
Dvaraka Mahatmya
This section is anchored in the western coastal-sacred geography associated with Dvārakā and its wider Yādava/Vaiṣṇava memory field, extending to Prabhāsa as an epic-afterlife locus. It uses the sea, submerged city motifs, and pilgrimage networks to connect Krishna-centric narrative history with tīrtha practice and ethical reflection in Kali-yuga.
44 chapters to explore.

कलियुगे विष्णुप्राप्त्युपायः — Seeking Viṣṇu in the Age of Kali
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ଶୌନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ହୁଏ—ମତଭେଦରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କଳିଯୁଗର ଅଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସାଧକ କିପରି ମଧୁସୂଦନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ? ସୂତ ଉତ୍ତରରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଅବତାର-ଚରିତ୍ରକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି—ବ୍ରଜରେ ପୂତନା, ତୃଣାବର୍ତ୍ତ, କାଳିୟ ଆଦିଙ୍କ ଦମନ; ପରେ ମଥୁରାରେ କୁବଳୟାପୀଡ ଓ ରାଜବିରୋଧୀମାନଙ୍କ ବଧ; ତଥା ଜରାସନ୍ଧ ସଂଘର୍ଷ ଓ ରାଜସୂୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ। ତାପରେ ପ୍ରଭାସରେ ଯାଦବମାନଙ୍କ ପରସ୍ପର ବିନାଶ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୋକନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଦ୍ୱାରକାର ଜଳପ୍ଲାବନରେ ନିମଜ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ପତନ ପରିଦୃଶ୍ୟରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମକ୍ଷୟ ଓ ସାମାଜିକ-ଯଜ୍ଞୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଶିଥିଳତା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନର ସୀମା ଦର୍ଶାଇ, ହରିପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ କହିପାରୁଥିବା ସୁତଳଲୋକସ୍ଥ ମହାଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ସୁତଳକୁ ପହଞ୍ଚି ବଳିଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସମ୍ମୁଖରେ କଠିନ ସାଧନା ବିନା ଭଗବତ୍ପ୍ରାପ୍ତିର ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶର ଭୂମିକା ଏଠି ଗଢ଼ିଉଠେ।

द्वारकाक्षेत्रप्रशंसा तथा दुर्वासोपाख्यानम् | Praise of Dvārakā and the Durvāsā Episode
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଦ୍ୱାରକା/ଦ୍ୱାରାବତୀ ଗୋମତୀତଟରେ ସମୁଦ୍ରସମୀପ ଏକ ପବିତ୍ର ନଗରୀ; କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ପରମ ଧାମ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଗତି ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ତେବେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଯାଦବବଂଶ ଶେଷ ହୋଇ ଦ୍ୱାରକା ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିଲେ, କଳିରେ ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା କିପରି ପ୍ରଚଳିତ? କଥା ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ସଭାକୁ ଯାଏ। ଗୋମତୀ ପାଖରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ରହୁଛନ୍ତି ବୋଲି ସମ୍ବାଦ ଆସେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରୁକ୍ମିଣୀ ସହ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଯାଇ, ଅତିଥିସତ୍କାର ଧର୍ମର ଅବଶ୍ୟକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ତାହାର ଆଚାରଗତ ଫଳ ଅଛି ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦୁର୍ବାସା ନଗରର ବିସ୍ତାର, ଘରଗୁଡ଼ିକ ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, କୃଷ୍ଣ ସମୁଦ୍ରଦତ୍ତ ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ ଓ ବିଶାଳ ଗୃହ-ପରିବାର-ପରିଚାରକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ମାୟା ଓ ଅନନ୍ତ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ ଦୁର୍ବାସା ବିନୟ ପରୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ ରଥରେ ତାଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତୁ। ଯାତ୍ରାରେ ତୃଷ୍ଣାରେ ରୁକ୍ମିଣୀ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଜଳ ପାନ କରିଦେଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟତୃଷ୍ଣା ଓ କୃଷ୍ଣବିୟୋଗର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସେଠି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ମଧ୍ୟ ଭାବନୀୟ; ଭକ୍ତିରେ ସାବଧାନତା ରଖିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଗୋଦାନ, ମଧୁପର୍କ ଓ ଭୋଜନାଦି ବିଧିରେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅତିଥିଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ରୀତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

Durvāsā-śāpa, Rukmiṇī-vilāpa, and the Sanctification of Rukmiṇī-vana (दुर्वासशाप-रुक्मिणीविलाप-रुक्मिणीवनमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର କ୍ଷମାଶୀଳତା ଓ ମୁନିବାଣୀର ସତ୍ୟବଳକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହନ୍ତି—ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତା ରୁକ୍ମିଣୀ ନିର୍ଦୋଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିରହଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି ‘ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଶାପ କାହିଁକି?’ ବୋଲି ନ୍ୟାୟ-ଅନ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ଶୋକତୀବ୍ରତାରେ ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ସମୁଦ୍ରଦେବ ଆସି ଶୀତଳ ଜଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି, ନାରଦ ଧୈର୍ୟ ଦେଇ କହନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ ଅବିଭାଜ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଓ ଶକ୍ତି/ମାୟା; ଲୋକଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ମାନବସଦୃଶ ଭାବେ ବିଚ୍ଛେଦର ପ୍ରତୀତି ଲୀଳାମାତ୍ର। ସମୁଦ୍ର ନାରଦଙ୍କ କଥାକୁ ସମର୍ଥନ କରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଗାନ କରନ୍ତି ଓ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଆଗମନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଗଙ୍ଗାସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅଞ୍ଚଳ ଶୋଭିତ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ରୁକ୍ମିଣୀବନ ଗଢ଼ିଉଠେ ଏବଂ ଦ୍ୱାରକାବାସୀମାନେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ସୁଖଦ ପରିଣାମ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବାସା ପୁନଃ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପକୁ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି, ଯାହାରେ ଭୂମି ଓ ଜଳରେ କ୍ଲେଶ ବଢ଼େ। ରୁକ୍ମିଣୀ ମୃତ୍ୟୁସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶୀଘ୍ର ଆସି ରୋକନ୍ତି ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଦିବ୍ୟତା ବିରୋଧରେ ଶାପଶକ୍ତିର ସୀମା ବୁଝାନ୍ତି। ଦୁର୍ବାସା ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ମୁନିବାକ୍ୟର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରି ସମାଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଅମାବାସ୍ୟା/ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସଙ୍ଗମସ୍ନାନ ଶୋକନାଶକ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ରୁକ୍ମିଣୀଦର୍ଶନ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦାୟକ; ଏହି ତୀର୍ଥ ଦୁଃଖନିବାରକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Varadāna-tīrtha and Dvārakā-yātrā: Pilgrimage Ethics, Gomati-saṅgama, and Cakratīrtha Phala
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ୱାରକାର ପୁଣ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଋଷି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ପରସ୍ପର ବରଦାନ-ବିନିମୟରୁ ‘ବରଦାନ-ତୀର୍ଥ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଗୋମତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ ଓ ଉଭୟଙ୍କ ପୂଜାକୁ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଯାତ୍ରାଧର୍ମର ନୀତିଶିକ୍ଷା—ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯିବା ସଙ୍କଳ୍ପ ମାତ୍ରେ ପୁଣ୍ୟ; ନଗର ଦିଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ। ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ, ମଧୁର ବଚନ, ଅନ୍ନ, ଯାନ, ପାଦୁକା, ଜଳପାତ୍ର, ପାଦସେବା ଦେବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିସେବା କୁହାଯାଇଛି; ଯାତ୍ରାରେ ବାଧା ଦେବାକୁ ଘୋର ପାପ ଓ ଦୁଷ୍ଫଳକାରୀ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି। ବୃହସ୍ପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କଳିଯୁଗର ପତନଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିବା ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ, ଦ୍ୱାରକା କଳିଦୋଷ-ବିବର୍ଜିତ ଶରଣସ୍ଥଳୀ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ। ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଗୋମତୀସ୍ନାନ, ରୁକ୍ମିଣୀ-ହ୍ରଦର ମହିମା—ଅକସ୍ମାତ୍ ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଓ କୁଳୋଦ୍ଧାରକ। ଶେଷରେ ଗଣେଶପୂଜା, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପ୍ରବେଶ ଇତ୍ୟାଦି ମର୍ଯ୍ୟାଦା କହି ଦ୍ୱାରକା-ଯାତ୍ରାକୁ ଭକ୍ତି, ସାମାଜିକ ନୀତି ଓ ବିଧିନିଷ୍ଠାର ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

गोमती-प्रादुर्भावः तथा चक्रतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of the Gomati and the Glory of Chakratirtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଗୋମତୀତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଗୋମତୀର ଦର୍ଶନ ପବିତ୍ରକାରୀ ଏବଂ ତାହାର ଜଳ ପୂଜ୍ୟ—ପାପନାଶକ ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ପରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି: ଗୋମତୀ କିଏ, କିଏ ତାକୁ ଆଣିଲା, ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା? ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସୃଷ୍ଟିକଥା କହନ୍ତି—ପ୍ରଳୟ ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସନକାଦି ମାନସପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟରୂପଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତପ କରନ୍ତି ଏବଂ ନଦୀଶ୍ୱର ସମୀପରେ ତେଜୋମୟ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଦେଖନ୍ତି। ଆକାଶବାଣୀ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଦିବ୍ୟାୟୁଧର ଆରାଧନା କରିବାକୁ କହେ; ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତିରେ ସୁଦର୍ଶନକୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ସେ ‘ଗୋମତୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବ, ଏବଂ ଲୋକସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କ ‘କନ୍ୟା’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇବ। ବସିଷ୍ଠ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ସହଯାତ୍ରୀ ହୁଏ; ଲୋକେ ଭକ୍ତିରେ ତାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଋଷିସ୍ଥାନରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଜଳକୁ ଭେଦି ସୁଦର୍ଶନ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା ସେଠା ‘ଚକ୍ରତୀର୍ଥ’—ସେଠାରେ ଅକସ୍ମାତ୍ ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ। ଗୋମତୀ ହରିପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମହାପାପନାଶିନୀ ନଦୀ ହୁଏ; ପରମ୍ପରାରେ ‘ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ।

