कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਵਾਦ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮੰਗਲ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਮਗ੍ਰ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਸਤੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਵਿਆਹ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜਿਆ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਸਤੀ ਦਾ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਮਰ-ਹੰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅਰਧਾਂਗਿਨੀ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ‘ਰਹੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਰਹੱਸ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਮਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੀ–ਪਾਰਵਤੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नेमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठः कथां पापप्रणाशिनीम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਪੁੱਛੀ।
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामप्रादुर्भावो नाम द्वितीयोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 3
अतः कथय तत्सर्वं शिवस्य चरितं शुभम् । सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं श्रोतुमिच्छामि विश्वकृत्
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ੁਭ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਓ—ਜੋ ਸਤੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ। ਮੈਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
सती हि कथमुत्पन्ना दक्षदारेषु शोभना । कथं हरो मनश्चक्रे दाराहरणकर्मणि
ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ? ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੂ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਲਾਇਆ?
Verse 5
कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा । हिमवत्तनया जाता भूयो वाकाशमागता
ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਹਿਮਵੰਤ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ—ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?
Verse 6
पार्वत्याश्च तपोऽत्युग्रं विवाहश्च कथं त्वभूत् । कथमर्द्धशरीरस्था बभूव स्मरनाशिनः
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਸਮਰ-ਨਾਸ਼ੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੱਧੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ?
Verse 7
एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । नान्योस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति
ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ। ਸਾਡੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशश्शुभम् । पावनं परमं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं परम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ; ਸਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕੀਰਤੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤਿ-ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ।
Verse 9
एतच्छंभुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे । पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹ ਬਾਤ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਕਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਮਹਾਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
Verse 10
ततस्सोपि मया पृष्टो विष्णुश्शैववरस्सुधीः । प्रीत्या मह्यं समाचख्यौ विस्तरान्मुनिसत्तम
ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸ਼ੈਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 11
अहं तत्कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਸਤੀ) ਦੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 12
पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः । अरूपश्शक्तिरहितश्चिन्मात्रस्सदसत्परः
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਨ—ਨਿਰਾਕਾਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਚੈਤਨ੍ਯ-ਸਰੂਪ—ਤਦ ਉਹ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ।
Verse 13
अभवत्सगुणस्सोपि द्विरूपश्शक्तिमान्प्रभुः । सोमो दिव्याकृतिर्विप्र निर्वि कारी परात्परः
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸੋਮ ਵੀ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੋਹਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ—ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਪਰਾਤਪਰ ਰਿਹਾ।
Verse 14
तस्य वामांगजो विष्णुर्ब्रह्माहं दक्षिणांगजः । रुद्रो हृदयतो जातोऽभवच्च मुनिसत्तम
ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਨਮੇ; ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 15
सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा विष्णुः पालनकारकः । लयकर्ता स्वयं रुद्रस्त्रिधाभूतस्सदाशिवः
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣਿਆ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਲਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਪ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यांगिरसौ क्रतुम् । वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून्
ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਗਿਣਾਏ—ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਪੁਲਹ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅੰਗਿਰਸ, ਕ੍ਰਤੁ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਨਾਰਦ, ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ—ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਹਨ।
Verse 17
सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान्सुरसत्तमान् । अमन्यं सुप्रसन्नोहं निजं सर्वमहोन्नतम्
ਦੱਖ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੋন্নਤ ਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧ ਸਮਝਿਆ।
Verse 19
ब्रह्माहं मानसान्पुत्रानसर्जं च यदा मुने । तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वरांगना
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਮਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰੀ ਜਨਮੀ।
Verse 20
नाम्ना संध्या दिवक्षांता सायं संध्या जपंतिका । अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी
ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਧਿਆ ਸੀ; ਉਹ ‘ਦਿਵਕਸ਼ਾਂਤਾ’ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੰਧਿਆ-ਜਪ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਹਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 22
दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन्हृदि हृद्गतम् । दक्षादयश्च स्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ— “ਦੱਖ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮੇਰੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਵੀ (ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ/ਸੰਬੰਧਿਤ) ਹਨ।”
Verse 23
एवं चिंतयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम । मानसः पुरुषो मंजुराविर्भूतो महाद्भुतः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਕ ਮਹਾ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਖ ਮਨੋਹਰ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 24
