मिन्प्रविष्टे कामे तु वसंतश्शंकरांतिके । वितस्तार निजं भावं हार्दं विज्ञाय यत्प्रभो
ਜਦੋਂ ਕਾਮ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਸੰਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
सर्वे च पुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याश्च पुष्पिताः । अंभांसि फुल्लपद्मानि पद्मास्सभ्रमरास्तथा
ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੂਟੇ ਵੀ ਖਿੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਸੋਭ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਾਂ ਉੱਤੇ ਭੌਰੇ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 31
प्रविष्टे तत्र सदृतौ ववौ स मलयो मरुत् । सुगंधिगंधपुष्पेण मोदकश्च सुगंधियुक्
ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਰਿਤੁ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਦ ਮਲਯ ਪਵਨ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲਿਆਉਂਦੀ; ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ।
Verse 32
संध्यार्द्रचन्द्रसंकाशाः पलाशाश्च विरेजिरे । कामास्त्रवत्सुमनसः प्रमोदात्पादपाधरः
ਸੰਧਿਆ ਨਾਲ ਨਮੀ ਭਰੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿੱਖੇ। ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਉਹ ਸੂਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 33
बभुः पंकजपुष्पाणि सरस्सु संकलाञ्जनान् । संमोहयितुमुद्युक्ता सुमुखी वायुदेवता
ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਜਨ-ਕਾਜਲ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਸੁਮੁਖੀ ਵਾਯੁ-ਦੇਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਭਟਕਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਈ।
Verse 34
नागकेशरवृक्षाश्च स्वर्णवर्णैः प्रसूनकैः । बभुर्मदनकेत्वाभा मनोज्ञाश्शंकरांतिके
ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾਗਕੇਸਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਮਨਮੋਹਕ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਧਵਜ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 35
लवंगवल्लीसुरभिगंधेनोद्वास्य मारुतम् । मोहयामास चेतांसि भृशं कामिजने पुरा
ਲੌਂਗ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕਾਮ-ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 36
चारु पावकचर्चित्सु सुस्वराश्चूतशालिनः । बभुर्मदनबाणौघपर्यंकमदनावृताः
ਉਹਨਾਂ ਸੁਹਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਨਰਮ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਗੂੰਜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਮ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਸੀ—ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸੇਜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਛ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 37
अंभांसि मलहीनानि रेजुः फुल्लकुशाशयाः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमम्
ਮਲ-ਰਹਿਤ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਚਮਕ ਉਠਿਆ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਕੁਸ਼-ਸ਼ੈਯਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਜਿਵੇਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ, ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣ।
Verse 38
तुषारास्सूर्यरश्मीनां संगमादगमन् बहिः । प्रमत्वानीक्ष्यतेक्षाश्च सलिलीहृदयास्तदा
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਲਾ ਪਿਘਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ। ਤਦ ਧਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਿਤ-ਸੀ ਦਿੱਸੀ; ਪਾਣੀ ਉੱਭਰ ਆਇਆ, ਮਾਨੋ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਜਲਮਯ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 39
प्रसन्नास्सह चन्द्रेण ननिषारास्तदाऽभवन् । विभावर्यः प्रियेणैवं कामिन्यस्तु मनोहराः
ਤਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਰਾਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕਾਮਿਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 40
तस्मिन्काले महादेवस्सह सत्या धरोत्तमे । रेमे स सुचिरं छन्दं निकुंजेषु नदीषु च
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਉੱਤਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਕੁੰਜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 41
तथा तेन समं रेजे तदा दाक्षायिणि मुने । यथा हरः क्षणमपि शांतिमाप तया विना
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾਕਸ਼ਾਇਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 42
संभोगविषये देवी सती तस्य मनः प्रिया । विशतीव हरस्यांगे पाययन्निव तद्रसम्
ਸੰਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇਵੀ ਸਤੀ, ਮਾਨੋ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 43
तस्या कुसुममालाभिर्भूषयन्सकलां तनुम् । स्वहस्तरचिताभिस्तु नवशर्माकरोच्च सः
ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿੱਤ-ਨਵਾਂ ਹರ್ಷ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 44
आलापैर्वीक्षितैर्हास्यैस्तथा संभाषणैर्हरः । तस्यादिदेश गिरिजां सपतीवात्मसंविदम्
ਸਨੇਹ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ, ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਹਧਰਮਣੀ ਹੋਵੇ—ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਸੰਵਿਦ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
तद्वक्त्रचंद्र पीयूषपानस्थिरतनुर्हरः । नानावैशेषिकीं तन्वीमवस्थां स कदाचन
ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ-ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਪੀਯੂਸ਼ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸਥੂਲ ਦੇਹ-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 46
तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्य्यैश्च नर्मभिः । गुणैरिव महादंती बद्धो नान्यविचेष्टितः
ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਨਰਮ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਉਂ ਬੱਝ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਮਹਾਂਦੰਤੀ ਹਾਥੀ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।
Verse 47
इति हिमगिरिकुंजप्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमभिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः । क्रतुभुजपरिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता दश दश च सुरर्षे वत्सराः पंच चान्ये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੂੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਯਜ੍ਞ-ਭੋਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਦਸ-ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The narrative shift to events after Śiva and Satī’s marriage: Śiva returns to his abode with his gaṇas, and attendants such as Virūpākṣa and Nandī are addressed/organized in relation to Dākṣāyaṇī (Satī).
The chapter explicitly frames the vivāha narrative as sarva-moha-apahāraka—hearing it is portrayed as knowledge-bearing (paramajñāna-saṃpanna) and auspicious (maṅgalālaya), functioning as a doctrinal tool for purification and insight.
Śiva is highlighted as karuṇāsāgara (ocean of compassion) and as one who aligns divine governance with laukika rīti (worldly etiquette), indicating compassionate authority expressed through accessible social norms.