गोमतीतीर्थविधानम् (Gomatī Tīrtha: Ritual Procedure and Vow-Observances)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଗୋମତୀ ପ୍ରବାହିତ ଦେଶରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ସମୀପ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ, ସେଠାର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ବିଧି ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କ୍ରମେ କହନ୍ତି—ନଦୀକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ, ଶୌଚ-ଆଚମନ, କୁଶଧାରଣ, ଏବଂ ଗୋମତୀକୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ପାପନାଶିନୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବରାହାବତାରର ଭୂମିଉଦ୍ଧାର ସ୍ମରଣକାରୀ ମନ୍ତ୍ର ସହ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା ଲେପନ କରି ପୂର୍ବଦୋଷ ନାଶ ପ୍ରାର୍ଥନା, ବିଧିମତ ସ୍ନାନ ଓ ବେଦୀୟ ଶୈଳୀର ସ୍ନାନମନ୍ତ୍ର ପାଠ, ତାପରେ ଦେବ-ପିତୃ-ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ତର୍ପଣ। ତା’ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧାନ—ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ପୂଜା, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ-ଧାନ୍ୟଦାନ ଏବଂ ଦୀନଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଦାନ। ‘ପାଞ୍ଚ ଗକାର’ ଦୁର୍ଲଭ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ଗୋମତୀ, ଗୋମୟ-ସ୍ନାନ, ଗୋଦାନ, ଗୋପୀଚନ୍ଦନ, ଗୋପୀନାଥ ଦର୍ଶନ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ନିୟମସ୍ନାନ ଓ ନିତ୍ୟପୂଜା; ବୋଧଦିନେ ପଞ୍ଚାମୃତାଭିଷେକ, ଚନ୍ଦନାଲଙ୍କାର, ତୁଳସୀ-ପୁଷ୍ପାର୍ଚ୍ଚନ, ଗୀତ-ପାଠ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ରଥପୂଜା ଆଦି ସହ ଗୋମତୀ-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସମାପନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ମାଘରେ ସ୍ନାନ, ତିଳ-ହିରଣ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ନିତ୍ୟ ହୋମ ଓ ବ୍ରତାନ୍ତେ ଉଷ୍ଣବସ୍ତ୍ର, ପାଦୁକା ଆଦି ଦାନ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଗୋମତୀକର୍ମକୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ପ୍ରୟାଗ-ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଅଶ୍ୱମେଧଫଳ ସମାନ କହି, ମହାପାପର ଶୁଦ୍ଧି, ପିତୃତୃପ୍ତି ଓ କୃଷ୍ଣସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।

Cakratīrtha-māhātmya (Theological Discourse on the Glory of Cakra Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶିକ୍ଷିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରତଟସ୍ଥ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ/ରଥାଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ପଥରକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ କରି ଏହାକୁ ପରମ ପାପନାଶକ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଯାତ୍ରୀମାନେ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପାଦ-ହସ୍ତ-ମୁଖ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ପରେ ପଞ୍ଚରତ୍ନ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ, ଗନ୍ଧ, ଫଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସ୍ନାନ, ଦେବତା ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ, ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା ଲେପନ, ଦେବ-ପିତୃ ତର୍ପଣ ଏବଂ ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କେବଳ ସ୍ନାନରେ ମହାଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରୟାଗାଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ନଦାନ, ଯାନ/ପଶୁଦାନ ଓ ରଥ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନକୁ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କ ପ୍ରୀତିକର ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ, ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ବିଷ୍ଣୁସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ ଓ ବାକ୍-କର୍ମ-ମନସା କୃତ ପାପକ୍ଷୟ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

गोमत्युदधिसंगम-माहात्म्य एवं चक्रतीर्थ-प्रशंसा (Glory of the Gomati–Ocean Confluence and Cakra-tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀତୀର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି ଗୋମତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମକୁ ଆସ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନାଦି କର୍ମର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସଙ୍ଗମର ପାପନାଶକ ମହିମା ସ୍ତୁତିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସମୁଦ୍ରାଧିପତି ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାର ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ନାନର ଦିଗ-ନିୟମ ପରେ ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦକ୍ଷିଣାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ବିଶେଷ ଦାନ—ବିଶେଷତଃ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ର ପ୍ରଶଂସା ରହିଛି। ପରେ ତୁଲାପୁରୁଷ, ଭୂମିଦାନ, କନ୍ୟାଦାନ, ବିଦ୍ୟାଦାନ, ପ୍ରତୀକ ‘ଧେନୁ’ ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନପ୍ରକାର ଓ ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧପକ୍ଷର ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭକାଳରେ ଫଳବୃଦ୍ଧି ବିଶେଷ; ଏଠାରେ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ନାନରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମହିମା—ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ଶିଳାର ୧ରୁ ୧୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭେଦ, ଭୁକ୍ତି/ମୁକ୍ତି ଫଳ, ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ ଓ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ହରିସ୍ମରଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ—ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଇଛି।

रुक्मिणीह्रद-माहात्म्य (Rukmiṇī Hrada: Glory of the Sacred Lake and Prescribed Rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟଜଳ, ବିଶେଷକରି ‘ସାତ କୁଣ୍ଡ’ ଦର୍ଶନ-ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଏହି ଜଳ ପାପମଳ ହରେ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ବଢ଼ାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥାରେ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ସ୍ମରଣ ଅଛି—ହରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଋଷିମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ପରେ ‘ସୁରଗଙ୍ଗା’ ଜଳରେ ପୂଜା ହୁଏ। ସନକାଦି ବ୍ରହ୍ମଜ ଋଷିମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ ପୃଥକ କୁଣ୍ଡ ଗଢ଼ି ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ହ୍ରଦ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, କାଳଚକ୍ରରେ କଳିଯୁଗରେ ‘ରୁକ୍ମିଣୀ-ହ୍ରଦ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତି ପାଏ; ଭୃଗୁ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥନାମ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତାପରେ ବିଧିକ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି—ଶୁଚି ହୋଇ ଆସିବା, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଆଚମନ, କୁଶ ଧରିବା, ପୂର୍ବମୁଖ ହେବା, ଫଳ-ପୁଷ୍ପ-ଅକ୍ଷତ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଶିରରେ ରୌପ୍ୟ ରଖିବା, ପାପକ୍ଷୟ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ରୁକ୍ମିଣୀ-ହ୍ରଦକୁ ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି ସ୍ନାନ। ସ୍ନାନ ପରେ ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷକରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଆମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ରୌପ୍ୟ-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହ ଦକ୍ଷିଣା, ରସାଳ ଫଳଦାନ, ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧୁର ଭୋଜନ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାଶକ୍ତି ବସ୍ତ୍ର (ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ସହ) ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବାର ବିଧାନ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଗୃହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିତ୍ୟବାସ, ଆରୋଗ୍ୟ, ମନଃସନ୍ତୋଷ, ଅଶାନ୍ତି ନିବାରଣ, ପିତୃତୃପ୍ତିର ଦୀର୍ଘସ୍ଥିତି, ସ୍ଥିର ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନସମୃଦ୍ଧି, ବୈର-ଶୋକ ଅଭାବ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ସଂସାରଭ୍ରମଣରୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି।

नृगतीर्थ–कृकलासशापमोचनम् (Nṛga Tīrtha and the Release from the Lizard-Curse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂଳାପରୂପେ ଏକ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃକଲାସ/ନୃଗ-ତୀର୍ଥର କଥା କହି, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ପ୍ରବଳ ରାଜା ନୃଗଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ବିଧିପୂର୍ବକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ଓ ସତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଜୈମିନିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗାଈ ପଳାଇ ଯାଇ ପରେ ସେଇ ଗାଈ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦାନ ହେବାରୁ ବିବାଦ ହେଲା; ରାଜା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମାଧାନ ନ କରିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାପ ଦେଲେ—ନୃଗ କୃକଲାସ (ଟିକଟିକି) ହେବେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମ ନୃଗଙ୍କୁ କର୍ମଫଳ ଭୋଗର କ୍ରମ ବାଛିବାକୁ ଅବକାଶ ଦେଲେ; ଅଳ୍ପ ଦୋଷର ଫଳରେ ସେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଟିକଟିକି-ଦେହରେ ରହିଲେ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦେବକୀସୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଯାଦବ କୁମାରମାନେ ଜଳାଶୟରେ ଅଚଳ କୃକଲାସକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ନୃଗ ଶାପମୁକ୍ତ ହେଲେ। ମୁକ୍ତ ନୃଗ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବର ମାଗିଲେ—ସେଇ କୂପ/ବାପୀ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ, ଏବଂ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଉନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି—ପୁଷ୍ପ ଓ ଚନ୍ଦନ ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା, ମାଟିରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ପିତୃ-ଦେବ-ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା। ବଛଡ଼ା ସହ ଶୋଭିତ ଗାଈ ଦାନ ଓ ଶୟ୍ୟା-ଉପକରଣ ଦାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ଥାନୀୟ ଦୀନମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ମହାନ ତୀର୍ଥଫଳ ଓ ଯାତ୍ରାସିଦ୍ଧି ମିଳେ।

विष्णुपदोद्भवतीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Tīrtha Originating from Viṣṇu’s Footprint)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୋଦ୍ଭବ’ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାର ବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ପବିତ୍ର ଜଳସ୍ରୋତ, ଗଙ୍ଗା/ବୈଷ୍ଣବୀ ପରମ୍ପରା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ, ସ୍ମରଣ ଓ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ନଦୀଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ନିୟମରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ତୀର୍ଥମାଟି ଲେପନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ତିଳ ଓ ଅକ୍ଷତ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା; ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ଆଦି ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଦୀନ-ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା କୁହାଯାଇଛି। ପାଦୁକା, କମଣ୍ଡଳୁ, ଲୁଣ ମିଶା ଦହି-ଭାତ (ଶାଗ ଓ ଜିରା ସହ) ପରି ଉପଯୋଗୀ ଦାନ, ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ରଦାନ କରି ଶେଷରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ’ ବୋଲି ଭକ୍ତିସଙ୍କଳ୍ପ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଏଭଳି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ; ପିତୃମାନେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାନ ଦୀର୍ଘତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦିବ୍ୟ କୃପା ମିଳେ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପାପମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