कांचनीकृतजाताभः पीनोरस्कस्सुनासिकः । सुवृत्तोरुकटीजंघो नीलवेलितकेसरः
ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਛਾਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਨੱਕ ਸੁਗਠਿਤ ਸੀ। ਰਾਨ-ਕਮਰ-ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਕੇਸ ਨੀਲਾਭ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਸਨ।
Verse 25
लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः । कपाटायतसद्वक्षो रोमराजीवराजितः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ; ਨਜ਼ਰ ਨਰਮ ਤੇ ਚੰਚਲ ਸੀ। ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਕਪਾਟ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਰੋਮਾਵਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਗੁਣ ਮੰਗਲਮਈ ਸਰੂਪ ਭਗਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अभ्रमातंगकाकारः पीनो नीलसुवासकः । आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः
ਉਹ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਤੇ ਠਾਠ ਵਾਲੇ, ਭਾਰੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ; ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ, ਨੇਤਰਾਂ, ਮੁਖ, ਚਰਨਾਂ ਅਤੇ ਵਰਦ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲਾਲੀਮਾਈ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 27
क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजगंधनः । प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरघ्राणतर्पणः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਤੇ ਪਤਲੀ ਸੀ, ਦੰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਨ; ਉਹ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਰਗੀ ਮੋਹਕਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 28
कंबुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः । पंचपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदंडमंडितः
ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਧੁੱਜੇ ਉੱਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ; ਉਹ ਲੰਮਾ-ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਮਕਰ ਸੀ। ਪੰਜ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਉਹ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 29
कांतः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् । सुगंधिमारुतो तात शृंगाररससेवितः
ਹੇ ਤਾਤ, ਉਹ ਕਾਂਤ (ਬਸੰਤ) ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਮਤਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 30
तं वीक्ष्य पुरुषं सर्वे दक्षाद्या मत्सुताश्च ते । औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयाविष्टमानसाः
ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਸਭ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਉਠੇ।
Verse 31
अभवद्विकृतं तेषां मत्सुतानां मनो द्रुतम् । धैर्यं नैवालभत्तात कामाकुलितचेतसाम्
ਤਦ ਮੇਰੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਿਗੜ ਕੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਮ ਨਾਲ ਆਕੁਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਉਹ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਠਹਿਰਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 32
मां सोपि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकंधरः
ਫਿਰ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਵੇਧਸ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 33
पुरुष उवाच । किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मान्योद्य पुरुषो यस्मादुचितः शोभितो विधे
ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਮਾਨਯੋਗ ਹਾਂ—ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਿਤ—ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ।
Verse 34
अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम । तन्मे वद त्रिलोकेश त्वं स्रष्टा जगतां पतिः
ਮੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ, ਢੁੱਕਵਾਂ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰੋ॥
Verse 35
ब्रह्मोवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः । क्षणं न किंचित्प्रावोचत्स स्रष्टा चातिविस्मितः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਕ ਪਲ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ॥
Verse 36
अतो मनस्सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् । अवोचत्पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन्
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਅਚੰਭਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਛਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਜੋੜਦਿਆਂ॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पंचभिः । मोहयन् पुरुषान् स्त्रीश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਚਲਾਉ॥
Verse 38
अस्मिञ्जीवाश्च देवाद्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे । एते सर्वे भविष्यन्ति न क्षमास्त्यवलंबने
ਇਸ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਚਰ ਅਚਰ ਸਮੇਤ—ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਸਰੇ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਇੱਥੇ ਟਿਕਣਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
Verse 39
अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः । भविष्यामस्तव वशे किमन्ये प्राणधारकाः
ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗੇ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?
Verse 40
प्रच्छन्नरूपो जंतूनां प्रविशन्हृदयं सदा । सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम्
ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ।
Verse 41
त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोद्भुतम् । सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान्
ਤੇਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਸਦਾ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੁਖਦ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਨਿਰੰਤਰ ਮਦ—ਮੋਹਕ ਲਗਨ—ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 42
इति ते कर्म कथितं सृष्टिप्रावर्तकं पुनः । नामान्येते वदिष्यंति सुता मे तव तत्त्वतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਸੁਣਾਉਣਗੀਆਂ।
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाहं सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च । आलोक्य स्वासने पाद्मे प्रोपविष्टोऽभवं क्षणम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਲ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter formally introduces the inquiry that links Satī’s life-cycle (birth in Dakṣa’s house, body-abandonment, rebirth as Pārvatī) to the Kāma/Smara complex—i.e., the narrative conditions leading to Śiva as ‘Smaranāśin’ and to Pārvatī’s tapas and marriage.
By labeling the teaching “guhyād guhyatamam,” the text frames Satī–Śiva history as more than myth: it is a doctrinal disclosure about purification through hearing, the inner meaning of tapas, and the metaphysical continuity of Śakti across embodiments.
Satī’s manifestation in Dakṣa’s lineage and her re-manifestation as Himavat’s daughter (Pārvatī) are foregrounded, with Kāma/Smara invoked as the catalytic figure whose encounter with Śiva becomes integral to the later narrative arc.