देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
ਅਧਿਆਇ 36 ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਦੀ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਸਥਿਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ, ਯਮ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ, ਕੁਬੇਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦਕਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਤੁਹਾਡੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਮਾਣ’ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਗਣ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਸਮਰ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਪਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਰਮਣ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਅਗਿਆਨਜਨਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਲ-ਬਾਣ-ਭਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਭੇਰੀ-ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਯਜ੍ਞ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਵਿਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰਕ-ਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा । यमो महिषमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च
ਤਦ ਇੰਦਰ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ; ਅਨਲ (ਅਗਨੀ) ਵੀ ਬੱਕਰੇ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ। ਯਮ ਭੈਂਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਈ।
Verse 3
पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः । कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः
ਪਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰੁਣ ਮਕਰ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ; ਸਦਾ ਤੇਜ਼ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਵਾਯੂ ਮ੍ਰਿਗ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਕੁਬੇਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੱਜ ਅਤੇ ਚੌਕਸ ਰਿਹਾ, ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਹੀਂ।
Verse 4
तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਯਕਸ਼, ਚਾਰਣ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ—ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ।
Verse 5
तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा । तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਵੀ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਮੁਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 6
दक्षौवाच । युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਤਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਗਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੁਮੋਦਕ ਬਣੋ।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः । निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਓਥੇ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 8
अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः । शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया
ਤਦ ਬਲਵਾਨ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਗਣ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् । तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਤਿੱਖੇ ਤੋਮਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜੇ।
Verse 10
नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे । महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः
ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਣ-ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਮਹਾ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ, ਪਟਹ ਅਤੇ ਡਿੰਡਿਮ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਵੱਜੇ।
Verse 11
तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਪਾ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਤਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 12
इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः । कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕੱਟੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 13
उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
ਤਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾਟਨ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਜਨ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਯਜਮਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ।
Verse 14
पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਾਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਪਿਸਾਚ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੰਕਾ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 15
वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्
ਬਲਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे
ਤਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਸਾਧ੍ਯਗਣਾਂ, ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 17
केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः । अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्
ਕਈ ਦੇਵ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਗਏ। ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 18
एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਕੇਵਲ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸੁਰਗ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 19
केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः
ਕੇਵਲ ਲੋਕਪਾਲ—ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ—ਉੱਥੇ ਉਤਸੁਕ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਥਿਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 20
सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा
ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Verse 21
लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्
ਲੋਕਪਾਲ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ, ਹੇ ਤਾਤ! ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਦਇਆ-ਨਿਧਿ! ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ; ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ—ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇਗੀ?
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਹੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै । तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਅੱਜ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਇੰਦਰ, ਉਹੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 24
अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः
ਇੱਕ ਯਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਾਪਣ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ।
Verse 25
अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਦਵਾਈਆਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾ ਅਭਿਚਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੋਕਿਕ ਜਤਨ। ਨਾ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਹੀ ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਉੱਥੇ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।
Verse 26
अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च । ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः
ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ, ਅਨੇਕ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀ, ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਉਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः । भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः
ਅਣਗਿਣਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਹਾ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਨਨ੍ਯ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 28
शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया । तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ—ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ । सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै
ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਰਨਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਭੇਦ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਾਨ, ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਉਪਾਅ ਸੁਣ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ।
Verse 30
त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै । आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਬਾਲਿਸ਼ ਤੇ ਮੋਹਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰੇਂਗਾ?