गोप्रचारतीर्थ-मयसरः-माहात्म्यं तथा श्रावणशुक्लद्वादशी-स्नानविधिः (Goprachāra Tīrtha and Maya-sarovara: Glory and the Śrāvaṇa Śukla Dvādaśī Bathing Rite)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ‘ଗୋପ୍ରଚାର’ ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ କଲେ ଗୋଦାନଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଋଷିମାନେ ଜଗନ୍ନାଥ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ ତାହାର ପରିଚୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ପଚାରନ୍ତି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କଂସବଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟସ୍ଥାପନ, ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଗୋକୁଳକୁ ପଠାଇବା, ଯଶୋଦା-ନନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଏବଂ ପରେ ବ୍ରଜଗୋପୀମାନଙ୍କ ତୀବ୍ର ବିରହବିଲାପ ଓ ଦୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ; ଉଦ୍ଧବ ସେମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଭକ୍ତିର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହିମା କହନ୍ତି। ତାପରେ କଥା ଦ୍ୱାରକା ସମୀପର ‘ମାୟସରୋବର’କୁ ଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୈତ୍ୟ ମାୟ ନିର୍ମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କୃଷ୍ଣ ଆସିଲେ ଗୋପୀମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପରିତ୍ୟାଗର ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ଓ ଜଗତ୍କାରଣତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବିରହକୁ ପରମ ସତ୍ୟରେ ଅଭେଦ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବୁଝାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ରାବଣ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀର ସ୍ନାନ-ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ଦିଆଯାଏ—ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ, କୁଶ ଓ ଫଳ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର, ଦକ୍ଷିଣାସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ଚିନିଯୁକ୍ତ ପାୟସ, ମଖନ, ଘିଅ, ଛତା, କମ୍ବଳ, ମୃଗଚର୍ମ ଆଦି ଦାନ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ତିନି ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମୋକ୍ଷ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶେଷେ ହରିଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ।

Gopī-saras-udbhavaḥ (Origin and Merit of Gopī-saras) / गोपीसर-उद्भवः
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଗଠିତ ଧାର୍ମିକ ସଂଳାପ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଗୋପୀମାନେ ମାୟା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରାଚୀନ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିର ଉତ୍କର୍ଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସରଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତୁ ଏବଂ ବାର୍ଷିକ ନିୟମ-ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଲଭ୍ୟ ହେଉ। ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ ସେହି ସରୋବର ନିକଟରେ ଏକ ନୂତନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ଜଳାଶୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ନିର୍ମଳ ଗଭୀର ଜଳ, ପଦ୍ମ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଋଷି-ସିଦ୍ଧ ଓ ଯାଦବ ସମୁଦାୟର ଉପସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଏହା ‘ଗୋପୀ-ସରସ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ‘ଗୋ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ସହସମ୍ପର୍କରୁ ‘ଗୋପ୍ର-ଚାର’ ନାମତର୍କ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପରେ ବିଧିବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ କ୍ରମେ ଦାନ—ଗୋଦାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଓ ଦୀନଦୁଃଖୀଙ୍କ ସହାୟତା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ମହାଦାନ ସମତୁଲ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ମନୋକାମନା ପୂର୍ତ୍ତି, ପୁତ୍ରଲାଭ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଳେ। ଶେଷରେ ଗୋପୀମାନେ ବିଦାୟ ନେଇ ଫେରନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଦ୍ଧବ ସହ ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

ब्रह्मकुण्डादि-तीर्थप्रतिष्ठा तथा पञ्चनद-माहात्म्य (Brahmakūṇḍa and Associated Tīrtha Installations; Pañcanada Māhātmya)
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦ୍ୱାରକା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଆଦିର ବିଧି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଦର୍ଶନ ଓ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଗମନ କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ପାପହର ଓ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ତଟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟରୁ ଏହା ‘ମୂଳସ୍ଥାନ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପାପନାଶକ ସରୋବର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଇନ୍ଦ୍ରପଦ/ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିବରାତ୍ରି, ସୂର୍ଯ୍ୟସଂକ୍ରାନ୍ତି ଆଦି ବିଶେଷ ପୂଜାକାଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଶିବ ମହାଦେବ-ସରଃ ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ଗୌରୀ-ସରଃ ଗଢ଼ନ୍ତି—ଯାହାର ଫଳ ସ୍ତ୍ରୀକଲ୍ୟାଣ ଓ ଗୃହଶୁଭତା ସହ ଜଡିତ। ବରୁଣ ବରୁଣପଦ ଓ କୁବେର (ଧନେଶ) ଯକ୍ଷାଧିପ-ସରଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଅର୍ପଣ ଓ ଦାନର ମହିମା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ପଞ୍ଚନଦ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ—ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀଙ୍କୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଆହ୍ୱାନ, ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ, ଏବଂ ସ୍ନାନ-ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧାନ ଦିଆଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପିତୃଉଦ୍ଧାର କଥା କହି, କେବଳ ଶ୍ରବଣରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରମଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

Siddheśvara–Ṛṣitīrtha Māhātmya (Installation of Siddheśvara and the Glory of Ṛṣitīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଧର୍ମାଚାରର କ୍ରମ ଓ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହେ—ବ୍ରହ୍ମା ଆସିଲେ ସନକାଦି ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ସଫଳ ହୋଇଛି ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ପୂର୍ବେ ଅପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ହେତୁ କିଛି ସୀମା ଥିଲା ବୋଲି ସୂଚନା କରନ୍ତି। ପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କୁହାଯାଏ—ନୀଳକଣ୍ଠ ଶିବଙ୍କୁ ଅନାଦର କଲେ କେବଳ କୃଷ୍ଣପୂଜା ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ଶିବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଭକ୍ତିକୁ ସିଦ୍ଧ କରେ। ଯୋଗସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏକ କୂଆ ତିଆରି କରନ୍ତି; ତାହାର ନିର୍ମଳ, ଅମୃତସଦୃଶ ଜଳ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ନାମ ଓ ଲୋକାଧିକାର ଦିଅନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ଏବଂ କୂଆ ‘ଋଷିତୀର୍ଥ’। ଭକ୍ତିସହ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ; ମିଥ୍ୟାବାଦ ଓ ନିତ୍ୟ ନିନ୍ଦା ପରି ଦୋଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ବିଷୁବ, ମନ୍ୱାଦି ଅବସର, କୃତଯୁଗାଦି, ମାଘ ମାସ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ନାନକାଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରରେ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତକୁ ବିଶେଷ ମହାଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ବିଧିରେ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ, ଭସ୍ମଧାରଣ, ସାବଧାନ ସ୍ନାନ, ପିତୃ-ଦେବ-ମନୁଷ୍ୟ ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, କପଟହୀନ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ ଆଦି ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଫଳରୂପେ ପିତୃତୃପ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନଲାଭ, ପାପନାଶ, ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗତି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Tīrtha-Parikramā of Dvārakā: Hidden and Manifest Pilgrimage Waters (गदातीर्थादि-तीर्थवर्णनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରକା ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ପରିକ୍ରମାକ୍ରମ, ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି କଥାହୁଏ। ଆରମ୍ଭ ଗଦାତୀର୍ଥରୁ—ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ, ପିତୃ‑ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଏବଂ ବରାହରୂପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପରେ ନାଗତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରତୀର୍ଥ, ଚିତ୍ରାତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତିଳ‑ଧେନୁ ଓ ଘୃତ‑ଧେନୁ ଦାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଦ୍ୱାରାବତୀର ପ୍ଲାବନରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥା ଆସେ। ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାରେ ସ୍ନାନ ପାପନାଶକ ଓ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ଫଳଦାୟକ। କୌମାରିକା/ଯଶୋଦାନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ମହୀଷତୀର୍ଥ ଓ ମୁକ୍ତିଦ୍ୱାରକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ଦ୍ୱାର ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଗୋମତୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ବରୁଣଲୋକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଭୃଗୁଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଅମ୍ବିକା ସ୍ଥାପନା ଶାକ୍ତ‑ଶୈବ ରସ ଯୋଗାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପରେ କାଳିନ୍ଦୀ‑ସର, ସାମ୍ବତୀର୍ଥ, ଶାଙ୍କରତୀର୍ଥ, ନାଗସର, ଲକ୍ଷ୍ମୀ‑ନଦୀ, କମ୍ବୁ‑ସର, କୁଶତୀର୍ଥ, ଦ୍ୟୁମ୍ନତୀର୍ଥ, ଜାଳତୀର୍ଥ (ଜାଳେଶ୍ୱର ସହ), ଚକ୍ରସ୍ୱାମୀ‑ସୁତୀର୍ଥ, ଜରତ୍କାରୁ‑କୃତ ତୀର୍ଥ, ଖଞ୍ଜନକ ତୀର୍ଥ ଆଦିର ସ୍ନାନ‑ତର୍ପଣ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑ଦାନ ବିଧି ଓ ନାଗଲୋକ‑ଶିବଲୋକ‑ବିଷ୍ଣୁଲୋକ‑ସୋମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥବିସ୍ତାର ଓ ଭକ୍ତିସହ ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପାବନ କର୍ମ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ ବୋଲି ଉପସଂହାର ହୁଏ।

Dvārakā-dvārapāla-pūjākramaḥ (Ritual Sequence of Dvārakā’s Gate-Guardians and the Approach to Kṛṣṇa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାରକାର ପୂଜାକ୍ରମକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାମୂଳକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା/ଦାନ ଦେଇ ଭକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ନଗରର ଦ୍ୱାରସୀମାରେ ଥିବା ରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର-ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଏ। ଋଷିମାନେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜାବିଧି ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ କିଏ ରକ୍ଷା କରେ, ଆଗରେ ଓ ପଛରେ କିଏ ଅଛି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପୂର୍ବଦ୍ୱାରରେ ଜୟନ୍ତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଗ୍ନେୟ, ଦକ୍ଷିଣ, ନୈଋତି, ପଶ୍ଚିମ, ବାୟବ୍ୟ, ଉତ୍ତର ଓ ଐଶାନ୍ୟ ଦିଗର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଗଣନା କରନ୍ତି—ଦେବ, ବିନାୟକ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଋଷି ଆଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ ସହ ‘ରାଜବୃକ୍ଷ’ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଶାଳ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି—ଯାହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା-ପରିବେଶକୁ ଦର୍ଶାଏ। ତାପରେ ଏକ ଅପବାଦ ଉଠେ: କୃଷ୍ଣଦ୍ୱାରରେ ‘ରୁକ୍ମି’ ନାମକ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ କାହିଁକି ପୂଜା କରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ରୁକ୍ମିଣୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରୁକ୍ମି କୃଷ୍ଣବିରୋଧୀ ଥିଲେ? ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହନ୍ତି—ସଂଘର୍ଷ ପରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଚିନ୍ତା ପୂରଣ ଓ ବିଘ୍ନନିବାରଣ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରସଂଲଗ୍ନ ପ୍ରଧାନ ବିନାୟକରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଅଧ୍ୟାୟର ନିଷ୍କର୍ଷ—ଦ୍ୱାରପାଳ (ରୁକ୍ମି-ଗଣେଶ) ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଏହି ନୀତି ମନ୍ଦିର-ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ପୂଜା-ଶ୍ରେଣୀକ୍ରମକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।

त्रिविक्रम-दर्शन-समफलत्व-प्रशंसा तथा दुर्वाससो मुक्तितीर्थ-प्रसङ्गः (Trivikrama Darśana and the Durvāsā at the Mokṣa-Tīrtha Episode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପ୍ରଥମେ ଗଣନାଥ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ରୁକ୍ମି-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବସ୍ୱରୂପ, ଦୁର୍ବାସା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବଂ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସ୍ମରଣ କରି ପୂଜ୍ୟ ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ଏକ ଫଳ-ସମତ୍ୱ ନୀତି କହନ୍ତି—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣାସହ ମହାଯଜ୍ଞ, କୂଆ-ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣ, ନିତ୍ୟ ଗୋ-ଭୂମି-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ, ଜପ-ଧ୍ୟାନସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଜାହ୍ନବୀ ପ୍ରମୁଖ ମହାତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ—ଏସବୁ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଫଳକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଏକମାତ୍ର କର୍ମ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି: ଦେବୀଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ପୃଥିବୀରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ କିପରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ‘ତ୍ରିବିକ୍ରମ-ରୂପ’ର ସମ୍ବନ୍ଧ କିପରି, ଏବଂ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ କ’ଣ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବାମନ-ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅବତାରକଥା କହନ୍ତି—ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପିବା, ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ରୂପେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତି। ଏହା ସହିତ ମୋକ୍ଷକାମୀ ଦୁର୍ବାସା ଗୋମତୀ-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଚିହ୍ନି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପିଟି ଅପମାନ କରନ୍ତି। ବ୍ରତଭଙ୍ଗର ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ଦେଖି ରକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି ଓ ଆଘାତ ଦେଖାନ୍ତି; ତାହାରୁ ଭଗବାନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଜାଗେ। ପରେ ସ୍ନାନରେ ବାଧା କଥା ଜଣାଇ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ନାନସିଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରତପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଆଗକୁ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି।

Durvāsā–Bali–Viṣṇu Saṃvāda at the Gomatī–Ocean Confluence (गोमती-उदधि-संगम)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରତପାଳନର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଭକ୍ତିରେ ବଧ୍ଧ ଭଗବାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ବାଧ୍ୟତାରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଅସ୍ୱୀକାରର ନୀତି ସଂଳାପରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହେ—ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ଓ ସ୍ନାନବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ଗୋମତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଭକ୍ତିରେ ‘ବନ୍ଧିତ’ ଏବଂ ବଲିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁନିଙ୍କୁ ବଲିଙ୍କ ଅନୁମତି ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ବଲି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେଶବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ। ବରାହ, ନରସିଂହ ଓ ବାମନ/ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅବତାରର ଉପକାର ସ୍ମରଣ କରି ସେ କହେ—ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଅନନ୍ୟ ଓ ଅବିନିମେୟ। ଦୁର୍ବାସା ସ୍ନାନ ବିନା ଭୋଜନ ନ କରିବା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ନ ପଠାଇଲେ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ କରିବାର ଧମକ ଦେଇ ବିବାଦକୁ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି। ତେବେ କରୁଣାମୟ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳର ବାଧାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ହଟାଇ ମୁନିଙ୍କ ସ୍ନାନ ସାଧନ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ବଲି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣାଗତିର ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ; ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସହ, ସଙ୍କର୍ଷଣ (ଅନନ୍ତ/ବଳଭଦ୍ର) ସହିତ, ପାତାଳମାର୍ଗେ ଯାଇ ସଙ୍ଗମରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ଦୁର୍ବାସା ଶୀଘ୍ର ସ୍ନାନ କରି ନିୟତ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ସହ ଧାର୍ମିକ ବିଧି-କ୍ରମ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

गोमती-उदधि-संगमे तीर्थरक्षणम् — Protection of the Gomati–Ocean Confluence Tīrtha
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଏକ ସଂଘର୍ଷମୟ କଥା ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନି (ବ୍ରହ୍ମ-ଘୋଷ) ଶୁଣାଯିବା ସହିତ ଦୈତ୍ୟ ଦୁର୍ମୁଖ ତପସ୍ବୀ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ; ତେବେ ଜଗନ୍ନାଥ (ବିଷ୍ଣୁ) ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ ତାହାର ଶିରଚ୍ଛେଦ କରନ୍ତି। ପରେ ନାମୋଲ୍ଲେଖିତ ଦୈତ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଓ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜିତ ସେନା ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ଘେରି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଏକ ସୀମା-ନୀତି ଉଚ୍ଚାରିତ: ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଅଧର୍ମ; ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଗୋମତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥକୁ ‘ପାପକର୍ମ’ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗୋଲକ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରିଲେ ସଙ୍କର୍ଷଣ ମୁଶଳରେ ତାକୁ ବଧ କରନ୍ତି; କୂର୍ମପୃଷ୍ଠ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପଳାଏ। ଦୈତ୍ୟରାଜ କୁଶ ବିଶାଳ ସେନା ଚାଲାଇ, ନିଷ୍ଫଳ ବିରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରାମର୍ଶ ସତ୍ତ୍ୱେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଡ଼ି ରହେ। ବିଷ୍ଣୁ କୁଶଙ୍କ ଶିରଚ୍ଛେଦ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବଙ୍କ ଅମରତ୍ୱ-ବରଦାନରେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ—ଧର୍ମରକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନରେ ଜଟିଳତା ଜନ୍ମେ। ଦୁର୍ବାସା କାରଣ ଦେଖାନ୍ତି: ଶିବପ୍ରସାଦରୁ କୁଶ ମୃତ୍ୟୁଅଭେଦ୍ୟ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ବିଷ୍ଣୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣମୂଳକ ଉପାୟ ନେଇ କୁଶଙ୍କ ଦେହକୁ ଗହ୍ୱରରେ ରଖି ତା’ଉପରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ହିଂସାଜନିତ ଅଚଳାବସ୍ଥା ଏକ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର-କେନ୍ଦ୍ରିତ ସମାଧାନରେ ପରିଣତ ହୋଇ, ବୈଷ୍ଣବ ତୀର୍ଥରକ୍ଷା, ଶୈବ ବରତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପବିତ୍ର ଶୃଙ୍ଖଳାର ପୁନଃସ୍ଥାପନକୁ ଏକତ୍ର କରେ।

गोमतीतीरस्थ-क्षेत्रस्थ-भगवत्पूजा-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Worship of the Lord at the Gomati River Sacred Field)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତତ୍ତ୍ୱସଂବାଦ, କ୍ଷେତ୍ରକଥା ଓ ପୂଜାବିଧି ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂର୍ବ ଘଟଣା ଓ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା ଅତିକ୍ରମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହେ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶିବଭକ୍ତିସହ ଯୁକ୍ତ ପରାକ୍ରମାଧିଷ୍ଠିତ ବର ଦିଅନ୍ତି। କୁଶ କହେ—ମହାଦେବ ଓ ହରି ଏକେ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୁଇ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ; ଏବଂ ଭଗବାନ ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ “କୁଶେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ, କ୍ଷେତ୍ରର ଚିରକୀର୍ତି ରହୁ—ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ପରେ ତୀର୍ଥଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା—ମାଧବ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି; କେହି ରସାତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି, କେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଦୁର୍ବାସା ସେ ସ୍ଥାନକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଭାବେ ଚିହ୍ନି ଗୋମତୀ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ସନ୍ନିଧି ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। କଳିଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପାବନତା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବ ଓ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବେ—ଏହି ସୂଚନା ମିଳେ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପୂଜାବିଧି—ସ୍ନାନ, ଅନୁଲେପନ, ଗନ୍ଧ-ବସ୍ତ୍ର-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ-ଆଭୂଷଣ-ତାମ୍ବୂଳ-ଫଳ ଅର୍ପଣ, ଆରତି, ପ୍ରଣାମ; ଏବଂ ରାତିଭରି ଦୀପଦାନ ଓ ଜାଗରଣ ଜପ-ପାଠ, କୀର୍ତ୍ତନ-ବାଦ୍ୟ ସହ—ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନଭାସରେ ପବିତ୍ରାରୋପଣ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ପ୍ରବୋଧଦିନ, ଅୟନସନ୍ଧି ଓ ବିଶେଷ ମାସ/ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ପିତୃତୃପ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶୋକହୀନ “ନିର୍ମଳ ପଦ” ଦେଇଥାଏ—ବିଶେଷତଃ ଗୋମତୀ-ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ।

रुक्मिणीपूजाविधिः — Ritual Protocols and Merit of Worshiping Rukmiṇī with Kṛṣṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀପ୍ରହ୍ଲାଦ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଜଗନ୍ନାଥ/କୃଷ୍ଣ ଓ ବିଶେଷତଃ ରୁକ୍ମିଣୀ—କୃଷ୍ଣପ୍ରିୟା, କୃଷ୍ଣବଲ୍ଲଭା—ଙ୍କ ପୂଜାବିଧି କ୍ରମେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଦେବସ୍ନାନ, ସୁଗନ୍ଧଲେପନ, ତୁଳସୀପୂଜା, ନୈବେଦ୍ୟ, ନୀରାଜନ ଏବଂ ଅନନ୍ତ-ୱୈନତେୟ ଆଦିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ; ପରେ କପଟହୀନ ଦାନ ଓ ଆଶ୍ରିତ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ରୁକ୍ମିଣୀ-ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—କଳିଯୁଗରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ପୂଜା କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହପୀଡା, ବ୍ୟାଧି, ଭୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଗୃହଭଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ; ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶିଯାଏ। ଦହି, ଦୁଧ, ମଧୁ, ଶର୍କରା, ଘୃତ, ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ଇଖୁରସ ଓ ତୀର୍ଥଜଳରେ ଅଭିଷେକ; ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡ, କୁଙ୍କୁମ, ମୃଗମଦ ଲେପନ; ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ (ଅଗୁରୁ-ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ), ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଅର୍ପଣର ବିବରଣୀ ଅଛି। ‘ବିଦର୍ଭାଧିପ-ନନ୍ଦିନୀ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆରତି ଓ ପବିତ୍ରଜଳ ଗ୍ରହଣର ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପୂଜା, ଅନ୍ନ-ତାମ୍ବୂଳ ଦାନ, ଦ୍ୱାରପାଳ ‘ଉନ୍ମତ୍ତ’ଙ୍କୁ ବଳିସହିତ ପୂଜା, ଯୋଗିନୀ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ବୀରୂପସ୍ୱାମିନୀ, ସପ୍ତମାତୃକା ଏବଂ ସତ୍ୟଭାମା-ଜାମ୍ବବତୀ ଆଦି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଷ୍ଟମହିଷୀଙ୍କ ବନ୍ଦନା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ରୁକ୍ମିଣୀସହ କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ-ପୂଜାକୁ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ରତ-ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇ, ଦୀପୋତ୍ସବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ, ଚୈତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଅଷ୍ଟମୀ, ଭାଦ୍ରପଦ ପୂଜା, କାର୍ତ୍ତିକ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଇତ୍ୟାଦି ତିଥିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ, ନିର୍ଭୟତା ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଘୋଷିତ। ଶେଷରେ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାରକାର ବିଶେଷ ତାରକତ୍ୱ ଓ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାର ସଂଚାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