Verse 31
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः । आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम
ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਗਣ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹਨ। ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਉਹੀ ਵਿਘਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 32
सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः । यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਤಃ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ। ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੱਚ—ਸੱਚ ਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਰਗ-ਵਾਸੀ ਸਭ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ, ਘੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 34
ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः । इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्
ਤਦ ਮਹਾਵੀਰ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਬੋਲਿਆ।
Verse 35
वीरभद्र उवाच । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः । अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਦੰਡ ਲੈਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਉਹ ਦੰਡ ਮੈਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਓ।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुवीरभद्रसम्वादो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ-ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸੰਵਾਦ’ ਨਾਮਕ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 37
हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः । अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਕੀ ਸਮੂਹੋ, ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਐਸੇ ਉੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 38
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः । निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः । तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 39
पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश । गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः
ਭੱਜਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਛਿੱਟੇ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਪਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਏ, ਤਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜਲੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 40
तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् । विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਡਰੇ ਹੋਏ ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਏ।
Verse 41
ऋषय ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो । रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਰਮਾ-ਨਾਥ, ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ! ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਯੱਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ।
Verse 42
यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः । रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः
ਤੂੰ ਹੀ ਯੱਗ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਯੱਗ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਯੱਗ ਦਾ ਅੰਗ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆਕ ਨਹੀਂ।
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः । योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਉਸ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਿਹਾ।
Verse 44
चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः । महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ
ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ-ਧਜਿਆ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ—ਅਮਰ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਯੱਗ-ਵਾਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 45
वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः । ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्
ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ, ਅਨੇਕ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਵੇਖਿਆ।
Verse 46
तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः । कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਤਿਰਛਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪਾਪੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ) ਵਾਂਗ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ ਸਿੰਘ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਝਪਟਿਆ।
Verse 47
तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः
ਹਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੈਰੀ-ਮਰਦਨ ਵੀਰਭਦਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ; ਤੁਰੰਤ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਵੀਰ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 48
वीरभद्र उवाच । रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव
ਵੀਰਭਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਓ ਹਰੇ! ਮਹਾਦੇਵ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕਸਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਬੈਠਿਆ? ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਗਿਆ?
Verse 49
तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये
ਕੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਸਮ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਾਕਤ ਹੈ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਰੱਖਿਆਕੌਣ ਹੈ?
Verse 50
अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे । दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद
ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਤੇ ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 51
दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया । प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया
ਦੱਖ ਦੀ ਧੀ (ਸਤੀ) ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ? ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ?
Verse 52
त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज
ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਅਵਦਾਨ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੈਂ; ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਤੇਰਾ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 53
वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव । कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्
ਹੇ ਹਰੀ, ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸੀਨਾ ਚੀਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਰੱਖਿਆਕ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ?
Verse 54
पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना । दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਠ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿਆਂਗਾ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੂੰ ਦਗਧ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਤੈਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 55
रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम । श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्
ਹੇ ਹੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹਰੀ! ਮਹੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਅਧਮ! ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?
Verse 56
तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः । नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ! ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 57
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् । उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ।
Verse 58
विष्णुरुवाच । शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः । न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ! ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਮੁਖ ਨਾ ਆਖੋ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸੇਵਕ ਜਾਣੋ।
Verse 59
अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः । दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः
ਪਹਿਲਾਂ ਦਕਸ਼—ਅਸਲ ਭਾਵ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ—ਮੋਹ ਵਸ਼ ਯੱਗ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ (ਸ਼ਿਵ) ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 60
अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे
ਮੈਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ—ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਤਾਤ, ਦਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 61
शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो
ਹੇ ਵੀਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ! ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਤੇਜ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ—ਮਹਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਧਾਮ।
Verse 62
अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्
“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः । अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਬਾਹੂ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈਂ।”
Verse 64
ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः । प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः
ਫਿਰ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗੂ ਵೀರਭਦ੍ਰ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮ ਕੇ, ਤੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 65
वीरभद्र उवाच । तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो । इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਮੈਂ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।”
Verse 66
यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे
“ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।” ਹੇ ਹਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵੇਦ ਇਉਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 67
शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै । तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਰਮਾਨਾਥ, ਲੋਕ-ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 68
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः । प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹੱਸ ਪਿਆ, ਫਿਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 69
विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਵੀਰ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 70
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च । स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਜ्ज ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਨੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates the outbreak of battle at Dakṣa’s yajña: Indra and the devas assemble with their vāhanas and engage Śiva’s gaṇas, turning the sacrificial setting into a full-scale war.
It interprets the devas’ aggression as delusion produced by Śiva’s māyā—an assertion that even high gods can act in ignorance when disconnected from Śiva, and that the conflict serves a corrective cosmic purpose.
The text highlights the lokapālas and major devas through their emblems and vāhanas (elephant, buffalo, makara, aerial vimāna), marking their functional domains while contrasting their assembled power with the superior agency of Śiva’s gaṇas.