Dvārakā-Māhātmya: Kṛṣṇa-darśana, Gomati-tīrtha, and Dvādaśī-vedha Ethics (Chapter 23)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାରକାର ଅସାଧାରଣ ତୀର୍ଥମହିମା ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଳ୍ପ ସମୟ ଦ୍ୱାରକାରେ ବାସ, ସେଠାକୁ ଯିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଦିନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଦର୍ଶନ—ଏସବୁ ମହାତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ନାନବିଧି ସମୟରେ ମନ୍ଦିରକେନ୍ଦ୍ରିକ ସେବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ମଧୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ; ଦେବବିଗ୍ରହ ପୋଛିବା, ମାଳା ଅର୍ପଣ, ଶଙ୍ଖ-ବାଦ୍ୟ, ନାମସହସ୍ର ପାଠ, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ଆରତି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ; ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଫଳ, ତାମ୍ବୂଳ, ଜଳପାତ୍ର ଆଦି ଅର୍ପଣ। ଧୂପ, ଧ୍ୱଜ, ମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରାଙ୍କନ, ଛତ୍ର, ଚାମର ଭଳି ନିର୍ମାଣ/ଅଳଙ୍କାର ସେବା ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ‘ବେଧ’ ଦୋଷ ଭଳି ପଞ୍ଜିକା-ନିୟମ ଉପରେ ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟ ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୁଃଖିତ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଥା ଦ୍ୱାରା ତିଥିପାଳନର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ସୋମନାଥ ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରକାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଦର୍ଶନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ଏକାନ୍ତବାଦ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ଗୋମତୀ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ ଓ ତୁଳସୀମାଳା/ପତ୍ରଭକ୍ତି କଳିଯୁଗରେ ରକ୍ଷାକର ଓ ପବିତ୍ରକର ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

चन्द्रशर्मा-द्वारकादर्शनं, त्रिस्पृशा-द्वादशीव्रत-प्रशंसा, पितृमोक्षोपदेशश्च (Chandraśarmā’s Dvārakā Darśana, Praise of Trispr̥śā Dvādaśī, and Instruction on Ancestral Liberation)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମା ଦ୍ୱାରକାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେହି ନଗରୀ ସିଦ୍ଧ ଓ ଦିବ୍ୟଜନଙ୍କ ସେବିତ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ ଓ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ଦ୍ୱାରକା-ଦର୍ଶନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତାକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଚେଷ୍ଟା ପରେ ଗୌଣ ହୋଇଯାଏ ବୋଲି ସୂଚାନ୍ତି। ପରେ ଗୋମତୀତୀରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃ-ତର୍ପଣ କରି, ଚକ୍ରତୀର୍ଥରୁ ଚକ୍ରାଙ୍କିତ ଶିଳା ସଂଗ୍ରହ କରି ପୁରୁଷସୂକ୍ତରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତାପରେ ଶିବପୂଜା ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ପିଣ୍ଡ-ଉଦକ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ବିଲେପନ, ବସ୍ତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ନୀରାଜନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ନମସ୍କାର ଆଦି ଉପଚାର ସହ। ରାତ୍ରି ଜାଗରଣରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତରେ ଦଶମୀ-ବେଧ ଦୋଷ ନିବାରଣ ହେଉ, ଏବଂ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ। କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତିର ମହିମା କହି ମୁକ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପିତୃମାନେ ସସଲ୍ୟ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ) ଦ୍ୱାଦଶୀ, ବିଶେଷକରି ଦଶମୀ-ବେଧଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତି ନାଶକ ବୋଲି ସତର୍କ କରି, ତିଥି-ଶୁଦ୍ଧି ରକ୍ଷା କରି ବ୍ରତ ପାଳନର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ପୁନଃ କହନ୍ତି—ବୈଶାଖରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦ୍ୱାଦଶୀ ସଠିକ୍ ଯୋଗରେ ଏକଥର ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରକା-ଦର୍ଶନ ସହ କଲେ ଅବହେଳିତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ପୂରଣ ହୁଏ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମାଙ୍କ ବୈଶାଖ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା-ବୁଧଯୋଗରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ହେବ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ଏହି ଦ୍ୱାରକା ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା, ଲେଖିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଚାର କରିବାରୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

द्वारकायाः माहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Dvārakā and Comparative Tīrtha-Merit
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ କେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ, ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍ତମ? ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ତିନିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର—ମଥୁରା, ଦ୍ୱାରକା, ଅଯୋଧ୍ୟା—ଯେଉଁଠାରେ ହରି/କୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାପରେ ଦ୍ୱାରକାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୁଳନାତ୍ମକ ପୁଣ୍ୟ-ଗଣନାରେ ପ୍ରକାଶିତ—ଦ୍ୱାରକାରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ବାସ, ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ କାଶୀ, ପ୍ରୟାଗ, ପ୍ରଭାସ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଆଦିର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ବା ଯାତ୍ରାଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ। କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ ମୁଖ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ; ଗୋମତୀ ତଟରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ କୃଷ୍ଣସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦାନ-ପୂଜା ପିତୃହିତ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଓ ତୁଳସୀକୁ ଦ୍ୱାରକାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚଳନଶୀଳ ପବିତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଦେଖାଇ ଘରେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଭାବ ବିସ୍ତାର ପାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ-ଜାଗରଣ ସମୟର ଦାନ ଅନେକଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଜାଗରଣ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ-ଭକ୍ତି ଆଚରଣ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ।

हरिजागरण-प्रशंसा (Praise of Hari Night-Vigil) / Dvādāśī Jāgaraṇa and Its Fruits
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କଠିନ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ ବିନା ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ମାଗି ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ “ଗୁହ୍ୟରୁ ଗୁହ୍ୟ” ପୁରାଣସାର କହି, ଏହା ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ପରେ ସ୍କନ୍ଦ (ଷଣ୍ମୁଖ) ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦୁଃଖନିବାରଣ ଓ ମୁକ୍ତିର ସହଜ ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ହରି-ଜାଗରଣର ବିଧି କହନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱାଦଶୀ ସଂଲଗ୍ନ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତରେ—ରାତିରେ ବୈଷ୍ଣବ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଦେବଦର୍ଶନ, ଗୀତା/ନାମସହସ୍ର ଆଦି ପାଠ, ଏବଂ ଦୀପ-ଧୂପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ତୁଳସୀ ସହ ପୂଜା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଏ—ସଞ୍ଚିତ ପାପର ଶୀଘ୍ର ନାଶ, ମହାଯଜ୍ଞ ଓ ମହାଦାନ ସମତୁଲ୍ୟ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ, ବଂଶ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ନିବାରଣ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଜାଗରଣ ପାଳନକାରୀଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅବହେଳା/ବିରୋଧର ନିନ୍ଦା ଦ୍ୱାରା ନୀତିସୀମା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

द्वादशी-जागरणस्य सर्वतोवरेण्यत्ववर्णनम् (The Supreme Excellence of the Dvādaśī Vigil)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଜାଗରଣର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିଧିସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶୀ ରାତିରେ ହରି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରି ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣ ସହ ଜାଗରଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ମହା ବେଦିକ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକଗୁଣ ବଢ଼େ; ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଭାଗବତ-ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ଜାଗରଣରେ ଭାରୀ ପାପସଞ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ ସୀମା ପାର କରିବା ଭଳି ମୁକ୍ତି-ଚିତ୍ରରେ ମୋକ୍ଷ ସୂଚିତ ହୋଇଛି। ପଞ୍ଜିକା ନିର୍ଣ୍ଣୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ଏକାଦଶୀ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଓ ଶୁଭ ସଂଯୋଗରେ, ଜାଗରଣ ଓ ଉପାସନା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ‘ମେରୁ-ସମ’ ମୂଲ୍ୟବାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମହାନଦୀ ତଟରେ ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଜାଗରଣର ଫଳକୁ ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ସଂଯମ, କ୍ଷମା ଆଦି ଧର୍ମାଚରଣ, ମହାଦାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକର୍ମ ସହ ସମତୁଳ୍ୟ କରି, ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସର୍ବସାଧନସାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ନାରଦଙ୍କ ବାଣୀ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ‘ଏକାଦଶୀ ସମାନ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ’ ବୋଲି, ଅବହେଳାରେ ଦୁଃଖ ଚାଲିଥାଏ ଓ ପାଳନ କଲେ କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତିମାର୍ଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ମିଳେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

हरिजागरण-माहात्म्य (The Glory of the Viṣṇu/Kṛṣṇa Night Vigil)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉପଦେଶମୂଳକ ସଂବାଦରେ ହରି-ଜାଗରଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀର ଉପବାସ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀର ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ ସନ୍ଦର୍ଭରେ। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଚିତା କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ସ୍ନାନ ନ କରିଥିବା, ଅଶୌଚରେ ଥିବା, କିମ୍ବା ସମାଜରେ ଅବହେଳିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିସ୍ମରଣ ସହ ଜାଗରଣରେ ଯୋଗ ଦେଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ହରି-ଜାଗରଣର ଫଳକୁ ଅଶ୍ୱମେଧାଦି ମହାଯଜ୍ଞ, ପୁଷ୍କର-ପାନ, ସଙ୍ଗମ-ସ୍ନାନ, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ମହାଦାନ ସହ ତୁଳନା କରି, ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାକୁ ଘୋର ପାପ ନାଶକ ଓ ଗୁରୁତର ନୈତିକ କଳୁଷର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଜାଗରଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାମୂହିକ ଭକ୍ତି—କଥା-କୀର୍ତ୍ତନ, ଗାନ, ନୃତ୍ୟ, ବୀଣା-ବାଦନ—ଧାର୍ମିକ ଉପାୟ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି। ସେହି ଜାଗରଣରେ ଦେବତା, ନଦୀ ଓ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟଜଳ ସମାଗମ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିକୂଳ ଫଳର ସତର୍କବାଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ନିଷ୍କର୍ଷରେ କଲିଯୁଗରେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜଙ୍କ ସ୍ମରଣ, ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ ଓ ଦୃଢ ଜାଗରଣ—ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମହାଫଳଦାୟକ ସରଳ ସାଧନା।

गौतमी-तीर्थसमागमः—द्वारकाक्षेत्रप्रशंसा (Gautamī Tīrtha Assembly and the Praise of Dvārakā Kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଆଧାର କରି ବହୁ-ସ୍ୱରୀୟ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ନାରଦ ସିଂହ-ରାଶିରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ସମାଗମ ଦେଖନ୍ତି—ମହାତୀର୍ଥ, ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପର୍ବତ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବଗଣ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେଠାର ପବିତ୍ରତା ଓ ତେଜରେ ବିସ୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତିରୂପ ଗୌତମୀ ଦେବୀ ଦୁଃଖ କହନ୍ତି—ଦୁର୍ଜନ-ସଂସର୍ଗରେ ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଦହିତ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ନିଜ ଶାନ୍ତ ନିର୍ମଳତା ପୁନଃ ସ୍ଥିର ହେବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଚାହାନ୍ତି। ନାରଦ ଓ ସମାଗତ ପବିତ୍ର ସତ୍ତାମାନେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ତାପରେ ଗୌତମ ଋଷି ଆସି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତେବେ ଆକାଶବାଣୀ ସମାଗମକୁ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରତଟକୁ ନେଇ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପରମ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ—ଯେଉଁଠାରେ ଗୋମତୀ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶେ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ରହନ୍ତି; ସେ କ୍ଷେତ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ପାପକୁ ଦହିଦିଏ। ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାରକାର ପ୍ରଶଂସା କରି ଗୋମତୀ-ସ୍ନାନ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ-ସ୍ନାନ ଓ କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧି ବଢ଼େ, ଦୁର୍ଜନସଙ୍ଗରେ ହାନି ହୁଏ ବୋଲି ନୀତି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ।

Dvārakā-yātrā-vidhiḥ (Procedure and Ethics of the Pilgrimage to Dvārakā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ର, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦ୍ୱାରାବତୀ/କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଯିବାର ସାର୍ବଜନୀନ ଉତ୍ସୁକତା ଜାଗିଉଠେ। ନାରଦ ଓ ଗୌତମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆସନ୍ତା ମହୋତ୍ସବ-ସଦୃଶ ଯାତ୍ରା ପରିବେଶର ପୂର୍ବସୂଚନା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ନାରଦଙ୍କୁ ଯାତ୍ରାବିଧି, ନିୟମ, ବର୍ଜନୀୟ ଆଚରଣ, ପଥରେ କ’ଣ ଶୁଣିବା/ପଢ଼ିବା/ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେଉଁ ଉତ୍ସବ ଯୋଗ୍ୟ—ଏସବୁ ପଚାରନ୍ତି। ନାରଦ କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କର, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନଦାନ କର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର, ଏବଂ ମନରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ରଖ। ଯାତ୍ରାକାଳେ ଶାନ୍ତି, ସଂଯମ, ଶୁଚିତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଭୂମିରେ ଶୟନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ପାଳନୀୟ। ନାମଜପ (ସହସ୍ରନାମ ଆଦି), ପୁରାଣପାଠ/ଶ୍ରବଣ, ଦୟାଳୁ ଆଚରଣ, ସଜ୍ଜନସେବା ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଅନ୍ନଦାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି; ଅଳ୍ପ ଦାନରେ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। କଳହକାରୀ କଥା, ନିନ୍ଦା, କପଟ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରର ଅନ୍ନରେ ନିର୍ଭରତା ନିଷିଦ୍ଧ। ଶେଷ ଭାଗରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପଥର ଭକ୍ତିମୟ ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁକଥା ଶୁଣିବା, ନାମକୀର୍ତ୍ତନ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ଧ୍ୱଜ ସହ ଉତ୍ସବୀ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଏବଂ ନଦୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସହଭାଗ। ଶେଷରେ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଦୂରରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଧାମ ଦର୍ଶନ କରି, ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ସାମୂହିକ ଉପାସନା ଓ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷାର ମାର୍ଗ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

Dvārakā as Tīrtha-Saṅgama: Darśana of Kṛṣṇa’s Ālaya and the Gomatī Māhātmya (द्वारकाक्षेत्रमहिमा तथा गोमतीमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦ୍ୱାରକାର ଭକ୍ତିମୟ ମହିମା ଓ ତୀର୍ଥ-ସଙ୍ଗମର ପବିତ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନଗରର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭା କହନ୍ତି—ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୟ ନାଶ କରେ—ଏବଂ ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଦ୍ୱାରା ବିଜୟଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବିଷ୍ଣୁ/କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଲୟ ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି ସମବେତ ଜନ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ସହ ଭକ୍ତିରେ ବିହ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଭାରତବ୍ୟାପୀ ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର—ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ଗଙ୍ଗା/ଜାହ୍ନବୀ, ଯମୁନା, ନର୍ମଦା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୋଦାବରୀ, ଗୟା, ଶାଳଗ୍ରାମ-କ୍ଷେତ୍ର, ପୁଷ୍କର, ଅଯୋଧ୍ୟା, ମଥୁରା, ଅବନ୍ତୀ, କାଞ୍ଚୀ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ପ୍ରଭାସ ଆଦି—ଗଣନା ହୁଏ; ତ୍ରିଲୋକର ପବିତ୍ର ଭୂଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରକା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ବୋଲି ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ। ଋଷିମାନେ ଜୟଧ୍ୱନି ଓ ନମସ୍କାର କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ନାରଦ କହନ୍ତି—ଏହି ଦର୍ଶନ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ; ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱାରକା ପ୍ରାପ୍ତିର ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ତପସ୍ୟାରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ଦ୍ୱାରକାକୁ କ୍ଷେତ୍ର-ତୀର୍ଥରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ଧ୍ୱଜ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ସହ ଯାତ୍ରା ଗୋମତୀ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ନାରଦ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଗୋମତୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି; ତାହାର ସ୍ନାନ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲାଭଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାରକା ଦ୍ୱାରରେ ନଗରକୁ ରାଜସ ଦିବ୍ୟରୂପେ—ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ, ଅଲଙ୍କୃତ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରିଣୀ—ଦେଖି ସମୂହ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।

द्वारकायाः सर्वतीर्थ-समागमः, देवसमागमश्च (Dvārakā as the Convergence of All Tīrthas and the Assembly of Devas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ହରି-ପ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରକାର ପରମ ପାବନତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ କ୍ରମେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର, ଗୌତମୀ, ଭାଗୀରଥୀ-ଗଙ୍ଗା, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ-ତୀର୍ଥ; ଏବଂ ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମଥୁରା, ଅଯୋଧ୍ୟା ଭଳି କ୍ଷେତ୍ର; ମେରୁ, କୈଲାସ, ହିମାଳୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଭଳି ପର୍ବତ—ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସି ତାହାର ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ବୋଲି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପରେ ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟନାଦ ଓ ଜୟଘୋଷ ଉଠେ; ବ୍ରହ୍ମା, ମହେଶ (ଭବାନୀ ସହିତ), ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ଓ ଋଷିସମୁଦାୟ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦ୍ୱାରକାକୁ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ଶିଳାର ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହେଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଚାହିଲେ ଦ୍ୱାରକା ସେମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରକେଶ୍ୱରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ନେଇଯାଏ। ଗୋମତୀ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ-ଭାବର କ୍ରିୟା, ତୁଳସୀ-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-ବାଦ୍ୟ ସହ ଉତ୍ସବ ହୁଏ; ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ନେହମୟ ଭକ୍ତି। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶାନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ରାଜାଭିଷେକ ସଦୃଶ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ (ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ସୁନନ୍ଦ ଆଦି) ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କ ପୂଜା ଯଥାବିଧି ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୱାରକାଗମନର ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗେ—ଏହା ଦିବ୍ୟ କୃପାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवासवर्णनम् (Residence of All Tīrthas and Kṣetras at Dvārakā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦ୍ୱାରକାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ତାହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହେଶ କହନ୍ତି—ଦ୍ୱାରକା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜକେନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରୟାଗ ଓ କାଶୀ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ତୁଳନା କରି ମଧ୍ୟ ତାହାର ମହିମା ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ ଦିଗ୍ଭିତ୍ତିକ ଭାବେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—କୋଟି କୋଟି ନଦୀ ଓ ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରକା ଚାରିପାଖେ ବାସ କରି ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବାରାଣସୀ, ଅବନ୍ତୀ, ମଥୁରା, ଅଯୋଧ୍ୟା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଭୃଗୁକ୍ଷେତ୍ର/ପ୍ରଭାସ, ଶ୍ରୀରଙ୍ଗ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର; ସହିତ ଶାକ୍ତ, ସୌର ଓ ଗାଣପତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ; ଏବଂ କୈଲାସ, ହିମବତ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଆଦି ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ସମାଗମ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିର ବଳରୁ ଘଟେ; ଏବଂ ଗୁରୁ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବା ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସନ୍ତି। ଏଭଳି ଦ୍ୱାରକାକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥ-ସମନ୍ୱୟର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।

Vajralepa-vināśaḥ — The Dissolution of Hardened Wrongdoing through Dvārakā-Pathika Darśana
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରକାର ଅପୂର୍ବ ପାବନତା ଓ ପାପନାଶକ ମହିମା କଥା କହନ୍ତି, ପରେ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ରାଜା ଦିଲୀପ ଓ ମହର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସଂବାଦ। ‘କାଶୀ ବଜ୍ରଲେପ ନାମକ କଠୋର ଧର୍ମମଳକୁ ମଧ୍ୟ ଶମନ କରେ’ ଶୁଣି ଦିଲୀପ ପଚାରନ୍ତି—କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାପ “ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ” ହୁଏ ନାହିଁ? ବସିଷ୍ଠ କାଶୀରେ ଥିବା ଜଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପତନକଥା କହନ୍ତି: ସେ ନିଷିଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ପଡ଼ି ଅଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ତାହାର ଫଳରେ ଗୁରୁପାପ ହେତୁ ଅନେକ ଯୋନିରେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ। କାଶୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନରକଫଳକୁ ରୋକିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ବଜ୍ରଲେପ ଦୀର୍ଘକାଳ କ୍ଲେଶ ଦିଏ। ପରେ ଘଟଣାର ମୋଡ଼ ଆସେ ଦ୍ୱାରକା-ପଥିକଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ—ଗୋମତୀରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଦର୍ଶନଚିହ୍ନିତ ଜଣେ ଯାତ୍ରୀ ଜଣେ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେହି ପଥିକଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବଜ୍ରଲେପ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ଗୋମତୀତଟରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପାଏ; ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ରରାଜ’ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ପାପ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; ଦିଲୀପ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।

Dvārakā-kṣetra-māhātmya: Darśana, Dāna, Gomati-snānaphala, and Vaiṣṇava-nindā-doṣa (द्वारकाक्षेत्रमाहात्म्य—वैष्णवनिन्दादोषः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦରୂପେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦ୍ୱାରକା-କ୍ଷେତ୍ରର ଅତିଶୟ ପବିତ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସେଠାର ଚତୁର୍ଭୁଜ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତ ଓ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଦ୍ୱାରକାର ମହିମା ଏତେ ବ୍ୟାପକ ଯେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି। ପଥର, ଧୂଳିକଣା ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ନୀତିନିୟମ ଆସେ—ଦ୍ୱାରକାର ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା (ବୈଷ୍ଣବ-ନିନ୍ଦା) ମହାଦୋଷ। ଜୟନ୍ତଙ୍କ ଦଣ୍ଡଦାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେଇ ନିନ୍ଦକ ଘୋର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସେବା, ଭକ୍ତିସହ ବାସ ଓ ଅଳ୍ପଦାନ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥର ବଡ଼ କର୍ମଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଦାନ, ଗୋଦାବରୀ ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ। ଗୁରୁ ସିଂହରାଶିରେ ଥିଲେ ଗୋମତୀସ୍ନାନର ବିଶେଷ ଫଳ ଓ କିଛି ମାସରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଲୋକହିତ ଧର୍ମ—ଆଶ୍ରୟଶାଳା, ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଶ୍ରାମଗୃହ, ପୋଖରୀ-କୂଆ ମରାମତି, ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା—ଏହାଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଦ୍ୱାରକାରେ ପୁଣ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ବଢ଼େ ଓ ପାପର ‘ଅଙ୍କୁର’ କାହିଁକି ରୋକାଯାଏ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

द्वारकाक्षेत्रवैभववर्णनम् / Theological Praise of Dvārakā and its Pilgrimage Fruits
ସୂତ ରାଜସଭାର ସଂବାଦ ପରିବେଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବଚନରେ ପ୍ରେରିତ ବଳି ଦ୍ୱାରକାକ୍ଷେତ୍ରର ବୈଭବ ଓ ତୀର୍ଥଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କ୍ରମବଦ୍ଧ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି: ଦ୍ୱାରକା ଦିଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯିବାର ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। କଳିଯୁଗର ଘୋର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତଙ୍କୁ ଲାଗେନାହିଁ—ବିଶେଷକରି ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ କୃଷ୍ଣପୁରୀର ମହିମା ସହ। ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଗରମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ କୃଷ୍ଣରକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାରକା ଦର୍ଶନରେ ତାହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ନିବାସ, ଦର୍ଶନ, ଗୋମତୀସ୍ନାନ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀଦର୍ଶନର ଦୁର୍ଲଭତା କୁହାଯାଏ। ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରକାସ୍ମରଣ ଓ କେଶବପୂଜା ଧର୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦ୍ୱାଦଶୀ ଆଦି ବ୍ରତର କାଳନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। କଳିଯୁଗରେ ଉପବାସ, ଜାଗରଣ, କୀର୍ତ୍ତନ-ନୃତ୍ୟର ଫଳ ବିଶେଷ ବଢ଼େ—ଦ୍ୱାରକାରେ କୃଷ୍ଣ ସମୀପରେ ଅଧିକ। ଗୋମତୀ-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମର ପାବନତା, ଚକ୍ରାଙ୍କିତ ଶିଳାର ମହିମା, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସହ ସମତା/ଅଧିକ୍ୟ, କୃଷ୍ଣର ରାଣୀମାନଙ୍କ ପୂଜାରେ ସନ୍ତାନ-କଲ୍ୟାଣ ଓ ଦ୍ୱାରକାଦର୍ଶନରେ ଭୟ-ଅମଙ୍ଗଳ ନାଶ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ, ପଥର କଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଅପୁନରାବୃତ୍ତି ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।

Sudarśana–Cakra-cihna-aṅkita-pāṣāṇa Māhātmya (Glory of Chakra-Marked Stones at Dvārakā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦ୍ୱାରକା-କ୍ଷେତ୍ରର ସୁଦର୍ଶନ-ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ପାଷାଣମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସୁସଂଗତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କଳିଯୁଗରେ ନାମଜପର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ କହି “କୃଷ୍ଣ” ନାମର ନିରନ୍ତର ଜପ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ତିଥି-ବିଶେଷ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଧାନ—ଉନ୍ମୀଲିନୀ ଆଦି ଅବସ୍ଥା, ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣର ବଢ଼ିତ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଦୁର୍ଲଭ ବଞ୍ଜୁଲୀ-ଯୋଗ—ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପମଳ ନାଶ ପାଏ ଓ ସାଧକ ନିର୍ବିଘ୍ନ ପରମପଦ ପ୍ରତି ଅଭିମୁଖୀ ହୁଏ; ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ନିଜ ଚକ୍ର ଧୋଇଥିଲେ। ପରେ ଏକରୁ ବାରଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକ୍ରଚିହ୍ନ ଥିବା ପାଷାଣମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇ, ଚିହ୍ନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଓ ଫଳ—ସ୍ଥିରତା-ସମୃଦ୍ଧିରୁ ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଶେଷରେ ନିର୍ବାଣ/ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦୃଢ଼—ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ପାଷାଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ପୂଜା କରିଲେ ମାତ୍ରେ ମହାପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ ତାରକ। ଗୋମତୀ-ସଙ୍ଗମ ଓ ଭୃଗୁତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଘୋର ଅଶୌଚ/ଅପବିତ୍ରତା ଶମନ କରେ; ମିଶ୍ର ଭାବରେ କୃତ ଭକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରତି ଉନ୍ନତ କରେ।

Dvārakā-Māhātmya: Dvādaśī-Jāgaraṇa, Gomati–Cakratīrtha Merit, and Service to Vaiṣṇavas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଦ୍ୱାରକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର; ଏଠାରେ ସାନା କର୍ମ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଦ୍ୱାରକା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନକୁ ମୋକ୍ଷସାଧନ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ବହୁବାର ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ପରି ମହାଦାନରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ—ବିଶେଷକରି ମଧୁସୂଦନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତିଥିରେ—ସେହି ସମାନ ଫଳ ମିଳିପାରେ ବୋଲି କହି, ଧର୍ମଫଳକୁ ବ୍ୟୟରୁ ତୀର୍ଥ-କାଳମହିମା ପାଖକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଛି। ପରେ ନୀତିବୋଧ: ଦ୍ୱାରକାରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ; ଯତି/ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ-ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସେବା କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହା ‘ଯେଉଁଠି ଥାଅ ସେଉଁଠି’ କରିବା ଧର୍ମ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା ହୋଇଛି। ବୈଶାଖର ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ, କୃଷ୍ଣପୂଜା ଓ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣର ମହିମା କୁହାଯାଇଛି; ଜାଗରଣ ଓ ଭାଗବତ ପାଠ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ଦହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି। ଶୁଦ୍ଧିର ‘ମାନଚିତ୍ର’ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି: ଯେଉଁଠି ଭାଗବତ ପାଠ, ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା, ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ନାହିଁ, ସେ ଦେଶ କର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ହୀନ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତ ରହନ୍ତି, ସୀମାନ୍ତ ଭୂମି ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବତୀ ହୁଏ। ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ତିଳକ, ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାର ମାଟି, ତୁଳସୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ପାଦୋଦକକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ମଙ୍ଗଳଚିହ୍ନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାରକାରେ କୃଷ୍ଣନିବାସ ଘୋଷଣା ଏବଂ ଗୋମତୀ–ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ସ୍ନାନ ତ୍ରିଲୋକ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମଫଳ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି।

Dvādāśī-Jāgaraṇa, Dvārakā-Smaraṇa, and Vaiṣṇava Ācāra (द्वादशी-जागरण, द्वारका-स्मरण, वैष्णव-आचार)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହବିଷ୍-ସଦୃଶ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ (ଜାଗରଣ) ଦ୍ୱାରା—ବିଶେଷତଃ ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳା ସମ୍ମୁଖରେ—ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯୁଗ୍ମ ବତି ସହ ଘିଅ ଦୀପ, ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ପୁଷ୍ପାଚ୍ଛାଦନ, ଏବଂ ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମାର ଅଭ୍ୟଙ୍ଗପୂର୍ବକ ପୂଜା—ଚନ୍ଦନ, କର୍ପୂର, କୃଷ୍ଣାଗୁରୁ, କସ୍ତୁରୀ ଆଦି ସହ—ବିଧିରୂପେ ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଜାଗରଣର ଫଳକୁ ମହାତୀର୍ଥ ପୁଣ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ-ବ୍ରତ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ପୁରାଣଶ୍ରବଣ/ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମାଚରଣର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରମାଣବକ୍ତା ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚାରିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସୂତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଦ୍ୱାରକାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ—ଯାତ୍ରା ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନସ୍ମରଣ, ଜପ ଓ ଘରେ ପାଠ କଲେ ଫଳ ମିଳେ। ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ଦାନ, ଶ୍ରବଣ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଜାଗରଣକାଳରେ ବିଶେଷ ପାଠ ସୁପାରିଶ ହୋଇଛି; ଅବିରତ ଭକ୍ତିରେ ଘରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହେ ବୋଲି ଭାବ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ-ଅପମାନ, ଶୋଷଣମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ—ବିଶେଷତଃ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ—କୁ କ୍ଷତି କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ; ତାହାଙ୍କ ବିପରୀତ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ରୋପଣ-ରକ୍ଷଣର ମହାପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। କଳିଯୁଗରେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପାଠ ଓ ଭାଗବତଗାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ତିଳକ (ଧାରଣ-ଦାନ) ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଜାଗରଣର ମହିମା, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ “ଦ୍ୱାରକା” ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ତୀର୍ଥସଦୃଶ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।

कार्तिके चक्रतीर्थस्नानदानश्राद्धादिमाहात्म्यवर्णनम् (Kartika Observances at Cakratīrtha: Bathing, Gifts, and Śrāddha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଉପାସନାକେନ୍ଦ୍ରିକ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବିଧି ଓ ଦ୍ୱାରକା-ତୀର୍ଥର ଆଚାରଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ପତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୂଜା—ନିଜ ନାମ ଅଙ୍କିତ ପତ୍ରରେ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ଆରାଧନା, ବିଶେଷତଃ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶ୍ରୀବୃକ୍ଷର ପତ୍ରରେ କୃତ ପୂଜାକୁ ଅତି ମହାଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି; ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଲ୍ୟାୟନରେ ଏହାକୁ ତୁଳସୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଇଛି। ରବିବାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀର ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ଓ ‘ହରିଦିନ’ରେ ପୁଣ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ହେବାର କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପରେ ଦ୍ୱାରକାର ଦାନ-ଧର୍ମର ସାମାଜିକ-ଆଚାରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା—ଯତି/ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଦାନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟତ୍ର ବଡ଼ ଭୋଜନର ଫଳ ଦ୍ୱାରକାରେ ଗୋଟିଏ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। କୃଷ୍ଣକୀର୍ତ୍ତନର ତାରକ ଶକ୍ତି, ଦ୍ୱାରକାବାସୀ ଓ ଆଶ୍ରିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ନିୟମ—ଗୋମତୀ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ-ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦାନ—ଏହାଦ୍ୱାରା ପିତୃତୃପ୍ତି ଓ ଭଗବତ୍ପ୍ରସାଦ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ତୀର୍ଥଶୁଦ୍ଧି ପାଇ କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତ ପାଳନକାରୀଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

गोमतीस्नान–कृष्णपूजन–यतिभोजन–दान–श्राद्धादि सत्फलवर्णनम् (Merits of Gomatī Bathing, Kṛṣṇa Worship, Feeding Ascetics, Gifts, and Śrāddha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କଥିତ ଧର୍ମ‑ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ୱାରକା ଓ ଗୋମତୀର ବିଶେଷ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ କରି କେତକୀ, ତୁଳସୀ ଆଦି ଅର୍ପଣ ସହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୂଜା କଲେ ଅପୂର୍ବ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ, ଘୋର ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ରକ୍ଷା ହୁଏ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହାକୁ ଅମୃତତ୍ୱସଦୃଶ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କେବଳ ମନରେ ଦ୍ୱାରକା ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂତ‑ବର୍ତ୍ତମାନ‑ଭବିଷ୍ୟ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାରକାଭିମୁଖ ଭାବକୁ ମାନବଜୀବନ ସାର୍ଥକତାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାରକାରେ ଗୋଟିଏ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାର ଫଳ ଅନ୍ୟତ୍ର ଅନେକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି, ଯତିଭୋଜନ, ଦାନ ଆଦିର ମହିମା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପିତୃଗଣ ଦ୍ୱାରକାରେ ବାସ କରନ୍ତି ବୋଲି କହି, ଗୋମତୀସ୍ନାନ ପୂର୍ବକ ତିଳୋଦକ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଗ୍ରହଣ, ବ୍ୟତୀପାତ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବୈଧୃତି ଆଦି କାଳବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କର୍ମକାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଏବଂ ତୀର୍ଥସୂଚୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ୱାରକାତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ଥାପିତ।

द्वारकाक्षेत्रे वृषोत्सर्गादिक्रियाकरण-द्वारकामाहात्म्यश्रवणादि-फलवर्णनम् (Chapter 42: Results of bull-release and related rites; fruits of hearing/reciting Dvārakā Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଫଳଶ୍ରୁତି-ପ୍ରଧାନ ଉପଦେଶ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଦ୍ୱାରକାରେ—ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ—ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବିଧିପୂର୍ବକ ବଳଦ ମୁକ୍ତି) କଲେ ପରଲୋକରେ ଉନ୍ନତି ଓ ଦୁର୍ଗତିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ଚୋରି, ଗୁରୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପରାଧ ଆଦି ମହାପାପ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦର୍ଶନ ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତିମୟ କ୍ରିୟାର ବିଶେଷ ମହିମା—ଭକ୍ତିରେ ରୁକ୍ମିଣୀ ଦର୍ଶନ, ନଗର ପରିକ୍ରମା, ସହସ୍ରନାମ ଜପ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ବିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧିରେ ଦ୍ୱାରକା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ କରିବାକୁ କୁହି, ତାହାର ଫଳରୂପେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକଗମନ ଓ ସମ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ “ଏମିତି ଭକ୍ତ ଆମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉ” ବୋଲି ବଂଶାଭିଲାଷା ସହ ଆଦର୍ଶ ସାଧକଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ: ଗୋମତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ, ସପିଣ୍ଡ-ଯୁକ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ସତ୍କାର (ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଦାନ ସହ), ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଢ଼ିବା-ଶୁଣିବା-ଲେଖିବା ଓ ଘରେ ଧାରଣ। ଲିଖିତ-ଧାରଣକୁ ମହାଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ସମାନ ନିତ୍ୟପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଭୟନାଶକ ଓ କ୍ରିୟା-ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଶମକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବତୀର୍ଥ, ଦେବ, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିଭୂମି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ବିନା ଗୁଣ ନିଷ୍ଫଳ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

तुलसीपत्रकाष्ठमहिमा तथा द्वारकायात्राविधिवर्णनम् | The Glory of Tulasī (Leaf & Wood) and the Procedure of the Dvārakā Pilgrimage
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ତୁଳସୀପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ତୁଳସୀଦଳ ଅର୍ପଣ କରି କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ସର୍ବକାମଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ପୂଜାଶେଷ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟକ୍ରମ ଦିଆଯାଏ—ପାଦୋଦକ, ଶଙ୍ଖୋଦକ, ନୈବେଦ୍ୟ-ଶେଷ ଓ ନିର୍ମାଲ୍ୟ; ଏମାନଙ୍କ ସେବନ, ଧାରଣ ଓ ସମ୍ମାନ ମହାଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ସ୍ନାନ-ପୂଜା ସମୟରେ ଘଣ୍ଟାବାଦନର ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇ, ଏହା ଅନ୍ୟ ବାଦ୍ୟର ପ୍ରତିସ୍ଥାପକ ହୋଇ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ତାପରେ ତୁଳସୀକାଷ୍ଠ ଓ ତୁଳସୀଜନ୍ୟ ଚନ୍ଦନର ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଶକ୍ତି, ଦେବପୂଜା ଓ ପିତୃତର୍ପଣରେ ଦାନର ଉପଯୋଗ, ଏବଂ ଦାହସଂସ୍କାରରେ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଫଳ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା ଆଣେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଶେଷରେ ସୂତ କଥାକୁ ଯାତ୍ରାକ୍ରମକୁ ନେଇଯାନ୍ତି—ଦ୍ୱାରକାମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମୁନିମାନେ ଓ ବଳି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ବିଧିପୂର୍ବକ ଯାତ୍ରା ଓ ଦାନ କରି ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି; ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଆଚରଣରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ।

स्कन्दमहापुराणश्रवणपठन-पुस्तकप्रदान-व्यासपूजनमाहात्म्य तथा उपसंहार (Chapter 44: Merit of Listening/Reciting, Gifting the Text, Honoring Vyāsa; Concluding Frame)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରକା-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ଉପସଂହାରରୂପ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ସମାପନ-ପରିବେଶକୁ ଦର୍ଶାଏ। ସୂତ ପ୍ରଥମେ ସ୍କନ୍ଦଠାରୁ ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଚ୍ୟବନ, ଋଚୀକ ଆଦି ଅଧିକୃତ ପରମ୍ପରା କହି ପୁରାଣଜ୍ଞାନର ପ୍ରମାଣ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ନିହିତ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଶ୍ରବଣ ଓ ପଠନର ଫଳ—ପାପକ୍ଷୟ, ଆୟୁବୃଦ୍ଧି, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମରେ କୁଶଳ, ପୁତ୍ର-ଧନ-ଦାମ୍ପତ୍ୟସିଦ୍ଧି, ବନ୍ଧୁସମାଗମ, ଏବଂ ଶ୍ଲୋକର ଗୋଟିଏ ପାଦମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭଗତି—ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ନୀତିଶିକ୍ଷା: ପାଠକ/ବକ୍ତାଙ୍କ ପୂଜା ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ର ପୂଜା ସମାନ; ଗୁରୁ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର ଶିଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଋଣ ଅପରିଶୋଧ୍ୟ, ତେଣୁ ଦାନ, ସତ୍କାର, ଅନ୍ନ-ବସ୍ତ୍ରାଦି ସହାୟତାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସେବା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ବ୍ୟାସ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଲୋକବିନ୍ୟାସ ଆଦି ପୁରାଣବିଷୟ ସମ୍ୟକ୍ କହିଥିବାରୁ ବସ୍ତ୍ରାଭରଣ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ନିଜ ନିଜ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ଫେରନ୍ତି; ଏଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥସମାପ୍ତି ଓ କୃତଜ୍ଞତା-ପରମ୍ପରା ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
It emphasizes Dvārakā as a sanctified civilizational and devotional center tied to Kṛṣṇa’s presence and legacy, with Prabhāsa functioning as a consequential sacred node where epic-era transitions are narrated and ritually remembered.
The section’s typical purāṇic logic associates merit with remembrance, recitation, and tīrtha-contact that reinforce dharma and devotion—especially framed as accessible supports when formal religious capacities are portrayed as diminished in Kali-yuga.
Key legends include Kṛṣṇa’s life-cycle recollections (from Vraja and Mathurā to Dvārakā), the Yādava lineage’s terminal events, the sea’s inundation motif around Dvārakā, and the subsequent re-siting of sacred habitation and memory.